Sức tưởng tượng của tính lãng mạn với tôn giáo

Có rất nhi�u lý do vì sao các nhà th� của chúng ta cũ kỹ và trống vắng. Các nhà bảo thủ cho là vì sức mạnh độc hại của thế tục, vì n�n văn hóa nuông chi�u đánh mất ý nghĩa của hy sinh quên mình, vì chủ nghĩa cá nhân xâm chiếm tràn lan, vì cách mạng tình dục, vì do vị thành niên cao lớn trong thể chất ngư�i lớn nhưng tính tình trẻ con của kỷ nguyên �nh Sáng. Các nhà tự do thì đưa ra các lý do khác: Giáo dân cho rằng nhà th� đã đối xử theo cách h� đối xử với gia đình nên bây gi� đ�i sống gia đình gãy đổ ở phương Tây thì không ngạc nhiên khi thấy giáo hội gặp khó khăn. H� cũng ghi nhận giáo hội ở ngoài văn hóa, một giáo hội quá cứng ngắt, tộc trưởng, quá bị xem là chống cuộc sống, chống khiêu dâm, quá chú tâm đến lịch trình riêng của mình.

Trong các đi�u khẳng định này có một vài đi�u đúng, nhưng tôi muốn đưa ra thêm một lý do khác: Chúng ta đã mất đi tinh thần lãng mạn cho đức tin và đ�i sống nhà th� của chúng ta. Chúng ta không còn ng�n lửa lý tưởng nào cả. Chúng ta từ lâu chỉ lo bám víu vào đức tin, tôn giáo và giáo hội để đuổi trừ tà ma hằng nung nấu trong ta mà quên khuấy đi tính lãng mạn trong tôn giáo, bây gi� là th�i điểm cần bắt đầu hành động để phục hồi lý tưởng lãng mạn trở lại đúng với nét đẹp thiên thần của nó, với đúng ánh sáng tinh ròng và nét đẹp mỹ mi�u của chúng. Chúng ta cần tái phục lãng mạn hóa lại đức tin, tôn giáo và nhà th� và làm cho giáo dân cảm nghiệm một đi�u gì đó tuyệt đẹp để h� yêu thương say đắm.

Và để làm được như vậy, chúng ta cần hơn cả một n�n thần h�c tốt đẹp và các chương trình mục vụ tốt đẹp. Một n�n thần h�c tốt sẽ kích thích và hun đúc trí tuệ. Thánh Tôma Aquinô và Bernard Lonergan hẳn còn muốn nói thêm rằng một n�n thần h�c tốt đẹp cũng giúp lay động được ý chí. Tình yêu cũng cần có tầm nhìn hiểu xa trông rộng.

Chúng ta khuất mình trong đức tin, tôn giáo và giáo hội để đuổi tà ma nóng b�ng mà cũng chưa đuổi xong, để có thể mang chúng v� lại bản chất thiên thần, ánh sáng và nét đẹp của chúng. Chúng ta cần lãng mạn hóa lại đức tin, tôn giáo và nhà th� và làm cho giáo dân một cái gì tuyệt đẹp để h� mê mẫn yêu thương.

Và để làm được như vậy, chúng ta cần hơn cả một n�n thần h�c tốt đẹp và hơn cả các chương trình mục vụ tốt đẹp. Một n�n thần h�c tốt sẽ kích thích và đốt cháy huệ năng. Tôma Aquinô và Bernard Lonergan hẳn còn muốn thêm vào: một n�n thần h�c tốt cần lay động ý chí. Tình yêu cũng cần có sức tưởng tượng.

Vì thế cộng đồng Ki-tô luôn luôn cần một n�n thần h�c hàn lâm tốt. Lịch sử đã chứng minh, cứ mỗi lần giáo hội th�a hiệp với truy�n thống tr�ng trí cho việc này là không quan tr�ng, thì giáo hội phải trả giá khá đắt. N�n thần h�c hàn lâm tốt, vững chắc phải luôn luôn là ngư�i sửa sai lớn trong đ�i sống giáo hội và thiêng liêng. Không có nó, chúng ta mất thăng bằng.

Gần đây, chúng ta được ơn ích với một n�n thần h�c phong phú. Thật khó khăn cho n�n thần h�c hàn lâm vì nó yếu ở giai đoạn này. Ba, bốn mươi năm qua đã xuất bản rất nhi�u sách v� phụng vụ, lịch sử tôn giáo, giáo lý, thần h�c luân lý, thiêng liêng, mục vụ thực hành, chú giải kinh thánh. Chúng ta không thiếu các tư tưởng vững chắc.

Cái chúng ta thiếu là ng�n lửa, tính lãng mạn, thẫm mỹ, những chuyện gắn li�n vào  đức tin và đ�i sống phụng vụ của chúng ta. Ngày hôm nay, cái cần để nổi lửa trong lòng tôn giáo là sức tưởng tượng có tính lãng mạn và đó không những là công việc của thần h�c mà còn là công việc của các thánh và nghệ sĩ. Chúng ta cần các bậc thánh lớn và các nghệ sĩ lớn, lý tưởng nhất là các yếu tố này hội tụ trong cùng một ngư�i.

Chẳng hạn chúng ta thấy gương của thánh Phan-xi-cô �a-xi. Phan-xi-cô không phải là nhà thần h�c lớn theo tiêu chuẩn hàn lâm của thần h�c, cũng không phải thiên hướng thần h�c của ông đã làm nên lịch sử và chuyển hóa đạo Ki-tô. Ông cũng không được các thành phố lớn đặt tên và cũng không phải vì các sách ông viết mà ba trăm dòng tu nam nữ sống theo đặc sủng của ông. Tầm cao cả của ông ở trong đức tính thánh thiện, trong nghệ thuật và trong phong cách đặc biệt ông đã hợp chung các đi�u này lại. �ó là vị thánh và nghệ sĩ có thể làm nổi lửa sức tưởng tượng của tính lãng mạn cho thế giới và giáo hội. Khi ông cởi b� áo quần và trần truồng đi ở thành phố �a-xi, ông không rao giảng trên tòa giảng, không đ�c bài thuyết trình trong giảng đư�ng đại h�c, không viết sách. Ông chỉ làm một cử chỉ đẹp, một hành vi nhân lành, và hành vi nhân lành này sau đó đi theo l�i cam kết dấn thân của ông, đã góp phần vào việc tái tạo lại sức tưởng tượng mang tính lãng mạn của Ki-tô giáo và thế giới chung chung. Bảy trăm năm sau hành vi và đ�i sống của ông vẫn còn được nhắc đến. Và đó là quy�n năng của các thánh lớn, các nghệ sĩ lớn.

Ở một tầm mức nhẹ hơn, chúng ta thấy ảnh hưởng này trong các tác phẩm nghệ thuật tôn giáo. Chẳng hạn bức Tiệc Ly của h�a sĩ Leonardo di Vinci: Không một ai ngày hôm nay có thể vẽ một bức tranh như bức tranh ông đã vẽ dù cho các bậc h�c giả đ�u đồng ý rằng Chúa Giê-su và các đồ đệ đã không nghiêng v� nhau trên bàn ăn như ông tưởng tượng. Nhưng một nghệ sĩ lớn, một bức tuyệt tác vẫn khắc sâu trong trí tưởng tượng mãi mãi.

Và bây gi�, chúng ta cần các thánh, các tác phẩm nghệ thuật tôn giáo để mang sức sống đến cho đức tin và giáo hội. Một cách chung chung, các thần h�c gia đã góp phần của h� cũng như các chương trình mục vụ của giáo xứ và địa phận đã làm. Nhưng duy chỉ các tư tưởng và các chương trình vững chắc thôi thì không đủ. Cần dựa trên các thánh, các nghệ sĩ để thổi lửa lên lại cho sức tưởng tượng của tính lãng mạn. Chúng ta cần các Phan-xi-cô mới, Cla-ra mới, Âu-Tinh mới, Gio-an Thánh Giá mới, Tê-rê-xa Hài �ồng mới.

Các nhà trí thức và các nghệ sĩ hoán cải ở nhi�u khía cạnh khác nhau: Bernard Lonergan, nhà trí thức lớn hay nói: “Hoán cải bắt đầu ở huệ năng�; Morris West, một tiểu thuyết gia lớn nói: “Tất cả phép lạ bắt đầu bằng việc sa vào lưới yêu thương!� Tôi nghĩ h� chẳng bao gi� đồng ý với nhau, nhưng tôi chắc chắn h� tôn tr�ng nhau vì cả hai cùng có lý. Không có tầm nhìn, quả tim không biết mình đi đâu; nhưng, không có ng�n lửa lãng mạn thì không muốn đi đâu hết, ít nhất là đi đến nhà th�.

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn