Noel – lễ hội và hội lễ

Trước hết, cần phải xác định rằng sự hoà trộn giữa lễ nghi tôn giáo và lễ hội thế tục không phải là một hiện tượng mới mẻ, mà, có thể nói, nó đã diễn ra ngay từ khởi đầu của lịch sử văn minh nhân loại. Hầu hết các lễ hội thế tục đ�u có nguồn gốc từ thần thoại và tôn giáo, vốn gắn li�n với những thực hành cổ xưa để nối kết con ngư�i với thần linh; và ngược lại, các lễ nghi tôn giáo cũng ‘tiến hoá’ từ những tính chất và đặc điểm của các lễ hội thế tục, hay vay mượn từ những di sản văn hoá nào đó. Vì thế, hầu hết các lễ nghi kiểu này đ�u mang cả hai khía cạnh nói trên, tức là, trong lễ có hội, và trong hội có lễ. Chúng ta có thể lấy chính lễ-hội Giáng Sinh làm ví dụ. Thật vậy, ngoại trừ nghi thức phụng vụ thánh lễ Giáng Sinh, hầu hết các thông tin và ‘tập tục’ đi kèm của lễ này đ�u không có nguồn gốc từ các khẳng định thần h�c. Ví dụ, Kinh Thánh không cung cấp cho ta manh mối nào để xác định rằng ngày sinh của �ức Giê-su là 25 Tháng Mư�i Hai. Tuy nhiên, vào năm 221, sử gia Công giáo Sextus Julius Africanus đã xác định ngày này là Lễ Giáng Sinh, và dần dà được chấp nhận rộng rãi trong toàn Giáo hội. Sở dĩ như vậy, vì nó từng là ngày lễ hội phổ biến ở �ế quốc La Mã, dùng để tôn vinh ngày �ông Chí, vốn là biểu tượng cho sự hồi sinh của mặt tr�i sau khi Mùa �ông đi qua và mùa Xuân đang dần tới. Với luận điểm thần h�c rằng �ức Giê-su là Mặt Tr�i Công Chính, chẳng lạ gì khi Giáo hội ‘rửa tội’ cho Lễ Hội Mặt Tr�i, biến nó thành ngày mừng kính Con Thiên Chúa giáng trần!

Trở lại với tình trạng Lễ-Hội Giáng Sinh hiện nay: như đã nói trên, bên cạnh tính chất lễ nghi phụng vụ của Ki-tô giáo, Noel hiện đã trở thành một lễ hội dành cho m�i ngư�i, với rất nhi�u những khía cạnh hội hè và thế tục.

Sự hòa trộn này có thể chứa đựng những yếu tố tiêu cực nào? Có lẽ điểm trừ lớn nhất là nó khiến nhi�u Ki-tô hữu, nhất là những tâm hồn nhạy cảm, có cảm giác rằng Giáng Sinh đang bị thương mại hoá, và phần hội đang lấn át phần lễ. Những trang trí ăn theo mùa Noel nơi các cửa hiệu hàng hoá, các loại nhạc lấy chủ đ� Noel nhưng được phối xập xình theo các điệu nhạc thế tục, vv., làm cho nhi�u ngư�i cảm tưởng Lễ Giáng Sinh đang bị lợi dụng, và phần thánh thiêng của nó đang bị bóp nghẹt. Tệ hơn, có ngư�i thấy Lễ Giáng Sinh như thể đang mất dần căn tính Ki-tô giáo. Nhi�u ngư�i nhớ đến lễ hội này chính yếu vì nó tạo ra một kỳ nghỉ, kỳ vui chơi, như một trong nhi�u lễ hội khác diễn ra quanh năm, chứ h� không chú tâm mấy đến chuyện nó là một thánh lễ quan tr�ng trong đức tin Ki-tô giáo.

Tuy nhiên, hiện tượng nào cũng có tính đa chi�u của nó! Hình thức lễ-hội Noel cũng vậy: bên cạnh những biểu hiện tiêu cực, nó có những nét tích cực nhất định. Thứ nhất, nó giúp ‘phổ biến rộng rãi’ thánh lễ và tinh thần Giáng Sinh đến m�i ngư�i, m�i nơi trên thế giới. Nếu không trở thành một lễ hội, hẳn không nhi�u ngư�i biết đến Giáng Sinh như bây gi�.

Thứ nữa, một lễ hội chân chính tự nó là một đi�u tốt lành. Bản chất của lễ hội là để quy tụ, để đưa con ngư�i vào một th�i gian và không gian ngoại thư�ng, khác với khung cảnh đ�i sống hằng ngày. Nó giúp con ngư�i trải nghiệm chung với nhau những khoảnh khắc đặc biệt; và đi�u này vừa giúp con ngư�i thấy tính nối kết cộng động, vừa giúp h� kinh nghiệm v� những khía cạnh phong phú và sinh động khác của cuộc sống.

Thêm vào đó, lễ hội Giáng Sinh từ lâu đã trở thành dịp của trao ban và nhận lãnh. Bắt đầu từ Thế kỷ Mư�i Bảy, nhất là từ Bắc Mỹ, ngư�i ta đã hình thành thói quen trao và tặng quà cáp cho những ngư�i thân nhân hay bạn bè nhân dịp Giáng Sinh. Hình tượng của Ông Già Noel cũng đã trở nên quen thuộc trong tâm trí trẻ nh�, và giúp xây dựng tâm thức hồn nhiên, thánh thiện cho các em.

Cuối cùng, Giáng sinh cũng là dịp để trở v� và nghỉ ngơi bên gia đình. Ở các nước Phương Tây, Giáng Sinh tựa như Tết Nguyên �án nơi một số nước �ông �: đây là th�i gian đặc biệt để m�i ngư�i trong gia đình quy tụ, nghỉ ngơi và vui chơi với nhau. Vì thế, có thể nói, đây cũng là lễ hội của gia đình.

Như thế, chúng ta thấy bản thân lễ-hội Giáng Sinh có thể tạo ra những nguy cơ tiêu cực, nhưng cũng có thể chứa đựng nhi�u cơ hội tích cực. Tất cả tuỳ thuộc vào mức độ vận dụng của con ngư�i. Vậy, chúng ta nên ứng xử thế nào trước mối căng thẳng này? Thiết tưởng, khôn ngoan và tinh thần Ki-tô giáo không khuyến khích chúng ta ch�n lối tiếp cận cực đoan là tẩy chay phần ‘hội’ của nó. Lý do là tất cả những đi�u tích cực trên của lễ hội rất gần gũi, tương thích với tinh thần và đức tin Ki-tô giáo. Chẳng phải chính �ức Ki-tô cũng đã dùng phương pháp ‘hội nhập’ khi Ngài nhập thể đó sao? Ngài không bảo chúng ta nhất thiết phải ‘dẹp b�’ m�i con đư�ng đang có để xây mới một con lộ thẳng băng. Thay vào đó, Ngài m�i g�i chúng ta ‘chỉnh trang, d�n dẹp, sửa lối cho thẳng’ những con đư�ng đang đi (Mt 3,3). Chẳng phải mong muốn của Thiên Chúa là quy tụ m�i ngư�i, giúp chúng ta sống tương quan với nhau cách tận căn trong tình thương của Ngư�i hay sao? Và chẳng phải chính �ức Giê-su đã tự hiến mình trở thành qùa tặng cho nhân loại, để m�i ngư�i có thể đón nhận và trao ban cho nhau hay sao?

Vì vậy, thiết tưởng chúng ta chỉ cần đẩy mạnh thêm những điểm tích cực của lễ hội và hướng chúng vào tinh thần thiêng liêng chân chính, đồng th�i cố gắng tránh đi những đi�u thái quá gây nguy cơ tiêu cực, thì lễ hội Noel sẽ thực sự trào tràn ni�m vui Giáng Sinh theo đúng tinh thần Ki-tô giáo. Thực thế, ngay cả trong khung cảnh của khu phố sầm uất, khi những giai điệu của ‘�êm Thánh Vô Cùng’, của ‘�êm Noel’ cất lên, chắc hẳn tâm hồn ngư�i nghe – bất kể h� là ai – đ�u được đổ đầy một cảm xúc đặc biệt: cảm xúc gặp gỡ với một sự thánh thiêng nào đó. Hay, việc được chung tay cùng nhau làm hang đá đã là một ni�m vui lớn lao cho tất cả m�i ngư�i tham gia, và cho cả những ai đến chiêm ngưỡng, không quan tr�ng việc nó là một hang đá đơn sơ và trang nghiêm trong ngôi thánh đư�ng, hay được trang hoàng lộng lẫy trong một khu trung tâm thương mại.

Tất nhiên, đi�u quan tr�ng hàng đầu là chúng ta phải chú tr�ng phần phụng vụ thánh lễ Giáng Sinh một cách đúng mực hết mức có thể. Nếu nói lễ hội mở ra không gian đặc biệt cho con ngư�i để trải rộng nét phong phú của cuộc sống và tính nối kết cộng động, thì Thánh Lễ là đỉnh cao của sự mở ra đó, vì Phụng vụ Thánh Lễ là biến cố tạo nên không gian thánh thiêng, nơi con ngư�i gặp gỡ Thiên Chúa, nơi sự hữu hạn được tham dự vào thế giới vĩnh cửu. Vì vậy, chính Phụng vụ Thánh Lễ ‘thánh hoá’ và tạo ý nghĩa cho m�i khía cạnh khác của đ�i sống con ngư�i.

Tất một l�i, Thiên Chúa không bắt con ngư�i thực hiện một nghi lễ vì bản thân Ngài, mà vì Ngài muốn đưa con ngư�i, với tất cả những khía cạnh thế tục của nó, được dự phần vào sự thánh thiêng của mầu nhiệm vĩnh cửu. Trong cuộc dự phần đó, Thiên Chúa không đòi ta cắt b� m�i khía cạnh nhân bản và văn hoá, mà m�i g�i ta cộng tác để chính chúng cũng được ‘thánh hoá’, được chúc phúc. Nếu thực thi tinh thần đó, lễ-hội Noel có thể trở thành biến cố ân sủng đích thực, nơi đ�i sống con ngư�i được giao hoà với Thiên Chúa; và đó là ý nghĩa n�n tảng của Giáng Sinh.

Khắc Bá, SJ – CTV Vatican News