Lá»i cá»§a Äức Phanxicô khi ngà i nói chuyện vá»›i công chúng, má»™t suy tư cá»§a ông Pietro Grasso, chá»§ tịch Thượng viện à vá» nhân cách cá»§a Äức giáo hoà ng và trải nghiệm duy nhất đã là m nổi báºt đặc nét giáo triá»u cá»§a ngà i.
Ngà y 16-6-2014, má»™t há»™i nghị bà n tròn đã được tổ chức ở tòa báo cá»§a Dòng Tên, tá» Civilta cattolica, chung quanh tác phẩm cá»§a linh mục giám đốc tá» báo, cha Antonio Spadaro, sj, «Äức Phanxicô. Sá»± tháºt cá»§a má»™t cuá»™c gặp gỡ. Các bà i giảng ở Nhà nguyện Thánh Mácta†(“Papa Francesco. La verità è un incontro. Omelie da Santa Martaâ€) được nhà xuất bản Rizzoli xuất bản bằng tiếng Ã.
Các nhân váºt tham dá»± gồm có: Pietro Grasso, chá»§ tịch Thượng viện Ã, Monica Maggioni, nữ giám đốc Äà i Truyá»n hình RaiNews và linh mục Federico Lombardi, sj, giám đốc Văn phòng báo chà Tòa Thánh à ông Vittorio Sermonti, nhà khảo luáºn, dịch giả và nhà thá»±c hiện Ã.
“Các Bà i giảng là nhịp tim cá»§a sứ vụ cá»§a Äức Phanxicôâ€. Cha Spadaro đã tuyên bố như sau khi giá»›i thiệu quyển sách: “Các chá»§ đỠchÃnh trong các bà i nói chuyện cá»§a ngà i thì chÃnh thức hÆ¡n, nó nói lên sá»± ấp á»§, sá»± gặp gỡ Ä‘Ãch thá»±c vá»›i Dân Chúa (…)â€. Trong số báo Civiltà Cattolica gần đây, cha đăng tải bà i phá»ng vấn Chá»§ tịch Thượng viện à như chứng tá cá»§a má»™t suy tư vá» tác động các lá»i nói cá»§a Äức Phanxicô trong các bà i nói chuyện cá»§a ngà i trước công chúng.
Vá»›i những ai trách vì sao quyển sách nà y không đăng nguyên văn các Bà i giảng cá»§a Äức giáo hoà ng, ông Pietro Grasso trả lá»i, đây là “tư liệu gốc cá»§a những suy niệm, suy tư, các lá»i khuyên, các câu trả lá»i nhưng nhất là các câu há»i mà Äức Phanxicô muốn má»—i ngưá»i chúng ta có ý thức, chạm đến tất cả các chá»§ đỠcá»§a cuá»™c sống cá»§a má»™t Kitô hữu và má»™t công dânâ€, cÅ©ng má»™t ý vá»›i cha Spadaro, cha giải thÃch ngay mục Ä‘Ãch cá»§a quyển sách không phải là “các bà i nói có giá trị mãi mãi†và nhắm “chÃnh xác đến má»™t cá»™ng đồng nà oâ€, nhưng là tái phục vụ lại giáo dân để hỠ“tạo cho mình má»™t kinh nghiệm và sống lại kinh nghiệm nà y má»™t cách má»›i mẻ và độc đáoâ€.
Vì thế má»—i bà i giảng, bà i phá»ng vấn, bà i viết hay bà i tham luáºn cá»§a Äức Phanxicô tổng quát có thể là nguồn cá»§a những suy nghÄ© và ông Chá»§ tịch Thượng viện nói vá» nhân cách cá»§a Äức giáo hoà ng và kinh nghiệm duy nhất đã là m nổi báºt đặc nét giáo triá»u cá»§a ngà i:
Suy nghĩ đầu tiên: phong cách của ngà i
Giáo hoà ng thÃch những câu có phối hợp, ngắn gá»n, thiết yếu. Khi ngà i nói vá»›i quần chúng, ngà i rất hiếm khi dùng các mệnh đỠphụ, các lối nói phức tạp và tối tăm vì ngà i cảm nháºn sá»± cấp thiết cá»§a truyá»n thông, phải được hiểu, phải lay động cá» tá»a. Tuy ngôn ngữ cá»§a ngà i đơn giản nhưng không vì thế mà thiếu láºp luáºn: nó Ä‘i thẳng và o trá»ng tâm các vấn Ä‘á», mang đến trên bá» mặt những gì tháºt thâm sâu và tạo cho ngưá»i nghe muốn nghe lá»i ngà i.
Suy nghĩ thứ hai: ngà i chú ý đến biểu tượng, hình ảnh
Khi ngà i nói, trước mặt ngà i là má»™t chân trá»i rá»™ng lá»›n và ngà i biết căn bản là phải Ä‘i và o tâm hồn má»i ngưá»i. Trà tưởng tượng cá»§a thá»i đại chúng ta là trà tưởng tượng thị giác: vì thế Äức Phanxicô dùng lại cách diá»…n tả cá»§a Äức Giêsu, ngôn ngữ cá»§a dụ ngôn và vá»›i những chữ đơn sÆ¡, ngà i tạo nên các hình ảnh toát ra má»™t sức mạnh tượng trưng không thể tưởng tượng được. Và dụ: Giáo há»™i được xem như “má»™t bệnh viện ở nhà quê sau má»™t tráºn chiếnâ€, “các vùng biên cá»§a cuá»™c hiện sinhâ€, những lá»i Äức Phanxicô giảng trong bà i giảng ngà y 16 tháng 5-2013, khi ngà i đưa ra sá»± khác biệt vá» lòng nhiệt thà nh cá»§a thánh Phaolô vá»›i “các Kitô hữu sa-lôngâ€, má»™t hình ảnh rất mạnh. Hoặc khi ngà i nói vá»›i các tân hồng y “Xin quý vị nhá»›, các hồng y không Ä‘i và o triá»u đìnhâ€, xin hỠ“từ chối các mánh khóe, các ngồi lê đôi mách, những ngoắc nghéo, những lợi Ãch, những ưu tiênâ€, và o ngà y Thứ Năm Tuần thánh, ngà i xin các linh mục trong địa pháºn cá»§a mình “hãy là mục tá» biết mùi chiên, mục tỠở giữa đà n chiên cá»§a mình.â€
Và hai câu rất tượng hình, đặc biệt là rất trêu chá»c, nó vẫn còn vang vá»ng trong tai cá»§a ông Chá»§ tịch Thượng viện Ã: đó là lá»i ngà i giảng trong buổi kinh Truyá»n tin cách đây và i tháng khi ngà i má»i gá»i ngưá»i già u hãy dà nh má»™t phần cá»§a cải cá»§a mình để giúp ngưá»i khác, trong má»™t cá» chỉ chia sẻ tương trợ để sá»± Quan phòng cá»§a Thiên Chúa có má»™t chá»— đứng, vì theo Äức Phanxicô “chúng ta chỉ mang lên thiên đà ng những gì chúng ta đã chia sẻâ€, ngà i nhắc cho há» nhá»› “cái hòm thì không có túiâ€. Và má»™t câu khác tuyên bố ở Lampedusa còn nổi tiếng hÆ¡n, đã có tác dụng như sấm sét khi ngà i lên tiếng “chống loại văn hóa cá»§a tiện nghi, […] dẫn đến tÃnh dá»ng dưng vá»›i ngưá»i khác, tháºm chà còn toà n cầu hóa tÃnh dá»ng dưng nà yâ€.
Suy nghÄ© thứ ba: các chá»§ đỠđược chá»n
DÄ© nhiên trong các bà i giảng cá»§a mình, Äức Phanxicô nói vỠđức tin, Thiên Chúa, Phúc Âm. Nhưng ngay từ đầu, ngà i đã nhắm đến các chá»§ đỠcó tÃnh thá»i sá»± lá»›n, như cái đẹp, lòng tốt, sá»± tháºt, công chÃnh, chống mafia. Vá» vấn đỠnà y, ông chá»§ tịch Thượng viện à cho biết ông rất xúc động khi thấy Äức Phanxicô nói vá»›i những ngưá»i mafia trong buổi tối canh thức 21-3 vá»›i các nạn nhân cá»§a mafia. Ngà i đã nói vá»›i những ngưá»i mafia: “quyá»n lá»±c và tiá»n bạc mà quý vị có bây giá» là từ những việc là m dÆ¡ bẩn, biết bao tá»™i ác cá»§a mafia là tiá»n bạc nhuốm máu, là quyá»n lá»±c nhuốm máu và quý vị không thể Ä‘em theo quyá»n lá»±c và tiá»n bạc nà y vá» Ä‘á»i sauâ€, vá»›i má»™t tông giá»ng cá»±c kỳ mạnh. Ông cÅ©ng thán phục khi ngà i nói vá»›i lòng ưu ái và thương xót, quan tâm đến những ngưá»i Ä‘ang Ä‘au khổ, những ngưá»i nghèo, đến cái ách cá»§a sá»± cạnh tranh mà xã há»™i cá»§a văn hóa vứt bá» nà y Ä‘ang cưu mang, ngà i nói lên má»™t thứ tráºt chÃnh trị chung và có tÃnh nhân bản hÆ¡n, ngà i nói đến hòa bình và đối thoại vá»›i má»™t má»™t tác động tháºt sá»± đặc biệt.
Suy nghÄ© thứ tư và là suy nghÄ© cuối cùng: tÃnh “hữu hình†trong ngôn ngữ cá»§a ngà i
Ngà y xưa, các lá»i nhắn nhá»§ (sứ Ä‘iệp) có tÃnh cách văn bản, tà i liệu chÃnh thức qua các công thư, các tông huấn. Bây giá» vẫn còn nhưng Ä‘a số các lá»i nhắn cá»§a Äức Phanxicô có tÃnh cách ‘hữu hình’ hÆ¡n: đây là má»™t Giáo hoà ng đụng đến giáo dân, để cho giáo dân đụng đến mình, âu yếm giáo dân, đến vá»›i giáo dân và ôm há». Tất cả những cá» chỉ nà y là những cá» chỉ tiếp nháºn, mở rá»™ng tâm hồn nhưng cÅ©ng là những cá» chỉ có cÆ¡ nguy cho an toà n cá»§a mình. Äứng trước má»™t đám đông khổng lồ, Äức Phanxicô có nghệ thuáºt nói chuyện vá»›i từng ngưá»i, lại còn hẹn vá»›i há» mình sẽ Ä‘iện thoại; trong những cuá»™c gặp gỡ không chÃnh thức, ngà i vui đùa vá»›i khách, tá»± nhiên thăm há»i há», gợi cho há» nói chuyện vá»›i mình (…), các buổi nói vá» giáo lý thưá»ng chỉ kéo dà i hai mươi phút nhưng sau đó ngà i ở lại vá»›i giáo dân cả giá». CÅ©ng như ở Nhà nguyện Thánh Mácta, sau thánh lá»…, ngà i không bao giá» quên chà o từng ngưá»i tham dá»± thánh lá»….
Tháºt là trái ngược vá»›i thánh lá»… ngà y 27-3 vừa qua trước sá»± hiện diện cá»§a tất cả các nghị viên thượng, hạ viện Ã! Cách nói chuyện thay đổi: “Những ngưá»i phạm tá»™i còn được tha thứ chứ những ngưá»i tham nhÅ©ng thì không. Má»™t khi há» chá»n con đưá»ng tham nhÅ©ng, há» sẽ không Ä‘i lui lại, há» trở nên bất trị, giống như những nấm mồ bôi vôi lại, thối nát bên trong nhưng bên ngoà i sÆ¡n lá»›p véc-ni che lại: đó là cuá»™c sống cá»§a ngưá»i tham nhÅ©ngâ€, Äức giáo hoà ng tuyên bố. Bà i giảng cá»§a ngà i rất mạnh, rất sắc bén, ngà i tố cáo nạn đạo đức giả, thói giả hình, nạn tham nhÅ©ng, hố phân cách giữa ngưá»i dân và giá»›i lãnh đạo, khép kÃn mình trong những lôgic hẹp hòi cá»§a ý thức hệ, cá»§a lợi Ãch, cá»§a phiến loạn (…) Trước mặt ngà i không phải là những ngưá»i nghèo, những ngưá»i thấp bé nên ngà i không cần phải tá» ra hiá»n dịu, âu yếm và ôm há» và o lòng. Ước mong ai còn khả năng kinh ngạc hãy kinh ngạc! Thay vì nháºn âu yếm thì há» nháºn cái tát? (…) Bà i giảng cá»§a Äức Phanxicô là má»™t bà i nghiên cứu tỉ mỉ nhưng trước hết, đó là má»™t bà i giảng không nhân nhượng vá»›i nạn tham nhÅ©ng: lá»i lên án không kháng cáo và gần như không có má»™t khả năng nà o cứu vãn (…). Trong những tháng vừa qua, Äức Phanxicô nói vá» vấn đỠnà y nhiá»u lần, chẳng hạn ngà i nói những ngưá»i tham nhÅ©ng cho con cái mình ăn loại “cÆ¡m bẩn†(…) và ngà i cảnh báo chống lại sá»± dá»… dãi “khi bước chân và o tròng tham nhÅ©ngâ€.
Äức Phanxicô tóm tắt tình hình chÃnh trị, kinh tế, thiêng liêng má»™t cách tháºt hoà n hảo (…) ngược lại vá»›i giá»›i chÃnh trị, trừ má»™t và i trưá»ng hợp ngoại lệ, há» thưá»ng dùng loại ngôn ngữ thiếu cởi mở, đầy khuê trương (…) má»™t ngôn ngữ tá»± quy vá» mình, là m xa cách thay vì gần gÅ©i, là m đóng kÃn thay vì cởi mở (…) chẳng bao giỠđạt đến được tÃnh biểu tượng, đạt đến được chá»§ đỠmình muốn nói má»™t cách cụ thể như Äức Phanxicô. Giáo dân đã nghe, đã hiểu ngay láºp tức trá»ng tâm Ä‘iá»u Äức Phanxicô muốn nói vì ngà i nói má»™t cách tổng hợp và tượng hình (…) giá»›i chÃnh trị thì chỉ dùng các câu khẩu hiệu giản lược nhưng trống rá»—ng, không gây chú ý và cÅ©ng không khÆ¡i dáºy ý thức ngưá»i nghe (…)
(…) Chỉ trong và i tháng, ngà i đã láºt ngược các truyá»n thống, bứt phá các rà o cản, là m má»›i lại ngôn ngữ, phá»§i bụi thói quan liêu, cùng má»™t lúc cổ động tinh thần là m việc đồng đội (…) Ngà i đặt con ngưá»i và o trá»ng tâm các bà i nói chuyện vá»›i những Ä‘iểm yếu, Ä‘iểm mạnh cá»§a nó, trong quan hệ cá»§a nó vá»›i Chúa. Sứ Ä‘iệp cá»§a ngà i rõ và mạnh: chúng ta không được để các nguyên tắc và giá trị cá»§a tôn giáo chỉ giá»›i hạn trong lá»i cầu nguyện và trong nguyện ngắm, nhịp sống hà ng ngà y cá»§a chúng ta phải được xây dá»±ng trên sá»± đón tiếp, và o lòng tin tưởng, hy vá»ng và tình Ä‘oà n kết.
Äức Phanxicô ý thức sá»± cấp bách cần phải thay đổi: “thá»i gian thúc bách chúng ta, chúng ta không được tiếp tục ru ngá»§ tâm hồn, khép mình trong những chuyện nho nhá». Chúng ta không có quyá»n ngồi yênâ€. Tháºm chà ngà i còn má»i gá»i những ngưá»i trẻ nhất phải phẫn ná»™ để chống thói ngồi yên nà y: “Má»™t ngưá»i trẻ không bao giá» phẫn ná»™, tôi không thÃch váºy. Vì tuổi trẻ là tuổi cá»§a ảo tưởng và không tưởng và không tưởng không phải lúc nà o cÅ©ng tiêu cá»±c. Không tưởng là nhìn, là thở trước mặt mình (…).
Linh mục Spadaro nói, Äức Phanxicô không phải chỉ là má»™t ngưá»i hiá»n và dịu dà ng, dù hiển nhiên đây là những đức tÃnh tiêu biểu nhất cá»§a ngà i. Äây là ngưá»i lên võ đà i, nÆ¡i mình phải chiến đấu, phải theo luáºt chÆ¡i – biết nháºn định – không sợ phải chiến đấu vá»›i chÃnh mình để thá»±c hiện Ä‘iá»u không tưởng cá»§a việc thay đổiâ€, má»™t việc “cấp báchâ€.
Ông Pietro Grasso, chá»§ tịch Thượng viện à nêu lên Ä‘iá»u má»›i mẻ trong ngôn ngữ cá»§a Äức Phanxicô qua nhiá»u yếu tố: nguồn gốc Châu Mỹ La Tinh, được đà o tạo theo truyá»n thống Dòng Tên, có đức tÃnh cởi mở, hiểu được nhu cầu phải tiếp xúc vá»›i cá»™ng Ä‘oà n, tỉ mỉ chá»n các chá»§ đỠcó tÃnh thá»i sá»± cấp bách, có khả năng là m cho ngưá»i nghe hiểu mình qua các hình ảnh đơn giản nhưng mang tÃnh biểu tượng cao, tất cả phối hợp trong khả năng mang tÃnh bản năng khi dùng các hình thức và khà cụ truyá»n thông để Ä‘i thẳng và o lòng giáo dân. Nhưng tất cả những Ä‘iá»u nà y không quy riêng vá» ngà i nhưng để phục vụ cho má»™t chương trình hoạch định cải cách có tầm sâu cho Giáo há»™i: má»™t thay đổi táºn căn vá» mặt chÃnh trị và thiêng liêng mà truyá»n thông là má»™t trụ cá»™t ná»n tảng và cần thiết.
Nguyễn Tùng Lâm dịch
Phanxicovn

