CỨU C�NH �ỜI NGƯỜI- HẠNH PHÚC

Chúng ta đã tìm hiểu nguồn gốc loài ngư�i, rồi đến những sinh hoạt của con ngư�i, từ nhận thức và ước muốn cho đến những sinh hoạt của con ngư�i trong xã hội và trong lịch sử. Chúng ta đã bàn đến phẩm giá cao quý của con ngư�i, được đ� cập dưới những đ� tài khác nhau tùy theo bộ môn nghiên cứu: “nhân quy�n� theo các môn pháp luật, “nhân cách� theo tâm lý h�c, “nhân vị� theo triết h�c. Ngoài ra, Kitô giáo cũng như nhi�u triết h�c và tôn giáo cổ truy�n còn nói đến sự hiện hữu của “linh hồn�, một nguyên ủy sự sống khác biệt với thân xác và vẫn tồn tại kể cả sau cái chết. �i�u này dẫn chúng ta đến những suy tư v� cuộc sống vượt lên cuộc đ�i hiện tại: nếu sự sống chưa chấm dứt khi ta lìa đ�i thì nó sẽ như thế nào? Có sự liên hệ gì giữa cuộc sống hiện tại với cuộc sống tương lai không? �ó là những câu h�i v� cứu cánh đ�i ngư�i, được thần h�c đặt tên là “cánh-chung-luận� (eschatologia, de novissimis)^[1], tuy rằng ngư�i ta thư�ng chú ý đến những đi�u tận cùng của cuộc đ�i hơn là v� cứu cánh và ý nghĩa cuộc sống.

Trong tiếng Việt, những hạn từ “tận cùng, đích điểm, cứu cánh, mục tiêu, mục đích� xem ra chẳng liên hệ gì với nhau, nhưng nếu đối chiếu với các tiếng Tây phương thì ta sẽ nhận thấy mối tương quan. Thực vậy, những hạn từ vừa rồi đ�u tương đương với một danh từ: fin (tiếng Pháp), end (tiếng Anh), finis (tiếng Latinh), vừa có nghĩa là “tận cùng, chấm dứt, kết thúc� vừa có nghĩa là “mục tiêu, cứu cánh�. Sự liên hệ giữa hai nghĩa có thể giải thích như thế này. Tự nó, finis có nghĩa là kết thúc một hoạt động, chấm dứt một tiến trình. Tuy nhiên chủ thể hoạt động đã hình dung sự kết thúc ngay từ lúc khởi sự: ngư�i ấy hoạt động nhằm đạt đến chỗ kết thúc nghĩa là hoàn tất. Một thí dụ: ông thợ mộc muốn đóng một cái bàn. Ông ta ngồi vẽ mẫu rồi tính toán những phí tổn cũng như th�i gian cần thiết để hoàn thành, rồi ông bắt tay làm việc cho đến khi làm xong cái bàn. Công tác được coi là chấm dứt chừng nào cái bàn đã hình thành (nghĩa là kết thúc một chuỗi công việc), nhưng ông đã hình dung ra nó trong đầu óc từ lâu rồi: nó trở nên nguyên nhân cứu cánh (causa finalis) của những công tác mà ông mang ra thực hiện (tại sao đi mua gỗ và đinh? tại sao phải mệt nh�c cưa xẻ, đo đạc, vv ?).

Khi áp dụng vào con ngư�i, vấn đ� “tận cùng� và “cứu cánh� có thể được nhìn dưới nhi�u khía cạnh.

– Tận cùng. Cuộc sống con ngư�i có lúc bắt đầu và có lúc kết thúc, cũng tựa như bao sinh vật khác. Tuy nhiên một câu h�i đã sớm nảy lên trong đầu óc con ngư�i: sau cái chết, còn gì nữa không? chẳng lẽ con ngư�i cũng chết như con chó hay sao?

– Cứu cánh. Từ câu h�i liên quan đến “tận cùng�, nảy lên câu h�i v� “cứu cánh� cuộc sống: sống để làm gì? phải chăng con ngư�i sinh ra chỉ để mà chết hay sao? cuộc sống có ý nghĩa gì không? Như vậy những câu h�i liên quan đến “cứu cánh cuộc sống� cũng đồng nghĩa với thắc mắc v� “ý nghĩa cuộc đ�i�^[2]. Rồi đ� tài ý nghĩa cuộc đ�i sẽ chi phối không ít đến động lực của các hoạt động thư�ng ngày: phải chăng chúng chỉ là những chuyện vô vị nhàm chán, hay chúng có thể mang một giá trị gì không? Nói cách khác, mục tiêu tối hậu xác định mục tiêu của các hành động cụ thể thư�ng nhật và mang lại giá trị cho chúng, như thánh Phaolô đã có lần viết: “phàm là tay thi đấu, thì phải kiêng kỵ đủ đi�u, song h� làm như vậy là để đoạt giải thưởng chóng hư; trái lại, chúng ta nhằm giải thưởng không bao gi� hư nát. Vậy tôi đây cũng chạy như thế, chứ không chạy mà không có mục tiêu; tôi đấu quy�n như thế chứ không phải đấm vào không khí� (1Cr 9,25-26).

Trải qua lịch sử triết h�c, chúng ta thấy nhi�u giải đáp v� mục tiêu cuộc sống^[3].

1. Có ngư�i cho rằng cuộc đ�i này chẳng có ý nghĩa gì hết: nó chỉ là một chuỗi những biến cố xảy ra do nhi�u hoàn cảnh không lư�ng trước được. Các dự tính kế hoạch rút cục chẳng đi tới đâu hết. Ngư�i ta đặt tên cho khuynh hướng này là nichilism (gốc bởi từ nihil trong tiếng Latinh, có nghĩa là: hư vô, chẳng có gì) gặp thấy ở nơi vài triết gia của thuyết hiện sinh (Sartre, Camus, Merleau-Ponty, Heidegger) hoặc thuyết cơ cấu (Lévi-Strauss, Foulcault).
2. Có ngư�i cho rằng mục tiêu của cuộc đ�i là kiện toàn chính bản thân mình, vượt lên những giới hạn và bất toàn (dốt nát, sai lầm, tật xấu). �ây là câu trả l�i của các triết gia Hy-Lạp cổ th�i và được nhấn mạnh vào th�i cận đại nơi các ông Nietzsche, Sprengler, hoặc nơi trư�ng phái tâm phân h�c (Freud, Fromm).
3. � kiến thứ ba cho rằng mục tiêu cuộc đ�i là vượt lên những đòi h�i và yêu sách cá nhân, để góp phần vào việc kiến tạo một xã hội hoàn bị hơn, xóa b� những bất công chênh lệch. �ây là ý kiến của các ông Comte, Marx, Engels, Block, Marcuse, Garaudy, Horkheimer.
4. � kiến thứ tư đặt cứu cánh con ngư�i ở cõi Siêu Việt, đó là Thiên Chúa. �ây là đi�u chúng tôi muốn trình bày trong chương này, dựa theo mặc khải Kitô giáo được khai triển qua các giáo phụ và các nhà thần h�c. Quan điểm này tìm cách bổ sung cho những khuynh hướng tự nhiên của con ngư�i đi tìm sự hoàn thiện, và cho thấy những nguyện v�ng ấy được đáp ứng nơi thiên chức mà Thiên Chúa đã dành cho con ngư�i xét như cá nhân hoặc như cộng đoàn.

Chúng tôi xin trình bày vắn tắt cứu cánh của đ�i ngư�i và cứu cánh của nhân loại.

I. Cứu cánh và hạnh phúc

Rất có thể nhi�u ngư�i không h� băn khoăn v� ý nghĩa cuộc đ�i: đối với h�, đây là câu chuyện dành cho mấy triết gia nhàn rỗi (nếu chưa nói là lẩm cẩm), chứ mình lo làm việc đầu tắt mặt tối, hơi đâu mà nghĩ ngợi cho thêm mệt óc? Tuy nhiên, chắc chắn rằng ai cũng muốn được hạnh phúc. �ó chẳng là đối tượng của những l�i chúc mừng vào dịp đầu năm mới (phúc, lộc, th�) đấy ư? Thậm chí hạnh phúc là đi�u mà chúng ta vẫn tìm kiếm trong hết m�i hành động: làm thế nào để được kh�e mạnh, sung sướng (ngược lại, đâu ai muốn đau đớn cực khổ?)

Tiếp theo thánh Augustinô, thánh Tôma Aquinô (In Mattheum, cap.5) nhận xét rằng Chúa Giêsu đã mở đầu bài giảng trên núi với tuyên ngôn v� các mối phúc thật bởi vì Ngư�i muốn đáp ứng một khát v�ng nằm trong thâm tâm của mỗi ngư�i: tìm đâu ra hạnh phúc? �ây chính là cốt lõi của Tin mừng! Chúa Giêsu mang lại một sứ điệp hạnh phúc. Từ đó thánh Tôma đi đến hai kết luận xem ra trái ngược lại với quan niệm thông thư�ng. Thứ nhất, hạnh phúc là cốt lõi của Kitô giáo: đây không phải là một tôn giáo khuyến khích chịu khổ đ�i này để được hạnh phúc đ�i sau, nhưng là một tôn giáo đi tìm hạnh phúc ngay từ đ�i này, miễn là hiểu hạnh phúc theo đúng nghĩa, mà ta g�i là “chân phúc� (hạnh phúc chân thật). Thứ hai, hạnh phúc là tiêu chuẩn để lượng giá một hành vi tốt hoặc xấu: đi�u gì đưa tôi đến hạnh phúc là đi�u tốt; đi�u gì làm tôi mất hạnh phúc là xấu. Như vậy thánh Tôma đã thay đổi tiêu chuẩn đánh giá hành vi: nó tốt hay xấu không phải tại vì nó phù hợp hay trái với luật Chúa, nhưng vì nó có mang lại hạnh phúc hay không. Xét cho cùng, Thiên Chúa không đặt ra l� luật độc đoán, nhưng Ngài muốn chỉ bảo cho chúng ta biết con đư�ng dẫn tới hạnh phúc đích thực. Dĩ nhiên, chúng ta cần xác định: thế nào là hạnh phúc? Liệu có thể đạt được hạnh phúc trên đ�i này không? Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo cũng áp dụng đư�ng lối trình bày như thế khi trình bày Luân lý Kitô giáo (số 1716-1724).

A. Tìm đâu ra hạnh phúc?

Vấn đ� bí quyết hạnh phúc đã trở thành đ� tài tranh luận ngay từ th�i các triết gia Hy-Lạp th�i cổ và vẫn tiếp tục cho đến th�i nay. Thánh Augustinô đã đếm được 288 ý kiến khác nhau v� bí quyết hạnh phúc (De Civitate Dei, XIX,1). �i�u này không lạ gì, bởi vì không những trăm đầu thì trăm ý, nhưng cách riêng khi nghĩ đến hạnh phúc, thì “ngư�i làm sao chiêm bao làm vậy�, mỗi ngư�i hình dung ra đối tượng thích hợp với sở thích của mình. Thánh Tôma (Summa Theologica, II-II, q.2) thu tóm vào 7 đối tượng, ra như chuẩn bị để dẫn vào sứ điệp Bát phúc của Tin mừng: của cải, công danh địa vị, quy�n bính, thân xác lành mạnh, khoái lạc, đức độ^[4].

Bình tâm mà xét, những đi�u vừa rồi mang lại một thứ th�a mãn nào đó, cho nên không lạ gì mà ngư�i ta cố gắng theo đuổi. Tiếc rằng chúng chỉ tương đối chứ không b�n vững, vì thế không thể trở thành “chân phúc� được.

1/ Của cải. Trong Cựu ước, của cải dồi dào được coi như tượng trưng cho phúc lành Thiên Chúa ban cho tôi tớ trung thành, bắt đầu từ các tổ phụ Abraham (St 13,2), Isaac (St 26,12), Giacop (St 30,43). Sách Giảng viên (10,19) đã nhận xét rằng: “Có ti�n mua tiên cũng được� (pecuniae obediunt omnia), nhưng đó chỉ là một l�i mỉa mai mà thôi, bởi vì ai cũng biết rằng ti�n tài mang lại nhi�u phúc lộc nhưng cũng kèm theo bao nhiêu ưu tư lo lắng nữa, và nhất là nó trở thành một thứ ngẫu thần khép chặt con tim lại trước Thiên Chúa và tha nhân.

2/ Danh v�ng và địa vị. So với ti�n tài, thì danh v�ng có vẻ cao thượng hơn. Ngư�i ta không ngại b� ti�n bạc để kiếm danh v�ng. Tiếc rằng danh v�ng chỉ là đi�u tương đối, bởi vì nó tùy thuộc vào sự nhìn nhận v� phía ngư�i đ�i: công danh của ta có thể lên hay xuống tùy theo ngư�i đ�i hoan hô hay phản đối ta. Xét vì nó có thể thay đổi như chi�u gió cho nên không thể nào là hạnh phúc đích thực được.

3/ Quy�n hành. Ngư�i ta ước mơ quy�n hành có lẽ bởi vì h� nghĩ rằng mình trở nên giống Thượng đế là �ấng toàn năng. Tiếc rằng ai đã nắm quy�n lực trong tay thì sẽ dễ trở thành nô lệ của sợ hãi: h� sợ mất quy�n, h� sợ ngư�i khác âm mưu để lật h�. Và để tự vệ, h� không ngần ngại dùng hết thủ đoạn để giữ chặt quy�n bính, kể cả thanh tóan những đối thủ. �i�u này cho thấy rằng quy�n hành không mang lại hạnh phúc thực.

4/ Thân xác lành mạnh. Chúng ta có bổn phận phải giữ gìn thân xác kh�e mạnh (và sắc đẹp nữa). Tuy nhiên, đây chưa phải là hạnh phúc đích thực của con ngư�i. Thực vậy, xét v� sức mạnh, nhi�u thú vật mạnh kh�e hơn ta nhi�u nhưng đâu phải vì thế mà chúng hạnh phúc? Hạnh phúc là cái gì riêng tư của loài ngư�i.

5/ Khoái lạc. Triết h�c Hy-Lạp cổ điển đã ghi nhận danh tánh của các ông Aristipo (sinh năm 435 trước CN) và Epicurus (341-270) như là những thuyết gia của thuyết khoái lạc (hedonismus). Thực ra nên phân biệt nhi�u thứ khoái lạc: có thứ khoái lạc bởi vì th�a mãn một đòi h�i của nhục dục, có thứ khoái lạc như là kết quả của việc đạt được một đối tượng (chẳng hạn như sự thích thú vì đã tìm được chân lý sau bao năm truy tầm).  Khoái lạc nhục dục không thể trở thành hạnh phúc bởi vì nó không b�n lâu, và không đưa chúng ta lên cao hơn loài vật. Khoái lạc tinh thần cũng không phải là hạnh phúc đích thực bởi vì nó là hậu quả của một sự tìm kiếm chứ không phải là đối tượng của sự tìm kiếm.

6/ Những đi�u thiện hảo của linh hồn.

Nhi�u triết gia đã đặt bí quyết hạnh phúc nơi các giá trị tinh thần, tựa như kiến thức, đức độ. Tuy các đối tượng này cao thượng, nhưng chưa thể là hạnh phúc đích thực, bởi vì chúng còn bất toàn, không đủ khả năng lấp đầy khát v�ng vô biên của con ngư�i.

7/ Tổng thể các đi�u thiện hảo thụ tạo

Nếu xét riêng từng đối tượng vừa liệt kê trên đây, ta thấy chúng không mang lại hạnh phúc. Thử h�i: nếu gom lại tất cả làm một, thì có thể tạo nên hạnh phúc không? Xin thưa rằng không, bởi vì tổng số những đi�u hữu hạn vẫn còn là hữu hạn, đang khi ý chí con ngư�i chỉ th�a mãn với đi�u thiện tuyệt đối (cũng tựa như lý trí chỉ th�a mãn với chân lý tuyệt đối).

B. Những đi�u kiện để được hạnh phúc

Trong tiếng Hán Việt, “phúc� (hay phước) có nghĩa là may mắn tốt lành, “hạnh� cũng là may mắn; “hạnh phúc� là đi�u may mắn tốt lành. Trong tiếng Latinh, có hai danh từ ám chỉ hạnh phúc: felicitas và beatitudo. Văn h�c cổ điển dùng từ felicitas gốc bởi (fertilitas hoặc fecunditas) có nghĩa là dồi dào phong phú; hạnh phúc là sự th�a mãn các ước mong, mãn nguyện. Tân ước dùng danh từ beatitudo khi nói đến các chân phúc của Tin mừng; danh từ này bắt nguồn bởi động từ beare có nghĩa là làm nên tốt (benum, một từ cổ của bonum), tương đương với “hảo� trong tiếng Hán Việt.

Việc phân tích từ ngữ chỉ mới gợi ý rằng hạnh phúc phải là cái gì tốt đẹp, th�a mãn những ước mong của con ngư�i. Thánh Tôma Aquinô muốn đi sâu hơn vào bản chất hạnh phúc.

1/ Bản chất hạnh phúc.

Hạnh phúc có thể được nhìn từ hai khía cạnh: khách quan và chủ quan. Khía cạnh khách quan xác định đối tượng có khả năng tạo nên hạnh phúc; khía cạnh chủ quan mô tả trạng thái của con ngư�i được hưởng hạnh phúc.

a) Hạnh phúc xét v� phía khách thể phải là đi�u Thiện tuyệt đối, có khả năng lắp đầy hết m�i ước mong thèm khát của con ngư�i. �i�u thiện tuyệt đối cũng đương nhiên loại trừ tất cả những bất toàn, thiếu sót, và dĩ nhiên là không thể dung hợp với sự xấu. �ối với các Kitô hữu, đi�u thiện tuyệt đối chỉ có thể tìm thấy nơi Thiên Chúa.

b) Hạnh phúc xét v� phía chủ thể là tình trạng của con ngư�i được hưởng hạnh phúc, nghĩa là được hoàn toàn th�a mãn m�i khát v�ng. Nếu duy chỉ Thiên Chúa mới là Hạnh phúc tuyệt đối, thì chỉ khi nào ta chiếm được Thiên Chúa, ta mới được hạnh phúc đích thực. �i�u này diễn ra như thế nào? Dưới khía cạnh lý luận tự nhiên, phải nhìn nhận rằng ta chỉ có thể đến với Thiên Chúa bằng những quan năng tinh thần (lý trí và ý chí), chứ không bằng những các cơ quan khả giác. �i�u khó khăn là làm sao ta có thể hiểu biết và yêu mến Thiên Chúa được? Các triết gia Hy-Lạp như Plato và Aristote trả l�i là nh� sự chiêm niệm (contemplatio). �i�u này đòi h�i nhi�u nỗ lực của trí tuệ, và có lẽ chỉ dành cho các triết gia.

May thay, chính Thiên Chúa đã đến gặp gỡ con ngư�i, và nâng con ngư�i lên với mình. �ức tin Kitô giáo đặt tên là “hồng ân kết hiệp� hoặc “hồng ân được thiên hóa�.

Bước đầu tiên của tiến trình này là chính Thiên Chúa đã gieo vào lòng con ngư�i sự khát khao hướng v� những thực tại tuyệt đối (Chân – Thiện – Mỹ), như thánh Augustinô đã viết: ““Lạy Chúa, Chúa đã dựng nên con cho Chúa; trái tim con sẽ mãi xao xuyến bao lâu chưa an nghỉ trong Chúa�. Kế đó, Thiên Chúa đã tự t� mình ra cho con ngư�i, và tạo đi�u kiện để nguyện v�ng của con ngư�i có thể thực hiện được.

2/ Ngôn ngữ Kinh thánh

Khi nói đến mặc khải Kitô giáo v� hạnh phúc, chúng ta nên lưu ý những đi�u liên quan đến mạch văn:

a) Có sự tiến triển v� đối tượng hạnh phúc từ Cựu ước sang Tân ước.

– Vào những chặng đầu tiên của Cựu ước, đối tượng của hạnh phúc xem ra chỉ giới hạn vào những phúc lộc đ�i này: con đàn cháu đống, đồng ruộng mênh mông. �i�u này phản ánh trong khá nhi�u thánh vịnh, thí dụ như Tv 144, 12-15: Mong đàn con trai ta / mạnh như cây vừa lớn / đang tuổi xuân mơn mởn; mong bầy con gái ta / đẹp như hình mỹ nữ / khác trên cột đ�n đài. Mong sao kho lẫm ta đầy ứ / đủ m�i thứ hoa mầu. Số chiên cừu tăng lên ngàn vạn / tràn ngập khắp đồng quê. Mong sao giống bò bê mập tròn béo tốt, không chết chóc lạc đàn; và mong sao đầu đư�ng cuối phố / không vẳng tiếng khóc than (xem thêm Tv 127; 128 vv).

– Dần dần, đối tượng hạnh phúc mới được hướng v� Thiên Chúa, như ta gặp thấy nơi các thánh vịnh “huy�n nhiệm� (Tv 16; 49; 73): Lạy Chúa Tr�i, xin giữ gìn con, vì bên Ngài, con đang ẩn náu. Con thưa cùng Chúa: Ngài là Chúa con th�, ngoài Chúa ra đâu là hạnh phúc… (Tv 16,11) Hạnh phúc của con là ở k� bên Chúa, chốn ẩn thân đặt ở Chúa Tr�i (Tv 73,23-26). Sự thay đổi đối tượng hạnh phúc lệ thuộc quan niệm v� sự thưởng phạt: vào lúc đầu, ngư�i ta cho rằng m�i sự thưởng phạt đ�u diễn ra ở đ�i này, chứ sang bên kia thế giới (dưới cõi “âm ti�) thì ngư�i lành kẻ dữ cũng đ�u chung một số phận. Các ngôn sứ nói đến sự thưởng phạt ở bên kia thế giới nữa, đặc biệt vào th�i cánh chung.

b) Trong các dụ ngôn dành cho dân chúng, �ức Giêsu cũng dùng những hình ảnh cụ thể để giải thích tình trạng hạnh phúc, dựa theo tâm thức bình dân. Với giới thương gia, �ức Giêsu ví Nước Tr�i như viên ng�c quý; với các ngư phủ, Nước Tr�i được ví như mẻ lưới đầy. Với các nông dân, Nước Tr�i được ví như mùa gặt dồi dào. Nước Tr�i cũng được ví với đám tiệc. �ó là những ngôn ngữ biểu tượng được dùng để diễn tả những thực tại mà ngôn ngữ phàm trần không thể diễn tả nổi (xc 2Cr 12,4). Chúng nói lên ni�m vui và đặc biệt là sự chung vui.

c) Một vài từ ngữ xem ra có vẻ “trí thức� cần được giải thích trong bối cảnh văn hóa của mi�n Cận đông. Tân ước diễn tả hạnh phúc con ngư�i qua những thuật ngữ: “biết Chúa� (Sự sống đ�i đ�i là biết Cha là Chúa chân thật: Ga 17,3) và “nhìn ngắm� (1Ga 3,2), “hưởng nhan Chúa, diện đối diện (1Cr 13,12). Các thuật ngữ “nhìn ngắm� Chúa hoặc “chiêm ngưỡng� nhan Chúa không ám chỉ hành vi của trí tuệ cho bằng sự gần gũi thân thiết. Trong xã hội cổ truy�n, duy chỉ các quan cận thần mới được đặc ân đến gần nhà vua, còn nhân dân thì sụp đầu xuống đất mỗi khi nhà vua đi ngang. Một cách tương tự như vậy, “biết Chúa� không chỉ là hành vi của trí tuệ, nhưng ám chỉ kinh nghiệm thân tình (quen biết). Tư tưởng này được gặp thấy cách riêng ở hai bản văn Tân ước thư�ng được truy�n thống sử dụng để định nghĩa bản chất của hạnh phúc tương lai như là “phúc kiến� (cái nhìn đem lại hạnh phúc: visio beatifica), đó là: 1Cr 13,12 (Bây gi� chúng ta thấy l� m� trong một tấm gương, mai sau sẽ được mặt giáp mặt. Bây gi� tôi biết chỉ có ngần có hạn, mai sau tôi sẽ được biết hết, như Thiên Chúa biết tôi) và 1 Ga 3,1-2 (Anh em hãy xem Chúa Cha yêu thương chúng ta dư�ng nào, đến nỗi chúng ta được g�i là con Thiên Chúa – mà thực sự chúng ta là con Thiên Chúa… Hiện gi� chúng ta là con Thiên Chúa; nhưng chúng ta sẽ như thế nào, đi�u ấy chưa được bày t�. Chúng ta biết rằng khi �ức Kitô xuất hiện, chúng ta sẽ nên giống như Ngư�i, vì Ngư�i thế nào, chúng ta sẽ thấy Ngư�i như vậy).

Trong hai đoạn văn này, việc nhìn thấy Chúa đi kèm việc biết Chúa, và được biến đổi trở nên giống như Chúa, �ấng là Chân lý, Tình yêu, Sự sống vĩnh cửu.

d) Dù sao, Tân ước đặt trung tâm của hạnh phúc vĩnh cửu ở việc “ở bên Chúa�, và cùng chia sẻ ni�m vui với cộng đoàn phúc nhân. Hạnh phúc mang chi�u kích hiệp thông: hiệp thông với Thiên Chúa, hiệp thông với tha nhân, hiệp thông với vũ trụ.

Hạnh phúc vừa nói chỉ đạt được ở thế giới mai hậu. Tuy nhiên, ngay từ đ�i này, ta đã có thể nếm hưởng phần nào nh� con đư�ng tám mối phúc thật. Bài giảng bát phúc thanh luyện chúng ta kh�i những ảo tưởng v� hạnh phúc giả tạo, và vạch cho ta thấy con đư�ng dẫn tới Hạnh phúc chân chính. Nh� việc h�c h�i chân lý, chúng ta phần nào được thông dự vào sự hiểu biết Thiên Chúa chân thật, nhưng nhất là nh� yêu mến, chúng ta được dẫn vào sự kết hiệp với Ngài. Nên nhấn mạnh rằng “yêu mến� cần được nhìn từ phía Thiên Chúa trước khi nhìn từ phía chúng ta: Thiên Chúa yêu thương chúng ta trước, và đã trút đổ Thần khí yêu thương vào lòng ta để ta có đáp trả. Yêu thương có nghĩa là ra kh�i cái “bản ngã� để kết hợp với Ngư�i Yêu. �i�u này giải thích vì sao bài giảng các mối phúc thật đòi h�i ta phải vượt ra nhi�u thứ hạnh phúc giả tạo bởi vì chúng chỉ xoay quanh cái bản ngã (chiếm hữu tài sản, hà hiếp bóc lột tha nhân, vv.). Nói cho cùng, tám mối phúc thật đã h�a lại cho ta chính bức chân dung của �ức Giêsu, m�i g�i chúng ta chia sẻ con đư�ng yêu thương qua việc từ b� mình để phục vụ (xc. GLCG 1717). Các chân phúc cũng nâng đỡ ni�m hy v�ng của ta trong lúc phải tranh đấu để đạt những đi�u Chúa đã hứa, khi phải trải qua những lúc sầu muộn, khi lựa ch�n con đư�ng hi�n từ, khi chịu bách hại vì công lý. Trên thực tế, trải qua bao thế hệ, các Kitô hữu đã dấn thân vào việc phụng sự Chúa Kitô, – dù là những công trình vĩ đại như rao giảng Tin mừng (chẳng hạn thánh Phaolô), hoặc là những công tác khiêm tốn, tựa như cho kẻ đói ăn cho kẻ khát uống vì lòng mến �ức Kitô … , bởi vì h� hy v�ng vào phần thưởng mà Chúa đã hứa sẽ ban cho những tôi trung (xc. 2Tm 4,6-8). �ây cũng là mục tiêu của m�i nỗ lực trong đ�i sống tâm linh, nhằm thanh luyện con tim được trong trắng ngõ hầu xứng đáng chiêm ngắm Chúa, kết hiệp với Ngài^[5]. Hiến chế “Vui mừng và Hy V�ng� số 41 viết rằng: “phàm ai đi theo �ức Kitô là con ngư�i thập toàn thì cũng sẽ nên ngư�i hơn� (Quicumque Christum sequitur, hominem perfectum, et ipse magis homo fit). Chúng ta cũng có thêm rằng: các thánh nhân, những con ngư�i của bát phúc, là những con ngư�i sung mãn nhất.

Tóm lại, con ngư�i có lúc sinh ra và có lúc chết, nhưng con ngư�i không sinh ra để chết: mặc khải Kitô giáo cho biết rằng con ngư�i được tạo dựng để được hưởng hạnh phúc, được chia sẻ sự sống của Thiên Chúa. �ó là cứu cánh của cá nhân, còn cứu cánh của nhân loại thì sao?

II. Cứu cánh lịch sử

Trong chương một, chúng tôi đã nói qua các giả thuyết của các nhà khoa h�c v� nguồn gốc của vũ trụ, của sự sống, của loài ngư�i. Và dĩ nhiên, cái gì có bắt đầu thì cũng có kết thúc; chỉ trừ Thiên Chúa mới vô thủy vô chung mà thôi. Có nhi�u cách để bàn v� sự kết thúc vũ trụ. �ừng kể ngôn ngữ của các nhà khoa h�c dựa trên sự đo lư�ng năng lượng, ngay truy�n thống thần h�c cũng đã ghi nhận hai trào lưu, được đặt tên là trào lưu “khải huy�n� (apocalyptic) và “ngôn sứ� (prophetic).

Trào lưu thứ nhất được g�i là “khải huy�n� bởi vì mang não trạng giống như tác giả sách Khải huy�n của Tân ước. H� quan niệm rằng thế gian này xấu xa đồi trụy, vì thế cần phải bị hủy diệt. Ngày tận thế được hình dung như là sự tan rã của vũ trụ, với cảnh tr�i long đất lở, nắng lửa mưa dầu, vv. ra như không để lại tí gì tàn tích của chế độ cũ.

Trào lưu thứ hai được mệnh danh là “ngôn sứ� bởi vì muốn đi theo sứ mạng của các ngôn sứ: h� kêu g�i những ngư�i tội lỗi hãy hóan cải để được Chúa tha thứ và đổi mới. Trào lưu này chấp nhận rằng thế giới này còn bất toàn, tuy vậy cũng chứa đựng nhi�u hạt giống tốt; vì thế h� quan niệm ngày tận thế không phải là sự tiêu hủy thế giới hiện tại, nhưng là sự canh tân đổi mới.

Trong Tân ước, thuật ngữ “tr�i mới đất mới� xuất hiện trong thư thứ 2 của Phêrô với một não trạng “khải huy�n�. Tác giả mô tả ngày quang lâm như là: ngày mà các tầng tr�i sẽ bị thiêu hủy và các yếu tố cấu thành tr�i đất sẽ cháy tan trong lửa hồng. Nhưng theo l�i Thiên Chúa hứa, chúng ta mong đợi tr�i mới đất mới, nơi sự công chính ngự trị. (2Pr 3,12-13). Một cách tương tự như vậy, tác giả sách Khải huy�n viết “Bấy gi� tôi thấy tr�i mới đất mới, vì tr�i cũ đất cũ đã biến mất, và biển cũng không còn nữa� (Kh 21,1).

Tuy nhiên, bên cạnh đó chúng ta cũng gặp thấy những từ ngữ bao hàm một sự liên tục nào đó, tựa như “tái sinh� (palingenesis, re-generatio: Mt 19,28), “hoàn nguyên, phục hồi� (apokatastasis, restauratio: Cv 3,21), “hoàn tất� (synteleia tou aiônos, consummatio saeculi: Mt 13,39.40.49).

Thiết tưởng để có cái nhìn quân bình, chúng ta nên nhìn lại sứ vụ của đức Kitô. Ngư�i được sai đến để loan báo Tin mừng cho kẻ nghèo hèn … công bố cho kẻ bị giam cầm biết h� được tha, cho ngư�i mù biết h� được sáng mắt, trả lại tự do cho ngư�i bị áp bức (Lc 4,18). Sứ vụ đó được tóm lại trong việc “thiết lập tri�u đại Thiên Chúa�, nghĩa là sự chiến thắng của sự Thiện trên hết m�i lực lượng của sự dữ. Trên thực tế, tri�u đại Thiên Chúa được biểu lộ qua những hành động của đức Giêsu chống lại ma quỷ và tội lỗi, cũng như chống lại những hung thần tác oai tác quái trên nhân loại: đói khát, bệnh tật và nhất là sự chết. Tri�u đại Thiên Chúa được biểu lộ cách đặc biệt nơi cuộc phục sinh của �ức Kitô, được thánh Phaolô mô tả như là “hoa trái đầu mùa� mở đầu cho tất cả nhân loại cũng được sống lại (1Cr 15,20). �ây không chỉ là chuyện cải tử hoàn sinh, nhưng còn là chuyện chiến thắng tất cả m�i lực lượng của sự ác, và tên đầu s� ác ôn nhất là tử thần (xc 1Cr 15,54-55).

Sự phục sinh của �ức Kitô đánh dấu một cuộc tạo dựng mới (2Cr 5,2), một cuộc giải phóng nhân loại kh�i quy�n năng của tội lỗi và sự chết (Rm 8,2). Ngư�i Kitô hữu cũng được tham dự vào mầu nhiệm ấy nh� bí tích rửa tội, nh� đó h� được mai táng và sống lại với �ức Kitô (Rm 6,4-11), và h� trông mong để được thực sự sống lại như Ngư�i. Thánh Phaolô còn đi xa hơn nữa khi mở rộng sự thông dự ơn phục sinh cho toàn thể loài th� tạo (Rm 8,19-23). Vạn vật liên đới với loài ngư�i: vì tội lỗi của loài ngư�i mà muôn loài th� tạo phải rơi vào cảnh hư nát; gi� đây th� tạo cũng mong được giải thoát cũng giống như loài ngư�i: Muôn loài th� tạo những ngong ngóng đợi ch� ngày Thiên Chúa mặc khải vinh quang của con cái Ngài. Quả thế, muôn loài đã lâm vào cảnh hư ảo, không phải vì chúng muốn, nhưng là vì Thiên Chúa bắt chịu vậy; tuy nhiên, vẫn còn ni�m trông cậy là có ngày cũng sẽ được giải thoát, không phải lệ thuộc vào cảnh hư nát, mà được cùng với con cái Thiên Chúa chung hưởng tự do và vinh quang. Thật vậy, chúng ta biết rằng: cho đến bây gi�, muôn loài th� tạo cùng rên siết và quằn quại như sắp sinh nở. Không phải muôn loài mà thôi, cả chúng ta cũng rên siết trong lòng: chúng ta đã lãnh nhận Thần Khí như ân huệ mở đầu, nhưng còn trông đợi Thiên Chúa ban cho tr�n quy�n làm con, nghĩa là cứu chuộc thân xác chúng ta nữa.

�oạn văn vừa rồi xem ra vẫn còn mang tính cách tiêu cực, theo nghĩa là cứu cánh vũ trụ được nhìn dưới khía cạnh giải thoát kh�i sự tàn tạ. Trong thư gửi Ephêsô, thánh Phaolô trình bày kế hoạch của Thiên Chúa (được g�i là “mầu nhiệm�) một cách tích cực hơn, đó là việc quy tụ tất cả muôn loài vào một mối dưới quy�n thủ lãnh của đức Kitô (Ep 1,9-10), bởi vì m�i vật được tạo thành trong Ngư�i, nh� Ngư�i và cho Ngư�i (Cl 1,15-20).

Dĩ nhiên, ngư�i ta có thể nêu vấn nạn: thánh Phaolô quan niệm vũ trụ (vạn vật, muôn loài th� tạo) như thế nào: phải chăng đó là cái nhìn cổ xưa v� tr�i đất, hay là cái nhìn hiện đại sau ông Galilê? Tuy nhiên thiết tưởng đi�u này không quan tr�ng cho lắm, bởi vì thánh Phaolô không nghĩ đến trăng sao trên tr�i hoặc cây c� dưới đất, cho bằng nghĩ đến con ngư�i (nhân loại), đối tượng của tình yêu thương đặc biệt của Thiên Chúa. Nh� đức Kitô, nhân loại đã được giao hòa với Thiên Chúa và được chia sẻ đi�u kiện làm Con Thiên Chúa.

Những tư tưởng này có liên quan gì đến hoạt động của chúng ta? Có chứ. Lịch sử nhân loại tiến đến một tương lai tốt đẹp chứ không bi thảm. Lịch sử không chấm dứt với “tận thế� hiểu theo nghĩa tàn phá hủy diệt, nhưng tiến đến chỗ “cánh chung� nghĩa là hoàn tất một chương trình của Thiên Chúa: Thiên Chúa đã muốn quy tụ tất cả muôn loài trong �ức Kitô. Vũ trụ này sẽ được giải thoát kh�i sự hư nát và thông phần vào sự bất diệt của Ngư�i. Tuy nhiên, tình trạng đó không phải là do nỗ lực của con ngư�i, nhưng là do chính Thiên Chúa: duy chỉ mình Thiên Chúa mới có thể thiết lập “Tri�u đại� của Ngài (Nước Thiên Chúa), nghĩa là toàn thắng sự chết và tất cả m�i sự dữ.

Mặt khác, tri�u đại đó đã bắt đầu rồi, kể từ cuộc Nhập thể của L�i Thiên Chúa và đặc biệt là kể từ cuộc Phục sinh của �ức Kitô: Ngư�i đã thổi luồng sinh khí mới vào vũ trụ (Ga 20,22; Rm 8,11). Những mầm mống mới đã được gieo rồi và ch� ngày viên mãn. Trong khi ch� đợi, các Kitô hữu phải hợp tác với Thánh Linh để góp phần vào việc canh tân vũ trụ. Cùng với tất cả m�i ngư�i thiện chí, h� cố gắng cộng tác vào việc xây dựng một xã hội tiến bộ hơn, theo như công đồng Vaticanô II đã viết ở số 39 của Hiến chế Vui mừng và Hy v�ng.

Theo lệnh Chúa Kitô và trong Thánh Thần của Ngư�i, chúng ta sẽ phổ biến những giá trị của nhân phẩm, của hiệp thông huynh đẹ và của tự do, tức là phổ biến tất cả những gì mà tài trí chúng ta đã cùng với thiên nhiên thực hiện được. Rồi sau đó, chúng ta sẽ gặp lại những giá trị đã được chiếu sáng và đã thay hình đổi dạng, khi mà �ức Kitô trao lại cho Chúa Cha vương quốc vĩnh cửu và phổ quát, vương quốc đầy tràn sự thật và sự sống, đầy tràn ân sủng và thánh thiện, đầy tràn tình thương, công lý và bình an. Vương quốc ấy đã hiện diện cách nhiệm mầu trên trần gian, nhưng chỉ đạt được mức toàn hảo khi Chúa đến.

�ó là lý do mà đức giáo hoàng Phaolô VI cũng như các vị kế nhiệm đã đ� ra chương trình “xây dựng n�n văn minh của tình thương� (Huấn từ buổi đ�c kinh Regina caeli ngày 17/5/1970; Bài giảng Thánh lễ Chúa giáng sinh 1975), bởi vì thâm tín rằng “tình thương sẽ tồn tại mãi mãi� (1Cr 13,8) và nhất là bởi vì chính Thiên Chúa cũng được định nghĩa như là Tình thương (1Gv 4,8.16). Xem thêm GLCG 1042-1050: “Ni�m hy v�ng vào tr�i mơi đất mới�.

————————-

^[1] Xc. G. Phan Tấn Thành – M. �inh Thị Sáng, Cánh chung h�c, H�c viện liên dòng Thánh Tôma, TPHCM 2004.

^[2] Công đồng Vaticanô II đã giải thích “vấn đ� tôn giáo� bắt nguồn từ những câu h�i “hiện sinh� nằm trong thâm tâm mỗi ngư�i: “Con ngư�i là gì? Nguồn gốc và cứu cánh của cuộc đ�i là gì? Cái gì là tốt và cái gì là tội lỗi? Tại sao có đau khổ, nó có ý nghĩa gì không? �âu là con ngư�i dẫn đến hạnh phúc đích thực? Sự chết, phán xét, thưởng phạt là gì? Thế nào là Huy�n nhiệm cuối cùng và vô tả bao trùm tất cả cuộc đ�i của ta?� (Tuyên ngôn v� tương quan giữa Hội thánh với các tôn giáo ngoài Kitô giáo, số 1. Xc. Hiến chế v� Hội thánh trong thế giới ngày nay, số 41).

^[3] Chúng tôi đã điểm qua “� nghĩa đ�i ngư�i� nơi các tôn giáo trong ��i sống tâm linh tập I, trang 269-275.

^[4] Summa Theologica, II-II, q.2

^[5] Xc. ��i sống tâm linh tập III trang 118-124; tập V trang 188-198.

catechesis