TrÃch sách Bản đồ đức tin (Faith Maps, Michael Paul Gallagher, Nhà xuất bản: Darton, Longman and Todd Ltd, 2010
Từ lúc còn sinh thá»i, Äức Hồng Y Newman đã được xem là má»™t trong những ngưá»i khổng lồ cá»§a thá»i đại mình. Khi qua Ä‘á»i ở tuổi chÃn mươi, hà ng trăm cống hiến cá»§a ngà i được xuất bản trên các nháºt báo và tạp chà ở Anh, kể cả những tòa soạn Ãt quan tâm đến các vấn đỠGiáo há»™i cÅ©ng đăng vá» ngà i. Nhiá»u trong số các bà i tưởng niệm khen ngợi văn phong văn xuôi cá»§a ngà i (như văn sÄ© James Joyce sau nà y đã công nháºn mình ghen tỵ vá»›i ngôn ngữ văn hoa “gân bạc†cá»§a ngà i) Nhưng những lá»i vinh danh và o năm 1890 cÅ©ng công nháºn má»™t nhân váºt tâm linh vÄ© đại, ngưá»i mang lại minh triết má»›i cho chất vấn vá» sá»± dấn thân lòng đạo. Chẳng hạn như má»™t bà i bình luáºn rá»™ng rãi đến ngạc nhiên cá»§a tá»Â Ngưá»i suy nghÄ© tá»± do (Freethinker), má»™t tạp chà định kỳ cá»§a ngưá»i vô thần:
“Newman là văn phong trong sáng nhất và là thần há»c gia vÄ© đại nhất cá»§a ngôn ngữ cá»§a chúng ta. Tà i hùng biện hoà n hảo cá»§a ngà i đã thu hút được cả những ngưá»i đối láºp khó tÃnh nhất… má»™t ngưá»i vô thần triệt để nhất hẳn sẽ hối tiếc vì đã phải bất đồng vá»›i ngà i… Chúng ta tá»± nói vá»›i nhau, “Äây còn hÆ¡n cả ngưá»i Công giáo, hÆ¡n cả thần há»c gia, đây là ngưá»i có Ä‘á»i sống ná»™i tâm mãnh liệt, má»™t trong số Ãt những ngưá»i hiểu được tâm hồn nhân loại, má»™t ngưá»i đã lần theo được các dấu vết vi tế nhất trong tâm hồn con ngưá»i, giúp cho độc giả hiểu được chÃnh bản thân mình.â€
Thá»±c váºy, tất cả phẩm chất đáng ngưỡng má»™ nÆ¡i Hồng y Newman Ä‘á»u cống hiến cho má»™t mục Ä‘Ãch duy nhất. Say mê Ä‘iá»u hướng suốt cuá»™c sống thá» cá»§a ngà i chÃnh là khao khát là m cho nhãn tượng Kitô có ý nghÄ©a trong má»™t thá»i đại mà niá»m tin và o Thiên Chúa dưá»ng như Ä‘ang gặp trắc trở nghiêm trá»ng. Luôn luôn cảnh giác vá»›i các dòng văn hóa chung quanh, Hồng y Newman táºn hiến sinh lá»±c cá»§a ngà i để chúng ta có được đức tin, và ngà i đã là m Ä‘iá»u đó dưới nhiá»u hình thức khác nhau, từ các bà i giảng cho đến các suy tư thần há»c, từ tá»± truyện đến thÆ¡ văn hay tiểu thuyết. Äặc nét trong đưá»ng lối tiếp cáºn cá»§a ngà i vẫn còn tác động đến suy tư vá» niá»m tin tôn giáo, và ngà i vẫn là ngưá»i tiên phong mở đưá»ng cho thần há»c đức tin suốt má»™t thế ká»· qua hay xa hÆ¡n nữa. Ngà i thÃch nói rằng, các lý chứng hiển nhiên nhất vá» Thiên Chúa đã có sẵn trong con ngưá»i chúng ta, vì thế ngà i đưa lý luáºn cá»§a ngà i Ä‘i ra khá»i các lý lẽ bên ngoà i, chỉ hướng và o lãnh vá»±c riêng tư và tiá»n-lý tÃnh cá»§a thiện ý đón nháºn luân lý và tâm linh. Không rÆ¡i và o chá»§ nghÄ©a chá»§ quan, ngà i khám phá các chuyển biến ná»™i tâm cá»§a bản ngã hướng đến chân lý. Tháºt váºy, năm 1991 Äức Hồng Y Ratzinger đã nháºn xét rằng, từ sau thánh Augustinô, không thần há»c gia nà o chú tâm đến đến chá»§ đỠnhân sinh nhiá»u đến thế.
Ba thách thức vá» mặt văn hóa Â
Newman thá»i trẻ thấy chÃnh mình phải đối diện vá»›i ba thách thức lá»›n cá»§a đức tin.
Thứ nhất là chá»§ nghÄ©a duy lý hẹp hòi Ä‘i kèm vá»›i chứng minh khoa há»c. Theo quan Ä‘iểm cá»§a Newman, để bảo vệ đức tin, thì lý luáºn cần phục hồi lại tầm mức hiện sinh trá»n vẹn cá»§a mình, không phải đơn giản là ‘lý luáºn trên giấy tá»â€™ mà là má»™t sá»± chuyển biến toà n thể con ngưá»i. Ngà i nhấn mạnh, đức tin không bao giỠđơn thuần là má»™t kết luáºn cá»§a trà tuệ: đức tin liên quan đến Lá»i mặc khải đã chạm và o trong sâu thẳm nhân tÃnh chúng ta rồi khÆ¡i mở cho chúng ta má»™t cuá»™c phiêu lưu biến đổi kéo dà i suốt cả cuá»™c Ä‘á»i.Â
Thứ hai, là những gì ngà i gá»i là ‘chá»§ nghÄ©a tá»± do.’ Ngà i là má»™t ngưá»i khởi xướng vÄ© đại cho ‘giáo dục tá»± do,’ nhưng những gì ngà i phản đối chá»§ nghÄ©a tá»± do trong tôn giáo là ý tưởng lan trà n rằng ‘không có chân lý chắc chắn trong tôn giáo’ (những lá»i ngà i nói khi chịu chức Hồng y ở tuổi 78). Ngà i đã kịch liệt phản đối xu thế đương thá»i khi hạ đức tin xuống thà nh má»™t loại quan Ä‘iểm riêng, tá»±a như khiếu thưởng thức âm nhạc cá»§a từng ngưá»i. Má»™t trong những bà i thÆ¡ đầu tiên cá»§a ngà i vá»›i tá»±a Ä‘á»Â ‘Chá»§ nghÄ©a tá»± do’ nói lên sá»± nguy hiểm đó vá»›i những lá»i sau:
Hỡi con ngưá»i mang lòng tá»± phụ!
Ngươi không thể nà o hạ xuống
Tin mừng ân sủng Chúa.
Theo các vầng thÆ¡ viết năm 1833 nà y, thì ngà i thấy những ngưá»i theo chá»§ nghÄ©a tá»± do giải thÃch tôn giáo theo cách thuần nhân văn, xem tôn giáo như nguồn suối an bình hay có thiện hướng, và như thế há» muốn tránh Ä‘i ‘quyá»n uy sâu thẳm cá»§a ân sá»§ng.’ Sá»± mÆ¡ hồ thá»i thượng nà y, ẩn giấu dưới lá»›p vá» khoan dung, có vẻ hấp dẫn đối vá»›i tầng lá»›p trung lưu thong dong cá»§a thá»i Victoria ở Anh quốc. Tiêu chuẩn cá»§a con ngưá»i lại trở nên chuẩn má»±c cá»§a chân lý. Khi suy nghÄ© máºp má» và thái độ Ãch ká»· Ä‘i chung vá»›i nhau, nó sinh sản ra má»™t loại Tin Mừng pha loãng mà Newman gá»i là ‘tôn giáo thá»i buổi nà y.’ Nhưng đối vá»›i ngà i, đức tin không bao giá» bị giá»›i hạn theo tầm mức cá»§a cái tôi, mà ngược lại, chÃnh đức tin sẽ xóa mòn má»i tá»± mãn cá»§a chúng ta.
Thách thức thứ ba đến từ chÃnh bên trong thế giá»›i tôn giáo. Có lẽ dưới tác động cá»§a trà o lưu lãng mạn trong thÆ¡ ca và nghệ thuáºt, các phong trà o phục hưng đã nhấn mạnh rất nhiá»u đến cảm giác tôn giáo và cảm nghiệm cá»§a sá»± biến đổi. Newman luôn đánh giá vai trò cá»§a ‘tâm hồn’, ‘tưởng tượng’ và ‘cảm xúc’ trong Ä‘á»i sống đức tin, nhưng ngà i vẫn ngá» vá»±c sá»± chú trá»ng quá mức vá» cảm tÃnh tôn giáo. Nó là mối nguy dá»… dẫn đến lãng quên lịch sá» phong phú cá»§a Giáo há»™i, truyá»n thống lâu Ä‘á»i cá»§a suy niệm thần há»c, cÅ©ng như quên Ä‘i trá»ng tâm cá»§a Ä‘á»i sống bà tÃch. Do đó, không được hạ giá đức tin thà nh xúc cảm mãnh liệt chá»§ quan; đó không phải là Tin mừng, Tin mừng khác thế, Tin mừng là má»™t mạc khải dần dần rõ rà ng vá» mầu nhiệm cá»§a Chúa Giêsu.
Äối diện vá»›i những thách thức nà y, Newman đã đà o sâu suy nghÄ© vỠđức tin và đem lại công bằng cho sắc diện trá»n vẹn cá»§a cảm nghiệm Kitô. Ngà i muốn giúp má»i ngưá»i nháºn ra sá»± đơn giản, nhưng phức tạp cá»§a đức tin. Má»™t mặt, tin tưởng những gì ngưá»i khác nói vá»›i chúng ta là điá»u cần thiết nhất trong cuá»™c sống bình thưá»ng má»—i ngà y. Mặt khác, để đạt đến được niá»m tin Kitô và o Thiên Chúa thì không chỉ cần sá»± ‘đón nháºn vỠý niệm’: niá»m tin Kitô vượt xa hÆ¡n bất kỳ sá»± thừa nháºn tri thức hay thần há»c nà o vá» sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa. Äúng hÆ¡n, niá»m tin Kitô cần có má»™t chiá»u kÃch riêng tư sâu sắc, và vì thế đòi há»i má»™t ‘đón nháºn thá»±c sự’ theo nghÄ©a là má»™t khi nháºn thức được sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa thì nháºn thức nà y biến đổi cuá»™c Ä‘á»i chúng ta. Newman nhất quyết rằng, cách thức chúng ta tin là bình thưá»ng và  những gì chúng ta tin là phi thưá»ng: ‘trong từng giá» phút cuá»™c sống, chúng ta Ä‘ang hà nh động dá»±a trên sá»± tin tưởng … đặc tÃnh cá»§a tôn giáo không phải là hà nh động tin mà chÃnh là điá»u chúng ta tin’ (PPS, I, 191).
Táºp trung và o thiên hướng và lương tâmÂ
Lúc 28 tuổi, Newman đã giảng những lá»i trên vá»›i tư cách mục sư Anh giáo. Mưá»i năm sau, ngà i bắt đầu má»™t loạt năm bà i giảng tại trưá»ng Äại há»c Oxford, vá»›i chá»§ đỠchung vỠđức tin và lý luáºn. Ngà i đã giảng các bà i nà y và o những thá»i Ä‘iểm khác nhau trong khoảng giữa năm 1839 và 1841, và chúng nổi tiếng ngay láºp tức. Má»™t số thÃnh giả cá»§a ngà i, như nhà thÆ¡ Matthew Arnold vẫn nhá»› lại giá»ng Ä‘iệu như âm nhạc vá»›i sức lôi cuốn thôi miên ngưá»i nghe trong các suy tư cá»§a ngà i. Năm bản văn nà y cho chúng ta thấy nhân há»c vỠđức tin cá»§a Newman. Trá»ng tâm chÃnh yếu cá»§a ngà i là thái độ riêng cá»§a từng ngưá»i cho chúng ta mở ra hay khép lại lòng mình trước sá»± khả dÄ© cá»§a niá»m tin Kitô. Rất nhiá»u lần ngà i tách mình ra khá»i trưá»ng phái ‘bằng chứng’ nổi trá»™i cá»§a đại há»c Oxford, má»™t trưá»ng phái ná»— lá»±c chứng minh sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa qua tráºt tá»± cá»§a vÅ© trụ tá»± nhiên. Ngà i nghÄ© rằng hỠđã Ä‘i nhầm đưá»ng. Thay và o đó, Newman chá»n con đưá»ng thiên vá» tâm lý hÆ¡n, nhấn mạnh và o ná»™i tâm con ngưá»i. Do khà chất, ngà i là ngưá»i rất hướng ná»™i và thấy được rằng thiên hướng Ä‘á»i sống cá»§a chúng ta phù hợp vá»›i đức tin, hÆ¡n là lối biện chứng bên ngoà i cá»§a các bạn hữu khoa bảng đồng môn vá»›i ngà i. Ngà i không quan tâm lắm đến bằng chứng vá» sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa, nhưng hướng đến các thái độ cá nhân cụ thể mà má»™t ngưá»i cần có để đạt đến đức tin.
Äiểm nhấn nà y có lẽ đã khÆ¡i mà o từ suốt những năm há»c tại Oxford, lúc ngà i có những cuá»™c tranh luáºn không Ä‘em lại kết quả vá»›i Charles, ngưá»i em trai cá»§a ngà i sau nà y thà nh ngưá»i vô thần. Tám bức thư còn được lưu giữ cho chúng ta biết đôi Ä‘iá»u vá» những trao đổi nà y, nhấn mạnh đến những giá trị ná»™i tâm cần thiết cho má»i bước tiến từ không tin đến tin. Ngà i nói thẳng vá»›i em trai, ‘đầu óc em không sẵn sà ng để nghe bất cứ má»™t lý luáºn nà o.’ Bởi ‘bằng chứng ná»™i tâm hiển nhiên tùy thuá»™c phần lá»›n và o cảm giác luân lý’ nên sá»± khước từ đức tin thưá»ng khởi Ä‘i ‘từ má»™t sai lầm cá»§a tâm hồn, chứ không phải cá»§a lý trÃ.’ Ngà i thấy em trai mình như bị thà nh kiến chống lại đức tin cản lối: nghÄ©a là khi bà n đến ‘chá»§ đỠtôn giáo’ chúng ta có khuynh hướng nhìn má»i thứ ‘qua lăng kÃnh cá»§a những lá» thói đã có’ (LD, I, 212-226) Như Newman thưá»ng lặp lại trong nhiá»u năm vá» sau, lý do Ä‘iển hình cá»§a việc khước từ không tin và o Chúa là do tá»± tin quá mức, do khước từ lạnh lùng và cao ngạo đối vá»›i bất kỳ sá»± lệ thuá»™c nà o, do bác bá» chÃnh lương tâm cá»§a há». Ná»— lá»±c bất thà nh để thuyết phục ngưá»i em trai vá» chân lý Kitô có lẽ đã khiến ngà i ngá» vá»±c vá» các tiếp cáºn ngoại tại. Nhưng má»™t cách tÃch cá»±c hÆ¡n, nó là m cho ngà i tin tưởng và o khuynh hướng tá»± nhiên cá»§a mình khi chú tâm đặc biệt và o thiên hướng tâm linh cá»§a từng ngưá»i hay cá»§a trá»n má»™t ná»n văn hóa.
Trá»ng tâm hướng đến thái độ ná»™i tâm hay luân lý cần thiết cho đức tin, đã đặt Newman và o thế xung đột vá»›i lối biện giáo đương thá»i – cả trong Anh giáo và Công giáo. Trong Apologia pro Vita Sua (Biện há»™ cho sá»± sống) được viết mưá»i năm sau khi trở lại đạo Công giáo, ngà i thẳng thắn nói vá» sá»± bá»±c mình cá»§a ngà i đối vá»›i những bằng chứng truyá»n thống vá» sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa. Trong má»™t Ä‘oạn văn xuất sắc, ngà i chỉ ra ná»n tảng cho lòng má»™ đạo vững chắc cá»§a ngà i chÃnh là ở nÆ¡i cảm nghiệm lương tâm cá»§a ngà i:
Khởi đầu vá»›i sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa, (như tôi đã nói, là điá»u tôi chắc chắn như chÃnh sá»± tất yếu hiện hữu cá»§a bản thân tôi…) tôi nhìn ra khá»i bản thân tôi, nhìn và o thế giá»›i con ngưá»i, và thấy má»™t cảnh tượng dâng đầy lòng tôi má»™t ná»—i Ä‘au không nói nên lá»i. Thế gian dưá»ng như chỉ Ä‘em đến lừa dối cho chân lý vÄ© đại, má»™t chân lý trà n ngáºp trong lòng tôi… Nếu khi nhìn và o gương mà không thấy bá»™ mặt cá»§a tôi, thì cảm giác đó cÅ©ng giống như khi tôi nhìn thế giá»›i náo nhiệt sôi động nà y mà không thấy phản ảnh cá»§a Äấng Tạo Hóa… Nếu không có tiếng nói nà y vang lên rõ rà ng trong lương tâm và trong tâm hồn mình, tôi hẳn đã là ngưá»i vô thần… Tôi không chối bá» uy lá»±c có tháºt cá»§a những luáºn cứ chứng minh sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa, rút ra từ các sá»± kiện chung cá»§a xã há»™i loà i ngưá»i và cá»§a dòng lịch sá», nhưng những Ä‘iá»u nà y không sưởi ấm cÅ©ng không soi sáng cho tôi, chúng không đưa tôi thoát khá»i băng giá cá»§a tiêu Ä‘iá»u, cÅ©ng không là m cho chồi non nảy nụ và cà nh lá trổ sinh trong tôi, chúng không cho hiện hữu tinh thần tôi được vui mừng (A, 241).
Những bà i giảng tại đại há»c và ‘nhiên tÃnh tiá»n Ä‘á»â€™Â
Câu cuối cá»§a Ä‘oạn trên là má»™t sá»± khai mở. Sau khi nói lên cái nhìn thương tâm cá»§a mình vá» thế giá»›i, ngà i gợi ý cách nháºn biết tốt nhất vá» má»™t đức tin Ä‘Ãch thá»±c là nhìn và o hoa trái cá»§a nó, bao gồm sá»± tăng tiến vững chắc cá»§a Ä‘á»i sống ná»™i tâm và ý thức hân hoan. Ngà i đã đỠcáºp đến cách tiếp cáºn nà y mưá»i năm trước trong các bà i giảng ở đại há»c. Äiá»u thú vị là , sau khi trở lại đạo Công giáo, ngà i lo lắng thẩm quyá»n Roma sẽ không đánh giá đúng các bản văn thá»i Oxford cá»§a mình. Trong thá»i gian lưu lại ở Roma trong năm 1846, ngà i nháºn thấy tư duy vỠđức tin Ä‘ang chiếm ưu thế ở đây, thiên vá» tÃnh khái niệm và phi nhân thể – giống như trưá»ng phái cho rằng phải có bằng chứng bên ngoà i mà ngà i đã chống lại trong cá»™ng đồng Anh giáo cá»§a mình. Trong má»™t lá thư viết từ Roma và o năm 1847, ngà i nói rằng thấu suốt nguyên sÆ¡ cá»§a ngà i liên quan đến ‘nhiên tÃnh tiá»n Ä‘á».’ Äiá»u nà y thưá»ng được trình bà y trong các bà i giảng ở trưá»ng đại há»c cá»§a ngà i, và cho dù má»›i đầu nó có vẻ rắc rối nhưng thá»±c sá»± thì khá đơn giản: ‘nhiên tÃnh tiá»n Ä‘á»â€™ hướng vá» cái Ä‘i trước tất cả má»i diá»…n đạt dứt khoát. Ngà y nay chúng ta thưá»ng nói vá» lÄ©nh vá»±c tiá»n khái niệm cá»§a suy tư. Trước khi có tuyên xưng hay lý luáºn công thức vỠđức tin, thì đã có toà n bá»™ các thái độ cÆ¡ bản cá»§a chúng ta. Trong lãnh vá»±c tiá»m ẩn nà y cá»§a thiên hướng tiá»n hữu trong chúng ta, Newman xác định nhiên tÃnh (hay không có nhiên tÃnh) cá»§a sá»± sẵn sà ng cá»§a chúng ta đối vá»›i đức tin.
Như trong má»™t bà i giảng đại há»c cá»§a ngà i, ‘sai lầm chết ngưá»i’ cá»§a suy nghÄ© thế tục là phán xét ‘chân lý tôn giáo mà không có sá»± sẵn sà ng cá»§a tâm hồn’ (US, X, 43). Và ngà i còn phê phán chá»§ nghÄ©a duy lý lạnh lùng trong biện giáo: ‘trong các trưá»ng phái cá»§a thế gian, con đưá»ng đến vá»›i Chân lý là con đưá»ng lá»›n mở ra vá»›i tất cả má»i ngưá»i ở má»i thá»i. Ngưá»i ta tiếp cáºn Chân lý mà không có lòng tôn kÃnh’ (US, X, 42). Äây là tóm gá»n cá»§a Newman: bất cứ con đưá»ng nà o dẫn đến đức tin mà muốn sinh hoa trái thì phải luôn có má»™t mức độ đón nháºn thiêng liêng nà o đó, đối láºp vá»›i thái độ xa cách kiêu ngạo. Theo ngà i, nháºn thức tôn giáo chỉ hữu thá»±c khi có ‘tâm hồn sống động’ chứ không phải nhá» tranh luáºn tà i tình. (US, X, 44). Nếu không có đặc tÃnh truy tầm trung thá»±c nà y, chúng ta không thể đạt đến ‘sá»± nhìn nháºn thá»±c sự’ là chÃnh đức tin và là sá»± khẳng định cho đức tin (GA, 3.45). Nói cách khác, Newman đã có can đảm để nhấn mạnh những gì mà ná»n văn hóa trà thức thá»i đó và bây giá» có xu hướng coi thưá»ng, ngà i quả quyết rằng trong vấn đỠđức tin, những gì có thể suy nghÄ© theo công thức thì Ãt quan trá»ng hÆ¡n những thiên hướng, khát khao và tình trạng cá»§a tâm trÃ. Tôi nói lại lần nữa: theo quan Ä‘iểm cá»§a Newman, sá»± mở lòng cho đức tin kéo theo má»™t số thái độ tinh thần cụ thể trong má»—i con ngưá»i, và nếu không có những Ä‘iá»u nà y thì tất cả má»i cố gắng để là m đức tin trở nên đáng tin vá» mặt lý tÃnh có thể chỉ là uổng công luống sức.
Hai năm sau khi trở lại đạo Công giáo, Newman chuẩn bị lá»i giá»›i thiệu cho má»™t ấn bản bằng tiếng Pháp các bà i giảng đại há»c cá»§a ngà i, nhưng ngà i viết bà i giá»›i thiệu bằng tiếng La Tinh. Trong đó có câu: ‘Praeambula fidei in individuis non cadunt sub scientiam’, nghÄ©a là những lá»i ban đầu cá»§a đức tin trong cá nhân không được hạ xuống phạm vi khoa há»c. Dịch thoáng hÆ¡n có thể như thế nà y: những con đưá»ng chuẩn bị cho ngưá»i ta đến vá»›i đức tin không thể hạ xuống theo các phân tÃch kinh nghiệm. Có lẽ Newman nhìn thấy mình như phiên bản trà thức cá»§a Gioan Tẩy Giả: ngà i muốn dá»n đưá»ng cho đức tin bằng cách chú trá»ng và o thái độ ná»™i tâm cá»§a con ngưá»i, má»™t chiá»u kÃch không dá»… dà ng diá»…n tả: ‘tất cả má»i ngưá»i Ä‘á»u có má»™t lý luáºn, nhưng không phải ai cÅ©ng có thể đưa ra má»™t lý luáºn’ (US, XII, 9).
Ná»™i tâm hiện sinh và biến chuyển cá»§a tâm trÃÂ
Khi hầu hết má»i ngưá»i đương thá»i cá»§a ngà i Ä‘ang cố gắng tìm cách để biện há»™ sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa bằng ngôn ngữ cá»§a quan sát thá»±c nghiệm, thì Newman chuyển trá»ng tâm đến những gì chúng ta có thể gá»i là  ná»™i tại hiện sinh. Như đã nói ở trên, khà chất cá»§a ngà i rất hướng ná»™i, tháºm chà có thể là thu và o ná»™i tâm. Tuy nhiên, ngà i dùng đặc tÃnh cá nhân cá»§a mình để kéo sá»± chú ý và o những tầm nháºn thức sâu sắc hÆ¡n những biện giáo khôn khéo mà các đồng liêu cá»§a ngà i đưa ra. Ngà i nhất quyết nhấn mạnh luôn mãi rằng ‘đức tin không phát xuất từ lý chứng’ mà con ngưá»i tạo ra, nhưng từ Ä‘iá»u gì đó tá»± phát và tÃch cá»±c hÆ¡n, ‘riêng tư và sống động hÆ¡n’ (US, XI, 5-6). Giống như khi nháºn xét vá» ngưá»i em trai, theo quan Ä‘iểm cá»§a ngà i thì quyết định hướng theo hay chống lại đức tin thưá»ng thưá»ng có thể chịu tác động bởi chá»n lá»±a vô thức hay do cao ngạo hÆ¡n là do có các ý niệm rõ rà ng. Má»—i ngưá»i bị ảnh hưởng theo các nguyên tắc và thói quen mạnh nhưng không phải lúc nà o cÅ©ng rõ rà ng cá»§a mình, nhất là đối vá»›i những vấn đỠdấn thân tôn giáo. Nếu không lưu tâm đến những vùng ngầm trong suy tư cá»§a mình, chúng ta có nguy cÆ¡ nhầm lẫn các giải thÃch bên ngoà i vá»›i những hoạt động thá»±c sá»± cá»§a trà óc cá»§a mình.
Trong má»™t ẩn dụ tuyệt vá»i, Newman chỉ ra váºn động cá»§a suy nghÄ© giống như ngưá»i leo núi là nh nghá», có thể lượng định theo trá»±c giác các Ä‘oạn dốc khó nhưng không thể giải thÃch hết từng bước cá»§a mình cho ngưá»i khác:
Tâm trà dao động qua lại, lan ra, và tiến tá»›i vá»›i má»™t tốc độ nhanh chóng, trở nên má»™t Ä‘iá»u quen thuá»™c mà huyá»n hoặc và linh hoạt là m lạc lối những nghiên cứu tìm hiểu nó. Tâm trà đi từ Ä‘iểm nà y tá»›i Ä‘iểm kia… tạo nên má»™t tiến trình giống như ngưá»i leo núi trên vách đá dá»±ng đứng, bằng đôi mắt nhanh nhạy, bà n tay khéo léo và đôi chân vững chãi, leo lên theo cách mà chÃnh anh cÅ©ng không tá»± nháºn thức được; nhá» tư chất và táºp luyện, hÆ¡n là nhá» quy luáºt, không để lại dấu vết nà o sau mình và không thể dạy nó cho ngưá»i khác được… Và đó là đưá»ng lối chÃnh yếu mà má»i con ngưá»i dù có thiên khiếu hay không, lý luáºn cách thông thưá»ng,- không do quy luáºt, nhưng do năng lá»±c ná»™i tại (US, XIII, 7).
Tá»± phản ảnh cá»§a Newman không phải là kiểu chá»§ quan cô độc. Chắc chắn, cách tiếp cáºn cá»§a ngà i mang tÃnh tâm lý và tinh thần (hai từ ngà i dùng để nói vá» tác phẩm cá»§a mình), nhưng mục tiêu cá»§a nó là đi đến dấn thân và hà nh động. Ngà i muốn Ä‘em đến công bằng cho động lá»±c tìm và thấy cá»§a chúng ta. Vá»›i tinh thần nà y, nhịp Ä‘iệu trong văn xuôi cá»§a ngà i không chỉ mang tÃnh thẩm mỹ, mà là tìm cách hiện thể năng lá»±c huyá»n vi và tá»± phát cá»§a má»™t tinh thần có óc tìm tòi. Má»™t câu nói cá»§a Newman nổi tiếng đến mức được in trên các há»™p chocolate Baci nổi tiếng cá»§a nước Ã: ‘Sống là thay đổi, và hoà n hảo là thay đổi thưá»ng xuyên.’ à niệm nà y xuất hiện khi ngà i nghiên cứu sá»± phát triển cá»§a giáo lý, má»™t quyển sách Ä‘i liá»n vá»›i việc trở lại đạo Công giáo cá»§a ngà i và o năm 1845. Nhưng thá»±c sá»± đó đã là chiếc neo lâu dà i và là đặc tÃnh suy nghÄ© cá»§a ngà i. Ở tuổi 15, ngà i đã say mê câu ‘Tăng tiến là bằng chứng hiển nhiên duy nhất cá»§a Ä‘á»i sống.’ Sau nà y, há»c thuyết Darwin cÅ©ng không là m ngà i báºn lòng như những ngưá»i cùng thá»i cá»§a ngà i: trong má»™t lá thư và o năm 1874, ngà i nháºn xét rằng ‘không Ä‘iá»u gì trong há»c thuyết tiến hóa đối nghịch vá»›i Äấng Toà n Năng.’
Cả sá»± tao nhã lừng danh trong văn phong và sá»± chú tâm và o tấn kịch cá»§a tiến triển Ä‘á»u vang vá»ng tâm thức đức tin cá»§a Newman như má»™t khám phá mang tÃnh liên tục. Bởi váºy niá»m xác tÃn cá»§a ngà i không bao giá» là má»™t tÄ©nh váºt mà đúng hÆ¡n là má»™t cuá»™c hà nh trình đà o sâu. Má»™t trong những từ yêu thÃch cá»§a ngà i là  ‘mở rá»™ng,’ và ngà i đã áp dụng nó không chỉ trong việc giáo dục mà trong cả Ä‘á»i sống cá»§a tÃn hữu. Vì váºy sẽ không trung thá»±c khi mô tả quan Ä‘iểm cá»§a ngà i như ngưá»i á»§ng há»™ má»™t giáo lý chÃnh thống hay má»™t thần há»c bất động vỠđức tin (đáng buồn đây lại là xu thế cá»§a Ä‘a số thá»i nay). CÅ©ng như ngà i nhấn mạnh sá»± dấn thân cá»§a trá»n vẹn con ngưá»i trong việc có được đức tin, thì ngà i cÅ©ng gợi lên Ä‘iá»u gá»i là ‘mạo hiểm’ tâm linh (má»™t trong những từ yêu thÃch khác cá»§a ngà i) cá»§a việc sống đức tin.
Vai trò ‘nháºn ra’ cá»§a hình dung Â
Nhân cách há»c cá»§a Newman khai mở má»™t trưá»ng phái má»›i cá»§a suy nghÄ© vỠđức tin được nhiá»u ngưá»i theo trong thá»i gian gần đây. Như chúng ta đã thấy, ngà i tìm cách tạo nên cầu nối giữa cuá»™c truy tầm chân lý tôn giáo, tâm linh cá nhân và giá trị tinh thần vá»›i khuynh hướng sống cá»§a há». Trá»ng tâm cá»§a việc nà y không phải là suy nghÄ© thuần nhất hay các quan Ä‘iểm duy lý tách biệt, mà là tiến trình khám phá và thá»±c hiện chân lý. Äây là những gì ngụ ý trong thuáºt ngữ ‘hữu thá»±c,’ má»™t từ yêu thÃch cá»§a Newman. Ngược lại vá»›i hữu thá»±c là mÆ¡ hồ, ý chỉ má»™t chá»§ nghÄ©a duy lý xa rá»i con đưá»ng cá»§a kiên quyết và dấn thân. Vá» Ä‘iểm nà y, Newman đã can đảm Ä‘i ngược dòng văn hóa thá»i đó. Ngà i muốn vạch mặt ảo tưởng vá» thái độ trung dung đã mê hoặc những ngưá»i cùng thá»i vá»›i ngà i (và cả chúng ta nữa) xem đó như là con đưá»ng khả thể duy nhất để đạt đến chân lý. NÆ¡i thái độ nà y và má»™t phần nà o trong tinh thần cá»§a thánh Augustinô, ngà i khám phá ra tiến trình tìm và thấy má»™t cách riêng tư hÆ¡n. Mục Ä‘Ãch cá»§a ngà i là để bảo vệ những gì mà sau nà y Lonergan gá»i là ‘chá»§ quan xác thá»±c.’
Nếu Newman sống muá»™n hÆ¡n má»™t thế ká»·, có thể ngà i đã dùng chữ ‘hiện sinh’ thay cho ‘hữu thá»±c.’ Äiá»u nà y hấp dẫn vá»›i ngà i đến ná»—i trong bản thảo cá»§a Quy tắc Äón nháºn [Äức tin] (Grammar of Assent) lúc đầu ngà i viết ‘đón nháºn hình dung’ nhưng sau đó ngà i quyết định thay thế ‘hình dung’ thà nh ‘hữu thá»±c.’ (Tháºt ra ngà i bá» sót má»™t và i và dụ nên thà nh ngữ nà y vẫn còn tìm thấy trong bản văn đầu tiên). Trong má»i khả năng có thể, lý do cho việc thay đổi là sợ bị hiểu lầm: ngay cả ngà y nay, ngưá»i ta vẫn còn lẫn lá»™n giữa ‘hình dung’ (imaginative) và  ‘hư cấu’ (imaginary), vì thế đức tin vẫn còn bị xem như má»™t hình thức hoang tưởng. Nhưng mối báºn tâm chÃnh cá»§a ngà i là vai trò tÃch cá»±c cá»§a hình dung trong đức tin, đặc biệt trong thá»i gian ngà i viết Quy tắc Äón nháºn. Äối vá»›i ngà i, chức năng cá»§a hình dung theo nghÄ©a Ä‘en là ‘nháºn ra’ đức tin, trong nghÄ©a là m cho Thiên Chúa trở nên có thá»±c trong Ä‘á»i sống con ngưá»i.
Má»™t trong những tuyên bố uy thế nhất cá»§a ngà i vá» hình dung, là trong loạt thư ngà i gởi đến nháºt báo để tấn công luáºn Ä‘iểm cá»§a Sir Robert Peel. Vá»›i việc mở ra má»™t thư viện công cá»™ng má»›i ở Tamworth, chÃnh trị gia hà ng đầu nà y đã cho rằng bây giá» có thể đạt được các thà nh quả cá»§a tôn giáo bằng con đưá»ng giáo dục vá» văn há»c và khoa há»c. à tưởng nà y là m Newman kinh tởm vì nó không những Ä‘i ngược vá»›i ý niệm cá»§a ngà i vá» sá»± độc nhất cá»§a chân lý tôn giáo mà còn ngược vá»›i toà n bá»™ tư tưởng nhân há»c cá»§a ngà i. Äể đáp lại ông nà y, ngà i trình bà y triết há»c cá»§a mình vá» con ngưá»i nhân loại như má»™t hiện hữu cao hÆ¡n ‘động váºt lý tÃnh,’ được tạo nên để hà nh động và biến chuyển bởi cảm xúc. Trong phản đỠnà y ngà i láºp luáºn rằng ‘không thể chạm đến tâm hồn cách thông thưá»ng bằng lý lẽ mà là qua hình dung’(GA, 92). Tầm quan trá»ng cá»§a thấu suốt nà y được nhấn mạnh bởi sá»± kiện rằng ba mươi năm sau, ngà i trÃch má»™t số trang trong bà i công kÃch Peel và o Quy tắc Äón nháºn, và đi đến láºp luáºn rằng đức tin cần được ‘nháºn định, ở lại, và giữ lấy như má»™t thá»±c thể, nhá» và o hình dung tôn giáo’ (GA98). Ngà i thêm rằng ‘thần há»c vá» hình dung tôn giáo’ mang lại ‘bám giữ sống động vá»›i chân lý’ và nhỠđó mở ra cánh cá»a hướng đến ‘các thói quen tôn giáo riêng tư’ (GA, 117). Nhãn quan mục tá» sâu sắc quan trá»ng ở đây là : nếu chân lý tôn giáo không chạm đến hình dung cá»§a chúng ta theo cách nà o đó thì sẽ không thể trở nên sinh động cho từng cá nhân được.
Newman cÅ©ng thấy hình dung như má»™t đầu đỠtranh luáºn cốt yếu cho đức tin. Hình dung là má»™t địa hạt mong manh, nÆ¡i những hình ảnh méo mó hoặc thiển cáºn cá»§a tôn giáo có thể khiến ngưá»i ta thấy hợp lý hay tá»± nhiên để không tin. Trong sổ tay cá»§a mình, ngà i đã từng viết rằng ‘hình dung chứ không phải lý lẽ là kẻ thù lá»›n nhất đối vá»›i đức tin.’ Nhưng xét chung, ngà i thấy hình dung là vùng đất hứa để đức tin có thể trở nên ‘hữu thá»±c’ vá» mặt thiêng liêng. Chắc chắn ngà i tán thà nh phương thức cầu nguyện hình dung các bối cảnh trong Tin Mừng để là m sống lại chÃnh Tin mừng, nhưng vá»›i ngà i hình dung còn rá»™ng lá»›n hÆ¡n việc mưá»ng tượng hình ảnh: nó hướng đến cảm thức con ngưá»i, hÆ¡n là suy tư trên chÃnh nó, từ hình dung đến cảm thức, chúng ta có thể ‘minh định’ và “là m quen’ cách tốt nhất các thá»±c tại đức tin. Trong quan niệm cá»§a ngà i, chúng ta có thể quả quyết vá» tuyên bố ‘có Thiên Chúa’ vá»›i hai mức độ khác nhau. Nó có thể vẫn là má»™t ‘sá»± thừa nháºn lạnh lùng và vô Ãch’ khi ‘hình dung hoà n toà n không được khÆ¡i dáºy’ bởi váºy tâm hồn không bừng bừng sốt mến. Nhưng cùng má»™t lá»i đó có thể là m nên má»™t ‘cuá»™c cách mạng trong tâm trÃ’ bất cứ khi nà o nó trở nên ‘trong hình dung’ và được ‘nắm bắt vá»›i sá»± đón nháºn thá»±c sự’ (GA, 126-127). Khi hình dung được thức tỉnh, đức tin thoát khá»i sá»± phi nhân để trở nên hiện sinh đầy hoa trái cho cuá»™c sống. Äây là má»™t yếu tố chÃnh trong bản đồ đức tin cá»§a Newman. Qua hình dung hÆ¡n là qua suy tư trà tuệ, chúng ta đạt đến xác tÃn tôn giáo và mở ra cánh cá»a đến vá»›i những dấn thân tôn giáo cụ thể. Äối vá»›i ngà i, hình dung là vùng cá»§a lý luáºn trá»±c giác và như thế là trung gian thiết yếu cá»§a đức tin.
Từ quan Ä‘iểm cá»§a các thần há»c đức tin đương thá»i hÆ¡n, chúng ta thấy dưá»ng như trá»±c giác cá»§a Newman vá» hình dung mang tÃnh tiên tri đặc biệt. Ngà y nay chúng ta nói vá» việc hà n gắn lại sá»± phân ly giữa thần há»c và linh đạo, hay vá» việc cân nhắc vai trò cá»§a chiá»u kÃch mỹ há»c và xúc cảm trong đức tin. Khi Newman nhất quyết rằng hình dung chạm đến tâm hồn và là m cho đức tin trở nên ‘hữu thá»±c,’ thì ngà i hòa hợp vá»›i các tư tưởng tiến bá»™ nà y. Các nhà tư tưởng gần đây, từ Einstein đến Ricoeur, đã khám phá hình dung là má»™t dạng thiết yếu cá»§a nháºn thức. Newman cÅ©ng chỉ ra đưá»ng hướng như thế, dù theo má»™t cách thức thiếu hệ thống hÆ¡n. Các ngòi bút khác như William Lynch hay David Tracy đã khám phá hình dung hiện thể Kitô giáo. CÅ©ng váºy vá»›i Newman, hình dung là phương tiện để xác định, đáng dùng để nháºn thức mầu nhiệm Nháºp thể và cÅ©ng như để hoán cải trở lại đạo. Như thế, hình dung là cầu nối giữa sá»± chắc chắn mang tÃnh lịch sá» cá»§a Nháºp thể vá»›i con đưá»ng mang tÃnh ná»™i tâm và chá»§ quan hÆ¡n dẫn chúng ta đến lá»i thưa vâng vá»›i đức tin.
Trong lá»i cá»§a Newman (độc thoại tưởng tượng)Â
Ai cÅ©ng biết việc tôi trở lại đạo năm 1845, dÄ© nhiên đó là điểm then chốt trong cuá»™c Ä‘á»i tôi. Nhưng nó liên quan đến giáo há»™i hÆ¡n là đức tin. Tôi đã có thể trở lại đạo sá»›m hÆ¡n và o mùa thu năm 1816, khi cÆ¡n khá»§ng hoảng và dao động khiến tôi có má»™t ý niệm má»›i vá» Thiên Chúa mà tôi giữ trá»n suốt cuá»™c Ä‘á»i. Vá»›i Ä‘am mê Ä‘á»c sách, tôi đã cặp kè vá»›i các tư tưởng cá»§a má»™t và i nhà vô thần cấp tiến như Hume, và tôi thấy láºp luáºn cá»§a há» tháºt ấn tượng và thÃch đáng. Từ láºp trưá»ng bên ngoà i cá»§a há», Thiên Chúa dưá»ng như bất khả tÃn. Äối vá»›i tôi, má»™t ngưá»i được nháºn ná»n giáo dục Kitô cổ Ä‘iển, nó lay động táºn gốc các căn cứ ná»n tảng cá»§a tôi. Lúc đó tôi chỉ mưá»i lăm tuổi, vá»›i tất cả những mong manh bình thưá»ng cá»§a tuổi má»›i lá»›n, cá»™ng thêm khá»§ng hoảng tà i chÃnh gia đình khiến tôi phải ở lại trưá»ng suốt mùa hè má»™t mình. Tôi tháºt sá»± thấy bệnh, nhưng má»™t chút gì đó giống thánh I-Nhã, căn bệnh lại là má»™t Ä‘iểm đảo chiá»u lá»›n đối vá»›i tôi.
May mắn thay, má»™t giáo sư trẻ ở trưá»ng, mục sư Walter Mayers, đã bảo bá»c cho tôi. Thầy là ngưá»i dá»… thương, theo phái Calvin, và đã cho tôi Ä‘á»c đủ loại sách, giúp tôi thấy giá»›i hạn cá»§a những nhà tư tưởng theo chá»§ nghÄ©a kinh nghiệm. Quan trá»ng hÆ¡n, thầy đã hướng tôi khám phá Thiên Chúa má»™t cách riêng tư hÆ¡n. Tôi trải nghiệm, sốt sắng và mạnh mẽ rằng Thiên Chúa nói vá»›i tôi trong lương tâm tôi, và Thiên Chúa nà y vừa có tháºt vừa lá»›n lao hÆ¡n sá»± hiện hữu cá»§a chÃnh tôi. Äó là thá»i khắc mặc khải và ân sá»§ng không bao giá» phai má». Việc nà y không đơn giản là do xúc cảm hay má»™t biến chuyển đột ngá»™t: dần dần qua nhiá»u tháng trá»i, tôi đạt đến má»™t niá»m tin vững và ng và o lòng thương xót và sá»± quan phòng cá»§a Thiên Chúa, cÅ©ng như má»™t ý thức rõ rà ng vá» việc mình được kêu gá»i và o tương giao vÄ©nh cữu vá»›i Äức Kitô. Chắc chắn đó là má»™t sá»± biến đổi tâm hồn, nhưng còn là má»™t sá»± mở mang tâm trà tôi nữa. Nhá» Ä‘á»c quyển sách cá»§a Thomas Scott, Uy lá»±c cá»§a Chân lý (The Force of Truth), tôi nháºn ra cuá»™c Ä‘á»i có thể là má»™t chuyện tình dà i lâu vá»›i chân lý, má»™t cuá»™c phiêu lưu đòi há»i trung tÃn trá»n vẹn, và rằng trung tÃn vá»›i chân lý cá»§a Thiên Chúa có nghÄ©a là má»™t cuá»™c chiến không ngừng chống lại thế giá»›i thiển cáºn trong tôi và quanh tôi.
Thái độ thiết tha
Trá»n cuá»™c Ä‘á»i, tôi cố gắng ‘thiết tha Ä‘i tìm chân lý.’ Tôi đã dùng những chữ nà y trong bà i giảng đầu tiên ở trưá»ng đại há»c khi vừa má»›i hai mươi lăm tuổi, và những chữ đó đã tóm lại những gì tôi đã khám phá ra và o mùa thu mưá»i năm trước. Äó là điá»u tôi nhìn thấu và trở Ä‘i trở lại nhiá»u lần: Tháºt vô Ãch và cuối cùng chỉ là nản lòng khi thảo luáºn các vấn đỠtôn giáo vá»›i giá»ng Ä‘iệu há» hững hay bà ng quan. Chỉ có thể tiếp cáºn được niá»m tin khi để hết tâm trà cá»§a mình và o đó, nhìn nháºn tầm quan trá»ng cá»§a má»™t tấm lòng thiết tha! Giống như kiểu, ai mà thÃch nghe ngưá»i mù nói vá» mà u sắc?
Má»™t trải nghiệm khác đã định hình cách tiếp cáºn đức tin cá»§a tôi, đó là phải có sá»± thà nh tháºt trong cách chúng ta tiếp cáºn đức tin. Có lẽ lòng tha thiết là điá»u mà tôi thấy thiếu nÆ¡i ngưá»i em trai Charles, lúc đó tôi đã sai lầm khi cố biện luáºn vá» sá»± vô tÃn cá»§a Charles. Chúng tôi tranh luáºn vá» Ä‘iá»u nà y trong các buổi nói chuyện, và qua thư từ trong vòng hai năm kể từ năm 1823. Tôi Ä‘au đớn hiểu ra rằng nếu ngưá»i đó không mở lòng ra, thì chúng ta không có Ä‘iểm khởi đầu tiên quyết cho đối thoại vá» Thiên Chúa. Nếu không có má»™t khao khát riêng muốn tìm kiếm chân lý và không có má»™t số yếu tố sùng mến, thì trà tuệ tá»± phụ có thể trở nên kiêu ngạo. Hai kinh nghiệm tuổi trẻ nà y cá»§a tôi đã ghi dấu trên cách tiếp cáºn đức tin cá»§a tôi.
Những gì thiếu sót nÆ¡i ngưá»i em trai đầy rắc rối cá»§a tôi (sau nà y thà nh ngưá»i chiến đấu cho chá»§ nghÄ©a xã há»™i), tôi cÅ©ng nhìn thấy nÆ¡i ná»n văn hóa quanh tôi. Rồi tôi thấy ná»n văn hóa nà y như má»™t ngưá»i yên vị trong nhà mình, chỠđợi Thiên Chúa tá» mình ra mà không có má»™t mong muốn nà o để Ä‘i má»™t bước đến vá»›i đức tin. Tôi đã dà nh quá nhiá»u thì giỠđể Ä‘á»c sách và viết lách, nên khó có thể gá»i tôi là ngưá»i phản tri thức, nhưng chắc chắn, tôi đâm ra nghi ngá» khi tri thức tách mình khá»i các chiá»u kÃch khác cá»§a nhân loại chúng ta. Vì thế, theo cách riêng cá»§a mình, tôi khám phá chân lý qua kinh Magnificat, vá»›i những gợi hình vá» sá»± khóa chặt hay mở lòng ra vá»›i đức tin: những vua chúa tá»± đại sẽ thấy mình tiêu tán trong tâm hồn, nhưng những ngưá»i khiêm hạ đói khát sẽ được trà n đầy Ä‘iá»u tốt là nh. Có gì đó giống như những lá»i cá»§a Chúa Kitô nói vá» chuyện mặc khải giấu Ä‘i vá»›i ngưá»i thông thái nhưng lại mở ra cho những ngưá»i con bé nhá» (Mt 11: 25).
Bắt đầu từ bên trong
Váºy nên, tôi đỠnghị Ä‘iá»u gì cho những ngưá»i Ä‘i tìm đức tin ngà y nay? Trước hết, phải có má»™t chá»n lá»±a: bạn có thể tiếp cáºn vấn đỠThiên Chúa má»™t cách ‘ý niệm’ hay vá»›i trá»n vẹn nhân tÃnh cá»§a bạn. Nếu bạn không giữ máºt thiết vá»›i những biến động ná»™i tâm cá»§a mình, bạn sẽ khó chạm đến bất cứ má»™t ý niệm ‘thá»±c sự’ nà o vá» Thiên Chúa. Bởi vì đây là má»™t tương quan tháºt, chứ không phải là má»™t khám phá qua thái độ đơn thuần khách quan. Mức độ hiện hữu cá»§a bạn là điá»u cốt yếu. Bất cứ câu trả lá»i nà o bạn có được, Ä‘á»u sẽ biến đổi cách bạn nhìn má»i sá»±. Và bạn cần để hết tâm trà mình và o cuá»™c truy tầm nà y, vì nếu đó là cuá»™c truy tầm thá»±c sá»±, thì câu trả lá»i sẽ biến đổi bạn.
Nếu khuynh hướng cá»§a bạn là không cởi mở, không chân thà nh và không dá»… tiếp nháºn, thì bạn đã chặn đứng các ngả đưá»ng, dù có lẽ bạn không biết. Khi tôi đòi há»i bạn lắng nghe tâm hồn và lương tâm bạn, thì đó không phải là kiểu thoát ly cảm tÃnh. Äiá»u bạn cần thoát ly là má»™t chá»§ nghÄ©a duy lý hẹp hòi hay phi nhân. Có lẽ hÆ¡n má»™t thế ká»· qua, các trưá»ng đại há»c cá»§a chúng ta đã bị giam trong ngẫu tượng sai lầm cá»§a tÃnh xác minh khách quan, má»™t Ä‘iá»u không bao giá» có thể công bằng vá»›i toà n bá»™ kinh ngạc trong chúng ta. Nó thất bại, nó không thể nà o trả lá»i các vấn đỠrá»™ng lá»›n hÆ¡n cá»§a chúng ta. Không thể nà o đối diện vá»›i các vấn đỠhiện sinh theo cách phi nhân nà y. Bất kỳ lúc nà o sá»± hiểu biết tri thức lấn át chân lý, thì tá»± do cá»§a chúng ta cÅ©ng bị cuốn theo. Nó giống như cuá»™c phiêu lưu cá»§a con ngưá»i khi phải lòng, khi yêu. Nói ‘có’ vá»›i ai đó là tá»± dấn và o má»™t nguy cÆ¡ nhất định. Äây là má»™t quyết định để tin tưởng và o má»™t Ä‘iá»u gì vượt ngoà i các dấu chỉ hiển nhiên bên ngoà i. Vì thế, các trải nghiệm quan trá»ng cá»§a chúng ta không bao giá» chỉ mang tÃnh ngoại tại. Má»—i ngà y chúng ta trải nghiệm cuá»™c phiêu lưu ná»™i tâm lạ lùng cá»§a thái độ và cảm giác, cá»§a nhạy cảm và hy vá»ng cá»§a chúng ta, dù cho các thá»±c tế bên ngoà i dưá»ng như độc quyá»n và chiếm Ä‘oạt sá»± chú ý cá»§a chúng ta.
Tháºt không dá»… gì để công tâm vá»›i sá»± há»™i tụ vi tế cá»§a má»i yếu tố cần thiết để có niá»m tin lòng đạo. Äức tin không phát sinh từ lý luáºn theo nghÄ©a hẹp, mà là má»™t sá»± hợp lý thâm sâu. Äức tin không bác bá» trà tuệ nhưng cần má»™t khả năng chất vấn nhất định, mở rá»™ng ra để bao trá»n các chiá»u kÃch cá»§a chÃnh bạn mà không rÆ¡i và o sá»± biện giải hay trình bà y dá»… dãi. Tôi thưá»ng nói rằng, đức tin má»i gá»i tâm hồn, và điá»u đó không có nghÄ©a đơn thuần chỉ là vấn đỠcảm xúc. Äức tin bén rá»… trong kinh nghiệm cá»§a lương tâm bạn, và nó không đơn giản là vấn đỠđạo đức. Chúng ta nhất quyết rằng, đức tin là tá»± do. Äức tin là chân lý mà chúng ta nắm bắt, chúng ta phải quyết định, đức tin còn hÆ¡n má»™t bước nhảy trong bóng tối, má»™t sá»± thôi thúc chúng ta quy phục.Â
Lương tâm hiện hữu
Nhiá»u lúc khác nhau trong Ä‘á»i, tôi nhấn mạnh đến các chiá»u kÃch khác nhau cá»§a cuá»™c phiêu lưu đức tin chúng ta. Từ khi còn trẻ cho đến tuổi hoa niên, má»™t nhánh trá»ng tâm đức tin cá»§a tôi là ở cảm nghiệm cá»§a lương tâm và nó luôn luôn quan trá»ng đối vá»›i tôi hÆ¡n các đại lá»™ thênh thang cá»§a kiểm nghiệm. Có lẽ tôi biểu tá» tốt nhất Ä‘iá»u nà y trong quyển tiểu thuyết cá»§a tôi, Callista xuất bản năm 1855, kể câu chuyện cá»§a má»™t cô gái Hy Lạp phức tạp sống ở Bắc Phi và o thế ká»· thứ ba và hà nh trình dần khám phá đức tin Kitô cá»§a cô. Có giai Ä‘oạn, khi Callista bắt đầu nháºn ra ‘Hướng dẫn ná»™i tâm’ cá»§a mình nhưng vẫn chưa gặp được Lá»i cá»§a Tin mừng, cô đến bà n há»i vá»›i má»™t triết gia ngoại giáo, ngưá»i tin tưởng và o má»™t ‘sá»± gì đó tá»± hữu bất diệt.’ Äiá»u nà y quá mÆ¡ hồ đối vá»›i Callista, và cô nói vá»›i triết gia rằng cô đã cảm nghiệm được má»™t ý niệm cụ thể hÆ¡n vá» Thượng Äế trong lương tâm mình.
Tôi cảm nháºn chÃnh mình trong sá»± hiện hữu cá»§a Ngà i. Ngà i nói vá»›i tôi, ‘Là m Ä‘iá»u nà y, đừng là m Ä‘iá»u kia’… đó là tiếng vang cá»§a má»™t ngưá»i nói vá»›i tôi… Tôi tin và o má»™t sá»± cao hÆ¡n cái ‘sá»± gì đó’ đơn thuần. Äiá»u tôi tin thì có tháºt hÆ¡n cả mặt trá»i, mặt trăng, các vì sao và địa cầu rá»™ng lá»›n, cÅ©ng như tiếng nói cá»§a các bạn bè cá»§a tôi. Ông sẽ nói, Ngà i là ai? Ngà i đã nói vá»›i cô những gì vá» Ngà i? Than ôi! Không! – Quá đáng tiếc. Nhưng tôi sẽ không từ bá» Ä‘iá»u tôi có, bởi không có gì cho tôi hÆ¡n Ä‘iá»u đó. Má»™t tiếng vang ngụ ý má»™t tiếng nói, má»™t tiếng cá»§a má»™t ngưá»i nói. Má»™t ngưá»i nói mà tôi thương và tôi sợ. (C, 314-315)
Tôi lặp Ä‘i lặp lại hình ảnh khẩn thiết ‘tiếng vang cá»§a má»™t tiếng nói’ trong các tác phẩm khác cá»§a tôi. Nó đánh mốc bước thá»m giữa tôn giáo tá»± nhiên và tôn giáo mặc khải. Tôi luôn luôn tôn trá»ng lương tâm như là nòng cốt và tá»™t đỉnh cá»§a tôn giáo tá»± nhiên, như là sá»± chuẩn bị con ngưá»i cho Lá»i mạc khải. Tháºt váºy, cho dù không nháºn thức được đầy đủ, thì sá»± hiện diện ná»™i tâm nà y là con đưá»ng mà hầu hết má»i con ngưá»i trong lịch sỠđã gặp gỡ Thiên Chúa. Äó là nÆ¡i Thiên Chúa hiện diện vá»›i con ngưá»i dù con ngưá»i không biết, và là giữ gìn cho khát khao cá»§a con ngưá»i được sống còn để chỠđợi má»™t mặc khải rõ rà ng hÆ¡n. Trong thế ká»· XXI, không nhiá»u ngưá»i đồng hưởng vá»›i ý thức sắc bén vá» lương tâm cá»§a tôi. Các tÃn hữu ngà y nay hiếm khi chia sẻ cảm nghiệm cá»§a tôi vá» lệnh truyá»n ná»™i tâm, có khi há» còn sợ tiếng nói bên trong nà y. Có lẽ đôi khi còn nhiá»u lá»—i lầm trong tôn giáo chúng ta, nhưng chúng ta sẽ mất Ä‘i má»™t Ä‘iá»u quý báu khi lãng quên cách lắng nghe tiếng lương tâm mình. Nếu không nghiêm túc vá» tá»™i lá»—i, thì theo tôi, tôn giáo sẽ trở nên quá con ngưá»i, quá pha loãng.
Ngay cả ngà y nay, tôi cÅ©ng muốn má»i bạn Ä‘i đến nháºn thức vá» các biến chuyển cá»§a tiếng nói bên trong nà y, và chấp thuáºn để nó hướng dẫn bạn đến vá»›i Thiên Chúa. Hãy suy nghÄ© thế nà y. Trong Ä‘á»i sống thá»±c tế cá»§a mình, bạn cố gắng trung tÃn vá»›i má»™t và i giá trị hoặc và i Ä‘iá»u tuyệt đối, dù có thể bạn không thÃch chữ nà y. Không nhất thiết phải nêu rõ chúng, nhưng bạn sống vá»›i má»™t và i chá»n lá»±a ná»n tảng. Äó là những chiếc neo và là những mục tiêu không nhân nhượng trong cuá»™c sống cá»§a bạn. Chắc chắn có má»™t số chuyện bạn sẽ không hà nh động vì ‘tình và tiá»n,’ nếu nó Ä‘i ngược hay tháºm chà há»§y hoại bản chất cá»§a bạn. Nếu váºy, đó là ‘lương tâm’ hay lòng trung tÃn vá»›i má»™t ánh sáng mà bạn Ä‘ang theo – như Ba Vua ngà y xưa váºy. ChÃnh đó là bạn lá»›n lên, theo những cách mà bạn không thể ước lưá»ng, để hướng đến việc ‘không còn sống cho mình nữa’ như lá»i thánh Phaolô đã nói (2 Cor 5: 15).Â
Nắm bắt hữu thực
Sau nà y, trong nhiá»u năm soạn cuốn Quy tắc Äón nháºn, tôi nêu báºt hai chiá»u kÃch khác cá»§a con đưá»ng Ä‘i đến đức tin: là hình dung và cái mà tôi gá»i là ‘ý nghÄ©a háºu kết.’ Nếu như thá»i trẻ, tôi bị cuốn theo các tranh luáºn phi nhân và phức tạp vá» sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa, thì bây giá» tôi nháºn ra rằng nếu hình dung cá»§a tôi không được đánh thức, thì Thiên Chúa không bao giỠ‘có thá»±c’ đối vá»›i tâm hồn tôi. Và như thế, tôn giáo dá»… trở thà nh ‘ý niệm,’ như những ngưá»i mà Chúa Giêsu mô tả là há» cầu nguyện ‘Lạy Chúa, lạy Chúa’ nhưng chẳng bao giá» thay đổi trong hà nh động cá»§a mình. Äây là sá»± khác biệt giữa những gì tôi gá»i là Tinh thần Kitô trên danh nghÄ©a và Tinh thần Kitô ‘sống động.†Tôi nghÄ© hầu hết những ngưá»i cố gắng cầu nguyện Ä‘á»u có nhiá»u kinh nghiệm vá» sá»± khác biệt giữa kiểu lá»ng lÆ¡ loanh quanh các ý niệm vá»›i việc thá»±c sá»± được Chúa Thánh Thần chạm đến.
Từ ‘háºu kết’ cùng má»™t đưá»ng hướng vá»›i việc trở nên có thá»±c. Từ nà y có gốc Latin, nghÄ©a là nắm bắt, hiểu thấu má»™t vấn Ä‘á». Äó là năng lá»±c quan trá»ng chúng ta dùng hằng ngà y để nháºn biết sá»± tháºt. Äó là khả năng để chúng ta nói ‘có’ và cảm thấy chắc chắn vá» Ä‘iá»u mình vừa nói. Chúng ta lúc nà o cÅ©ng phán Ä‘oán ngay, má»™t nháºn thức bản năng ngay khi há»™i đủ các bằng chứng hiển nhiên cho phép chúng ta quả quyết cái gì là tháºt. Chúng ta biết rằng chúng ta biết, mặc dù không thể giải thÃch hết các bước tiến đó. Chúng ta nắm bắt sá»± việc bằng trá»±c giác và rồi Ä‘i đến má»™t bảo đảm cho hiểu biết cá»§a chúng ta. Và trên cÆ¡ sở đó trong cuá»™c sống hà ng ngà y, chúng ta có được má»™t láºp trưá»ng. Chúng ta có thể dấn thân và hà nh động. Äúng, ‘chúng ta cần má»™t Ä‘iá»u gì đó cao hÆ¡n là má»™t sá»± cân bằng trong các láºp luáºn.’ Chúng ta cần ‘má»™t hiểu biết tháºt và má»™t trá»±c giác theo thói quen cho các vấn đỠcá»§a Mặc khải’ (GA, 238).
Tóm lại, tôi muốn nói gì? Nên có cái nhìn hướng ná»™i hÆ¡n là hướng ngoại. Chú ý đến lương tâm cá»§a bạn. Nuôi dưỡng hình dung cá»§a bạn. Tin tưởng và o ý thức sống động cá»§a bạn và khả năng đạt đến chân lý cá»§a nó. Tóm lại, những con đưá»ng dẫn chúng ta đến đức tin thì bình thưá»ng hÆ¡n những gì chúng ta nghÄ©, nhưng các tư tưởng và lối sống cá»§a chúng ta có thể tước chúng ta ra khá»i những má» neo quan thiết. Chúng ta thiếu vắng thinh lặng ná»™i tâm. Khả năng kinh ngạc cá»§a chúng ta bị cùng kiệt. Hình ảnh cá»§a chúng ta vá» chân lý bị hạn chế trong những Ä‘iá»u có thể chứng minh được bên ngoà i. Hình ảnh cuá»™c truy tầm cá»§a chúng ta giống như chà ng cao bồi bÆ¡ vÆ¡ trên hoang mạc. Nhưng nhân tÃnh cá»§a chúng ta Ä‘ang kêu gà o má»™t nguồn nuôi dưỡng khác. Nó có những cÆ¡n đói, những chất vấn sâu xa hÆ¡n, thưá»ng có thể bị lãng quên bị đè nén trong lối sống áp đặt hiện thá»i. Có má»™t dạng kiến thức khác, cÅ©ng cụ thể xác thá»±c, nhưng lạ lẫm hÆ¡n. Nó liên quan đến tâm trÃ, trái tim, tinh thần, và toà n bá»™ con ngưá»i chúng ta. Nó cần má»™t Ä‘iểm khởi đầu khác trong chúng ta, cuá»™c truy tầm khác hẳn. Chúng ta cÅ©ng phải du hà nh ra khá»i bản thân, kinh ngạc trong khiêm hạ, và rồi có lẽ chúng ta có thể gặp gỡ và kinh ngạc trước má»™t LỜI tháºt khác.
Äiểm chÃnh yếu là hãy sẵn sà ng. Như Shakespeare đã nói qua lá»i cá»§a Hamlet ‘Sá»± sẵn sà ng là tất cả.’ Tiến trình nháºn thức Thiên Chúa không thá»±c sá»± khác vá»›i tiến trình chúng ta dùng hằng ngà y để đạt đến những Ä‘iá»u Ä‘oan chắc trong cuá»™c sống (không cần tranh luáºn, phân tÃch, hay là m cho nó hợp lý). Sá»± khác biệt trong đức tin lòng đạo không phải là con đưá»ng hướng đến, mà là nhãn quan cuá»™c Ä‘á»i được chÃnh Thiên Chúa mặc khải khi tá»± hiến cho chúng ta. Nhưng cách thức chúng ta đạt đến Ä‘iá»u đó là nhá» và o sá»± trung tÃn bình thưá»ng vá»›i chÃnh con ngưá»i tháºt cá»§a chúng ta – khi chúng ta hoà n toà n là chÃnh mình. Những gì chúng ta há»c được từ Thiên Chúa là phi thưá»ng – má»™t kinh ngạc có thể dần dần biến đổi cuá»™c sống chúng ta. Và đó là má»™t câu chuyện khác.
Tà i liệu tham khảo vỠcác tác phẩm của John Henry Newman
A     Biện hộ cho sự sống (Apologia pro Vita Sua), London, 1908.
C      Callista: Câu chuyện ở Thế kỷ thứ ba (Callista: A Tale of the Third Century), London, 1928.
GA  Tiểu luáºn Há»— trợ cho Nguyên tắc Äón nháºn (An Essay in Aid of a Grammar of Assent), London, 1909.
LD  Thư tÃn và Nháºt kà (Letters and Diaries), Táºp I, xuất bản lần thứ nhất, Ker &T. Gornall, Oxford,1978.
PPS Những bà i giảng Giáo xứ Giản dị (Parochial and Plain Sermons), Táºp I, London,1907.
US    Mưá»i lăm bà i giảng tại Äại há»c Oxford (Fifteen Sermons Preached before the University of Oxford), London, 1909. (Tham khảo vá» những bà i giảng đại há»c nà y được đánh số bà i giảng bằng chữ số Roma và tiếp theo là số thứ tá»± cá»§a các Ä‘oạn, chứ không đánh số theo trang)
J.B. Thái Hòa dịch
Phanxicovn

