Françoise Combes, thiên hà và đậu phụng

Giáo sư Collège de France, một hệ thống trư�ng h�c đặc biệt ở Pháp, không có tương đương ở nước ngoài, từ bốn mươi năm nay bà Françoise Combes làm việc v� các nguồn gốc của Vũ trụ. Bà là phụ nữ đầu tiên giữ ghế giáo sư thiên văn ở Viện được thành lập vào thế kỷ 16 này.

Françoise Combes trên mái nhà �ài thiên văn Paris (Observatoire de Paris) năm 2016. / Julien Faure/Leemage

Bà chưa bao gi� xem tập đầu phim Star Wars nhưng nhớ rất rõ “cuộc chiến các ngôi sao�, dự án điên rồ của Tổng thống Ronald Reagan muốn phủ nước Mỹ bằng các vệ tinh laser làm mộc khiên phòng chống các h�a tiển của Liên Xô. Bà Françoise Combes sinh năm 1952, bà bắt đầu nghiên cứu ở Trư�ng Sư Phạm Paris v� sự tiến triển và sinh ra các thiên hà (“Tôi không nghĩ làm thiên văn ngay từ đầu, nhưng tôi thích biết Vũ trụ sinh ra như thế nào�) khi dự án này “cho ti�n cho các nhà nghiên cứu Mỹ rất nhi�u� và được công bố vào tháng 3 năm 1983.

Lúc đó là hai tháng rưỡi sau khi phim Jedi Cuối Cùng được chiếu ở rạp, cuốn thứ ba và cuốn hay nhất trong các phim của nhà đạo diễn George Lucas. Nhưng bà Françoise Combes cũng không xem (bà không xem một phim nào trong loạt phim Star Wars). “Tôi không nghĩ tôi thích mấy loại phim này, hàng tá con ngư�i kéo nhau bằng tia laser trên không gian…�

Theo bà, giả tưởng hay không, con ngư�i chẳng làm gì được trong việc này. Khi còn nh�, bà đi du lịch rất nhi�u, ở Tahiti, ở Algeria, ở Tân-Calêđônia theo bước chân của ngư�i cha làm trong quân đội, bây gi� bà sống ở Meudon, Paris. “Lên cung trăng thì dễ, vì đó là ngoại ô gần nhất. nhưng lên sao H�a và các sao khác thì phơi mình ra với rất nhi�u phóng xạ trong hy v�ng là không bao gi� trở v�. Ngư�i dân không hình dung khó khăn như thế nào khi thám hiểm không gian. Tốt hơn là nên gởi ngư�i máy đi thám hiểm, ít nhất không ai bị chết�.

Mẹ của ba ngư�i con

Bà Françoise Combes không có một thích thú nào để con ngư�i phải chịu hy sinh trên bàn th� thám hiểm không gian. Bà không có một chút nào ghét nhân loại: dù cho con ngư�i đã từng có mặt hàng triệu triệu năm nh� xíu trên trái đất này, thì đối với bà mẹ của ba ngư�i con (trong đó có hai ngư�i con là nhà nghiên cứu) và đã sáu lần làm bà nội-ngoại thì con ngư�i là “cùng đích của Vũ trụ�. “Nếu Vũ trụ chỉ là các hành tinh và s�i đá thì Vũ trụ này hơi buồn. Sự phát triển đ�i sống con ngư�i là một cái gì làm rực sáng. Một cái gì mà đối với chúng tôi nó mang lại một ý nghĩa�.

Một ý nghĩa mà ngư�i phụ nữ có khuôn mặt thanh lịch và mái tóc ngắn kiên định: phân biệt nó với tôn giáo: “Phải biết chia các chương trình dự định ra. Khoa h�c nói Vũ trụ được tạo ra như thế nào nhưng không nói vì sao. Chúng ta cũng không biết những gì xảy ra trước Big Bang. Ngư�i ta nghĩ Vũ trụ được sinh ra do sự giao động của sự trống rỗng lượng tử. Theo tôi đó là lý thuyết đúng nhất, nhưng đó cũng chỉ là một lý thuyết�.

Ở trong văn phòng rất giản dị (chỉ vài hình ảnh thiên hà) ở �ài Thiên Văn quận 4 Paris, bà thư�ng trả l�i các cuộc ph�ng vấn tại đây, bà Françoise Combes triển khai các câu h�i v�: “Vũ trụ quá mênh mông, tôi không hiểu vì sao chỉ có một mình chúng ta. Tôi nghĩ vũ trụ này có vô số sự sống�.

Giả thuyết có đ�i sống ngoài trái đất sẽ giống như cái gì?

�iểm khởi đầu của sự chứng minh này là các hành tinh ngoại hành được xác định trong vùng lân cận Mặt tr�i. “Chúng ta có thể ngoại suy những gì chúng ta có trong giải Ngân hà. Trên 300 tỷ hành tinh, chỉ có thể có 10 % với nước l�ng ở một khoảng cách xa các ngôi sao của chúng. Nhân lên với vô số lượng hành tinh, như thế cho chúng ta thấy, chúng ta không nhất thiết là những ngư�i duy nhất�. Hoặc.

Nhưng giả thuyết có đ�i sống ngoài trái đất thì sẽ giống như cái gì? “Chúng ta tìm thấy ở khắp m�i nơi trong Vũ trụ đ�u có cùng loại hóa h�c như ở Trái đất. Mà sự sống chúng ta biết, được cấu thành từ các-bon. Chúng ta có thể hình dung một số vi khuẩn hay cả những ngư�i sống vào cuối th�i đại đồ đá (ngư�i Cro-Magnon) hay ngư�i Neandertal, tôi không biết gì�.

Dù có (hay không) một đ�i sống ở nơi khác là một chuyện, nhưng tìm được nó lại là một chuyện khác: “Sẽ là rất khó vì phải đi rất xa�. Bà Françoise Combes kể, có một số ngư�i nghĩ gởi một binh đoàn buồm nh� (những chiếc buồm chỉ năn5g 3 gram) có trang bị con chíp đẩy bằng laser với tốc độ bằng 0.2 tốc độ ánh sáng để khám phá những vùng cận tinh Proxima Centauri. Chuyến đi sẽ kéo dài 20 năm. �ó sẽ là chuyến thám hiểm đầu tiên ở quỹ đạo ngôi sao khác ngoài Mặt tr�i. “Nhưng những nơi này vẫn còn quá gần với chúng ta để mong tìm ở đó một sự sống�.

Không thể có giao tiếp

Nếu không đi được, chúng ta có thể tưởng tượng có một giao tiếp từ đang xa không? “�ừng nghĩ là chúng ta có thể nói chuyện được với ngư�i ngoài hành tinh. Nếu h� tồn tại dưới một hình thức nào đó, tôi nghĩ là có. Nhưng sẽ không bao gi� có cách nào để nói chuyện được. Chẳng hạn, nếu chúng ta thử gởi một tin nhắn vào Andromeda, thì phải cần cả triệu năm mới đến đó�. Vì vậy chúng ta nên giới hạn các nghiên cứu của mình để tìm dấu vết của những đ�i sống đã qua. �ó là thực tế khắc nghiệt của ngành thiên văn: chúng ta không bao gi� thấy cái gì đương đại. Chúng ta càng thấy xa, thì chúng ta càng trở ngược lại với th�i gian. Chắc chắn đó là đi�u mà bốn mươi năm nghiên cứu của bà Françoise Combes chỉ dành để tìm hiểu đ�i sống trong Vũ trụ hơn là tìm để hiểu nguồn gốc của nó. “Hiện nay chúng ta chỉ có thể quan sát những gì đã xảy ra cho đến Big Bang, có nghĩa là cách đây 13,8 tỷ năm hay chính xác chỉ 300 000 hay 400 000 năm sau Big Bang vì trước đó chúng ta không thấy gì. Vũ trụ m� đục�.

�ể nghe bà nói với sự nghiêm nhặt và rõ ràng v� “mư�i lăm phút đầu tiên của Vũ trụ�, lúc mà chúng ta thấy “các ngôi sao và các thiên hà được thành lập� chỉ là thuốc giải độc. Nó chữa lành cho các ý tưởng sai lầm của các lang băm lấp đầy thư viện chúng ta bằng những phân tích ngụy-khoa h�c, biến khoa thiên văn thành loại th� cúng huy�n bí. “�úng là luôn có những ngư�i thêu dệt thực tế,  những ngư�i ráng nhìn trong Vũ trụ những thứ không tồn tại. V� phần tôi, tôi nhìn những gì là thật�.

Nghệ sĩ tạo hình

Nhưng không phải vì thế mà bà không nhìn cái đẹp. Ngược lại là đàng khác, trong thực tế, Vũ trụ thư�ng cho thấy những đi�u phi thư�ng hơn là những gì mình có thể hình dung.� Luôn luôn, bà Françoise Combes chỉnh lại. Chẳng hạn một thiên thể cực xa và cực sáng (quasar) là đã khác thư�ng hơn những vật ngoài hành tinh xanh gởi các tín hiệu nh��. Thật hiếu kỳ cho chủ đ� các lỗ đen vĩ đại ở tr�ng tâm các hành tinh, và “nhiệt động lực của nó�, mà các con bà đặt cho bà các câu h�i nhi�u nhất. “�ó là những thế giới quay mỗi giây 1000 lần chung quanh chính nó, thật là vô cùng khổng lồ. Khoa h�c giả tưởng thư�ng ít gây ngạc nhiên hơn các thực tế loại này�.

Bà Françoise Combes rất mê khoa tạo hình, bà ngoại của bà đã dạy cho bà vẽ tranh dầu và bà thích sao lại các bức tranh ấn tượng, óc tưởng tượng của bà rất phong phú, bà không coi thư�ng nó chút nào. Tưởng tượng thư�ng là điểm khởi đầu của các khám phá khoa h�c. Bà Françoise Combes kể một ít v� trí tưởng tượng của mình, thư�ng là rất phức tạp để hiểu (“sự bất đối xứng giữa các vũ trụ vật chất và phi vật chất� hay các bí mật của việc tạo thành các “vòm� của một vài thiên hà “theo dạng của hột đậu phụng�… ) Bà còn kể các đêm gần các viễn v�ng kính Mỹ mà bà phải trèo lên, tay cầm đinh vít để “thay ống dò� hay để “vít lại máy dao động tại chỗ�. �ó là vào những năm 1970, “giai đoạn lớn trong việc theo đuổi các phân tử� trong các thiên hà lân cận. “Chúng tôi tìm cách để xác định tốt hơn phân tử khí này, nó là cái nôi của các ngôi sao�.

Bà là ngư�i đầu tiên dò tìm phân tử CO trong Andromeda. �ó là “th�i gian của những ngư�i tiên phong�. “Bốn mươi năm gần đây là những năm tiến bộ khủng khiếp. Tôi không nghĩ những tiến bộ này có thể lũy tiến trong các năm sắp tới. Chúng ta không thể nào tăng thêm đến vô cùng kích thước các viễn v�ng kính. Chúng càng ngày càng rất đắt�. Bà cư�i li�n ngay đó. “Nhưng có thể có một cuộc cách mạng trong mư�i hay hai mươi năm sắp tới. Có thể trí tưởng tượng của tôi có giới hạn. Chúng ta luôn thiếu trí tưởng tượng�. 

V� bà Françoise Combes

12 – tháng 8 – 1952. Sinh tại Montpellier.

1975. Bắt đầu sự nghiệp giảng dạy và nghiên cứu ở Trư�ng Sư Phạm Paris (ENS, Paris). Các nghiên cứu đầu tiên v� vũ trụ vật chất và phi vật chất.
1976. Trình luận án thiên văn v� cấu trúc và năng động các thiên hà.
1977. Bà Françoise Combes là nhà thiên văn ở �ài Thiên Văn Paris (cho đến năm 2014). Vừa nghiên cứu v� lý thuyết và quan sát thiên văn, bà đào sâu các hiểu biết của chúng ta v� các “hành tinh bị chận� và các “hành tinh đậu phụng�.
1978. Phụ nữ nhà thiên văn đầu tiên ở Viện Hàn lâm Khoa h�c.
1979. Phụ nữ đầu tiên ở ghế Thiên văn của Collège de France và là giáo sư ở đây. Bà đ�c bài diễn văn mở đầu v� chất đen trong Vũ trụ.

Marta An Nguyễn dịch

Phanxicovn