VIỆN MẪU LÀ GÌ?

Ngày 14.08, �ức Giám Mục Giuse �inh �ức �ạo, Giám mục giáo phận Xuân Lộc Chủ tế thánh lễ và Chúc phong Viện Mẫu cho nữ đan sĩ M.Gioan Thánh Giá Phạm Ghy Tạc, Viện Mẫu tiên khởi �an viện Vĩnh Phước thuộc Hội dòng Xitô Thánh Gia VN. . Chúng ta cùng tìm hiểu:

Viện Mẫu Là Gì?

Thỉnh thoảng, chúng ta nghe nói đến các viện mẫu. Viện mẫu là ai vậy?
Tôi không rõ ở Việt Nam có ai mang chức viện mẫu hay không. Viện mẫu dịch từ tiếng La-tinh abbatissa, tiếng Pháp abbesse, tiếng Anh abbess. Và muốn hiểu “viện mẫu� là gì, chúng ta cần phải quy chiếu v� một định chế tương đương trong các đan viện, đó là các Viện phụ. Xét v� lịch sử, viện phụ có trước viện mẫu.

Viện phụ là ai vậy?

Ở Việt Nam, dòng Biển đức và dòng Xitô có các viện phụ, vị đứng đầu một đan viện. Dĩ nhiên, ngư�i ta có quy�n nêu thắc mắc: sao không g�i là viện trưởng (như các tu viện trưởng) mà g�i là viện phụ? Câu trả l�i là: tại vì càng ngày chúng ta càng xa tinh thần Phúc âm, và chỉ chú tr�ng tới hình thức bên ngoài. Nói tới các viện phụ, chúng ta liên tưởng đến các vị đeo thánh giá, đội mũ chống gậy giống như các giám mục.
Tuy nhiên, vào lúc đầu thì không phải như vậy. Abbas trong tiếng Hy-lạp chỉ có nghĩa là “cha�. Vào lúc khai nguyên đ�i đan tu Kitô giáo bên Ai cập (hồi thế kỷ IV), các tu sĩ g�i các bậc lão thành là abbas, những ngư�i có khả năng dìu dắt trên đư�ng tiến đức. Thiết tưởng có thể ví được như tiếng “sư phụ� bên �ông phương vậy. Các sư phụ này không có quy�n hành gì hết, nhưng h� có đặc sủng dìu dắt môn sinh trên đư�ng tiến đức. �ến khi có đ�i sống cộng đoàn, ta thấy vai trò của abbas bắt đầu thay đổi. Abbas không phải chỉ là ngư�i hướng dẫn đư�ng tu đức mà còn là ngư�i đi�u khiển cộng đoàn. Dù vậy, trong luật của thánh Biển đức, vai trò dìu dắt v� đư�ng tiến đức vẫn được xếp hàng đầu: abbas là ngư�i hướng dẫn các đan sinh trong việc tìm ra ý Chúa. Việc quản trị cộng đoàn được ủy thác cho một thủ trưởng (praepositus). Thánh Biển đức không h� mơ ước Abbas sẽ mang mũ gậy giống như giám mục.

Từ hồi nào, các viện phụ được mang mũ gậy?

Nên biết là các abbas (tức là các sư phụ) không phải là linh mục. Thánh Biển đức cũng không phải là một linh mục, cũng như đại đa số các đan sĩ đương th�i. Từ thế kỷ VIII trở đi, số các đan sĩ linh mục càng ngày càng gia tăng vì nhu cầu mục vụ, truy�n giáo. Trong bối cảnh đó, abbas cũng là linh mục. Hơn thế nữa, đan viện còn phụ trách mục vụ cho những làng mạc kế cận. Vai trò của abbas không chỉ giới hạn vào việc hướng đẫn tinh thần cho các tu sĩ, mà còn kiêm luôn việc quản trị cộng đoàn đan tu và các giáo xứ. Quy�n hạn của abbas tương đương với giám mục, như trư�ng hợp của các vị abbas nullius (nay được g�i là đan viện tòng thổ). Từ đó, không lạ gì mà các abbas cũng có mũ gậy như giám mục, kể từ thế kỷ IX.

Những đi�u này có liên quan chi đến các viện mẫu không?

Có chứ. Trên đây, tôi đã nói là vào lúc đầu abbas chỉ có nghĩa là “cha� kiểu như sư phụ, một từ bày t� lòng cung kính, chứ chẳng có quy�n hành gì hết. Một cách tương tự như vậy, vào lúc đầu, hồi thế kỷ IV, bên Ai cập, các nữ tu g�i ngư�i hướng dẫn là amma, có nghĩa là “má, mẹ�. Khi các bản luật tiếng La-tinh ra đ�i, thì ngư�i đứng đầu các tu viện nữ được g�i là abbatissa, có nghĩa là “nữ abbas�, hay nữ viện phụ. Dịch nôm na là “bà cha�.

“Ông cha� thì còn nghe được, chứ “bà cha� thì chói tai quá.

Chói tai là đi�u chắc rồi. Vì thế mà nhi�u bản luật không dùng từ abbatissa, thay vào đó là magistra(cô giáo), mater (mẹ), hoặc priora (bà nhất). Tuy nhiên, tuy tiếng “bà cha� nghe chói tai, nhưng trên thực tế, các bà vẫn thích làm cha.

Làm cha là chịu chức linh mục, phải không?

Còn hơn thế nữa, làm cha ở đây có nghĩa là hành sử quy�n bính giống như giám mục và cũng có mũ gậy.

Nhưng mà nếu các viện mẫu không chịu chức linh mục thì làm sao hành sử quy�n bính giống như giám mục được?

Quy�n hành của các viện mẫu tiến triển từng cấp. Lúc đầu, các viện mẫu chỉ là “mẹ và cô giáo� đối với các chị em ở trong đan viện. Nhưng vào th�i Trung cổ, vài đấng nổi hứng lập dòng “kép�, nghĩa là một đan viện nam cạnh một đan viện nữ. Theo thói thư�ng, vì b� trên của đan viện nam cũng là b� trên của đan viện nữ; nhưng cũng có luật trừ, đó là b� trên đan viện nữ (viện mẫu) đi�u khiển cả đan viện nam, như trư�ng hợp xảy ra cho dòng Fontevrault (đầu thế kỷ XI bên Pháp), và dòng Chúa Cứu thế do thánh Brigitta lập hồi thế kỷ XIV.

Lấy danh nghĩa gì mà các viện mẫu đi�u khiển luôn cả dòng nam vậy?

Trong cả hai trư�ng hợp vừa kể, viện mẫu được coi như biểu tượng của Mẹ Maria, chủ toạ cộng đoàn các môn đệ tại Giêrusalem trong th�i gian tĩnh tâm ch� đón Chúa Thánh Thần. Tuy nhiên, đó chỉ là chuyện nội bộ của vài dòng. Trư�ng hợp đáng kể hơn nữa là có các viện mẫu không những chỉ làm b� trên của nam tu sĩ, mà còn hành sử quy�n tài phán trên các linh mục, các giáo xứ, giáo dân. Một trư�ng hợp điển hình là viện mẫu đan viện Xitô ở Las Huelgas (gần Burgos, mạn bắc nước Tây ban nha), thành lập năm 1180. Dưới trướng của bà, có 15 nữ đan viện phụ thuộc. Mỗi đan viện phụ thuộc có những cơ sở đồn đi�n cùng với dân cư, và hàng giáo sĩ lo việc mục vụ. Tất cả các giáo sĩ và giáo dân này đ�u thuộc quy�n tài phán của bà. Nói khác đi, bà là giám mục của h�, với quy�n hạn tương tự như các viện phụ tòng thổ.
Vì thế, viện mẫu cũng có mũ gậy, giống như viện phụ và giám mục, phải không?

Không hẳn như vậy, không phải tất cả các viện mẫu đ�u mang mũ gậy, và không phải tất cả các viện mẫu có mũ gậy cũng đ�u hành sử quy�n hành giám mục. Thực vậy, những trư�ng hợp viện mẫu hành sử quy�n tài phán đã thuộc v� quá khứ chứ ngày nay không còn nữa. Còn tục lệ trao mũ gậy cho viện mẫu thì được du nhập hầu như đồng th�i với tục lệ dành cho các viện phụ, tuy không được phổ quát cho lắm. Lễ nghi chúc phong cho viện mẫu thay đổi tùy nơi tùy th�i. Thư�ng thì viện mẫu được trao thánh giá đeo trên ngực và chiếc nhẫn. �i�u này không có gì khác thư�ng. �ôi khi được trao thêm gậy. Gậy ở đây không có ý nghĩa cai quản như giám mục, nhưng chỉ là tượng trưng của sự sửa bảo cũng như sự tận tâm với chức vụ. Còn mũ miện thì đã bị cấm sử dụng từ th�i Trung cổ.

Có nhi�u viện mẫu không có mũ gậy phải không?

Ngày nay, rất ít viện mẫu sử dụng mũ gậy. Có hai lý do giải thích hiện tượng này.

– Lý do thứ nhất, vì ngÆ°á»�i ta muốn trở vá»� vá»›i tinh thần Ä‘Æ¡n sÆ¡ của buổi đầu thá»�i Ä‘an tu, khi mà nhÆ° đã nói trên đây, thánh Biển đức không biết đến mÅ© gậy. Vai trò của abbas hay abbatissa không phải hành sá»­ quyá»�n bính địa vị, nhÆ°ng tiên vàn là sÆ° phụ, nghÄ©a là thầy dạy dá»— vá»� Ä‘Æ°á»�ng tiến đức.

– Lý do thứ hai, chức vụ viện mẫu không phải chỉ dành cho Dòng Biển đức hay Xitô mà thôi, nhÆ°ng còn cho nhiá»�u dòng khác nữa.
Thực vậy, trong khi mà dòng nam giới được thành lập từ thế kỷ XIII v� sau (chẳng hạn như dòng �aminh, dòng Phansinh) đã loại b� chức vụ viện phụ (b� trên được g�i là anh nhất, prior; hay phục vụ viên, minister), thì các dòng nữ vẫn còn giữ tước hiệu abbatissa. Trư�ng hợp điển hình là dòng Clara. Như vừa nói, trong dòng Phansinh, chức vụ viện phụ abbas không còn nữa; nhưng trong dòng thánh Clara thì b� trên vẫn còn g�i là abbatissa. �i�u này không có gì khó hiểu cho lắm. Có lẽ một phần vì lúc đầu dòng nữ Clara còn theo luật Biển đức, mãi sau này mới có luật riêng. Tuy nhiên, lý do quan tr�ng hơn là tại vì các dòng nữ vẫn còn duy trì cơ cấu của các đan viện, nghĩa là mỗi nhà là một đơn vị biệt lập, và các nữ tu ở trong nhà kín chứ không nay đây mai đó như các nam tu sĩ. Ngoài dòng thánh Clara, vài dòng nữ Augustinô cũng còn giữ tước hiệu viện mẫu. Có lẽ nguồn gốc do thừa kế cơ cấu các nữ kinh sĩ.

Nữ kinh sĩ là gì?

Trong tiếng Việt, kinh sĩ dễ bị hiểu lầm là ngư�i chuyên môn đ�c kinh. Thực ra đây là dịch không đúng. Trong tiếng Pháp, chanoine có thể hiểu là các giáo sĩ ở nhà th� chánh toà hát kinh thần vụ, và vì thế g�i là kinh sĩ. Theo nguyên gốc langữ, “canonici� là một tính từ được áp dụng vào th�i Trung cổ cho các giáo sĩ tuân giữ một bản luật (canon có nghĩa là l� luật), hiểu ngậm là sống chung với nhau; đối lại với các giáo sĩ sống tư riêng, không khấn giữ một luật. Những ngư�i này g�i là saeculares. Dĩ nhiên, đó là nói tới nam giới. Nhưng mà các bà cũng sớm theo gót các ông. Nhi�u thiếu nữ thuộc giới thượng lưu cũng h�p thành hội (capitulum) để nguyện kinh chung với nhau, hoặc đối đáp với các canonici. H� mang danh là canonicae, dịch ra tiếng Pháp là chanoinesse; từ đó có chuyện “nữ kinh sĩ�. Các canonicae không phải chỉ h�p nhau để hát kinh nhưng còn phụ trách việc giáo dục, cách riêng là giới thượng lưu. Tuy nhiên, trong khi mà các canonici (nam giới) sống có l�i khấn, và b� trên (là một giáo sĩ) mang tước hiệu Abbas (với mũ gậy), thì các canonicae sống với nhau mà không có l�i khấn, hoặc chỉ có bà chủ tịch tuyên khấn khiết tịnh mà thôi. Nhưng mà bà cũng thích tước hiệu Viện mẫu. �ó là nguồn gốc của các nữ kinh sĩ, nhưng mà định chế này đã biến hóa thay đổi rất nhi�u. Một thí dụ điển hình là dòng các bà Oiseaux, mang danh là nữ kinh sĩ Augustinô, nhưng ngày nay đã trở thành một Dòng tu, và chẳng còn biết đến chức vụ viện mẫu nữa. Cũng nên biết là ngay một vài ngành của Dòng Biển đức cũng b� danh hiệu viện mẫu.

Lm. Giuse Phan Tấn Thành, OP