��n th� �ức Bà Cả

** Mỗi khi đến hành hương Roma, tín hữu có thói quen kính viếng 5 đ�n th� chính. Thứ nhất là đ�n th� thánh Phêrô xây trên mộ của thánh nhân bị tử đạo dưới th�i hoàng đế Neron năm 64 và được chôn trong nghĩa trang trên đồi Vaticăng. Thứ hai là đ�n th� Thánh giá Giêrusalem nơi cất giữ các thánh tích cuộc khổ nạn của Chúa Giêsu Kitô, do hoàng hậu Elena, mẹ của hoàng đế Costantino đem v�, khi bà đi hành hương bên Thánh �ịa năm 326. Thứ ba là đ�n th� thánh Gioan Laterano là nhà th� chính tòa của giáo phận Roma. Bên cạnh nhà th� chính toà này có Dinh Laterano, là nơi các Giáo Hoàng sống từ thế kỷ thứ IV cho tới năm 1305, khi Italia bị quân Pháp đánh và h� bắt �ức Giáo Hoàng v� sống tại Avignon bên Pháp. Thứ bốn là đ�n th� thánh Phaolô ngoại thành, đuợc xây trên mộ của thánh nhân tử đạo dưới th�i hoàng đế Neron năm 67. Và thứ năm là đ�n th� �ức Bà Cả. G�i là đ�n th� �ức Bà Cả vì đây là đ�n th� đầu tiên lớn nhất dâng kính �ức Mẹ bên Tây Phương. Nhưng đ�n th� còn có ba tên g�i khác nữa: là đ�n th� Liberio, đ�n th� �ức Bà Xuống Tuyết và đ�n th� Máng C�.

Truy�n thuyết kể rằng đêm ngày mùng 4 tháng 8 năm 352, �ức Mẹ hiện ra với �GH Liberio và nhà quy�n quý Giovanni, và xin xây một đ�n th� dâng kính �ức Mẹ. Khi �GH h�i Mẹ muốn xây đ�n th� ở đâu, thì �ức Mẹ trả l�i: “Ngày mai, con thấy tuyết rơi ở đâu, thì xây đ�n th� ở đó�. Sáng hôm sau mùng 5 tháng 8 tuyết rơi trên đồi Esquilino. Tháng 8 là mùa hè tr�i Roma rất nóng, nhưng tuyết đã rơi trên đồi Esquilino, là một trong 7 trái đồi của Roma. Vì thế đ�n th� còn có hai tên g�i khác nữa là đ�n th� Liberio theo tên của �GH, hay đ�n th� �ức Bà xuống tuyết, để ghi nhớ phép lạ này. Ngày nay cứ tới ngày mùng 5 tháng 8 biến cố tuyết rơi được nhắc lại bằng một trận mưa các cánh hoa hồng trắng, hay bằng bột xà phòng giả làm tuyết được thổi từ bao lơn đ�n th�. Ngoài ra đ�n th� còn có tên g�i thứ bốn là ��n th� Máng C�, vì bên dưới bàn th� tuyên xưng đức tin có giữ hai thanh gỗ lấy ở máng c� Bếtlêhem bên Thánh �ịa, và được đựng trong một hộp thuỷ tinh có vi�n trang hoàng bằng bạc rất đẹp, do ông  Giuseppe Valadier làm.

** Ngư�i ta đã không tìm thấy dấu vết nào của ngôi nhà th� đầu tiên này, ngoại trừ một câu trong Cuốn sách Giáo hoàng khẳng định rằng �ức Giáo Hoàng Liberio “đã cho xây vương cung thánh đư�ng của ngài cạnh khu thương mại Macellum Liviae�. Khu thương mại này đã do hoàng đế Augusto xây để ghi nhớ vợ ông là hoàng hậu Livia.

Sau khi Công �ồng Chung Êphêxô nhóm h�p năm 431 và tuyên bố tín đi�u �ức Mẹ là Mẹ Thiên Chúa Theotokos,  Vương cung thánh đư�ng đã được �GH Sisto III cho xây lại giữa các năm 432-440. Vào thế kỷ XII, giữa các năm 1145-1153, đ�n th� được �GH Eugenio III cho sửa rộng ra, xây thêm khu vực dành cho các dự tòng phiá trước có trang hoàng cột, và cho làm n�n lát đá cẩm thạch mầu kiểu Cosmati. Giữa các năm 1288-1292 �GH Nicolò IV cho xây cung thánh mới, và giao cho ông Jacopo Torriti trang hoàng với các bức khảm đá mầu rất đẹp.

Vào năm 1377 khi từ Avignon trở v� Roma �GH Gregorio XI cho  xây tháp chuông theo kiểu Roman. Tháp cao 75 mét và là tháp chuông kiểu roman cuối cùng cao nhất Roma. Bên trên có 5 quả chuông, trong đó có một quả tên là “quả chuông bị lạc�, được gióng lên vào lúc 9 gi� tối. Ngư�i ta kể rằng chính nh� nghe tiếng chuông  mà một bé gái mục đồng chăn chiên đi lạc đã định hướng và v� được tới nhà bằng an.

Vương cung thánh đư�ng vẫn duy trì hình dạng xưa kia. Giữa các thế kỷ XVI-XVII hai Giáo Hoàng Sisto V và Phaolo V cho xây thêm hai nhà nguyện mang tên các vị là nhà nguyện Sistina bên phải và nhà nguyện Paolina bên trái. Vào thế kỷ XVII �GH Clemente X cho xây thang cấp mặt sau đ�n th�. Tiếp đến �GH Biển �ức XIV cho tu sửa lại hết, và xây thêm mặt ti�n như hiện nay.

Mặt ti�n do kiến trúc sư Ferdinando Fuga xây năm 1743, gồm một hành lang ti�n đư�ng trang hoàng cột, trên có bao lơn phép lành gồm 3 vòm, với hai dinh thự hai bên là nơi cư ngụ của các kinh sĩ đ�n th�.

** Trên bao lơn còn có các bức khảm đá mầu của mặt ti�n cũ của đ�n th� thuộc cuối thế kỷ XIII, do Filippo Rosuti làm. Bên trên có hình Chúa Kitô ban phép lành giữa các biểu tượng của bốn thánh sử, �ức Trinh Nữ, các thiên thần và các thánh. Bên dưới là các cảnh cuộc đ�i của �GH Liberio bao gồm cả phép lạ tuyết rơi.

Tại quảng trư�ng trước đ�n th� là cây cột có tượng �ức Mẹ được dựng lên năm 1854 kỷ niệm biến cố �GH Pio IX tuyên bố tín đi�u �ức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội.

Trong hành lang mặt ti�n đ�n th� bên phải có tượng đồng của  Philipphê IV, vua Tây Ban Nha, là quốc gia bảo trợ đ�n th� �ức Bà Cả, do Giovanni Lucenti tạc năm 1692. Hàng năm tri�u đình Tây Ban Nha vẫn gửi ti�n v� Roma tài trợ cho các Kinh Sĩ đ�n th� để h� cầu nguyện cho hoàng gia và dân nước Tây Ban Nha.

Cửa đồng chính giữa do ông Ludovico Pogliaghi tạc năm 1940 với các cảnh tả lại cuộc đ�i �ức Mẹ, các ngôn sứ, các thánh sử và 4 phụ nữ của Thánh Kinh  Cựu Ước diễn tả trước vai trò của �ức Trinh Nữ Maria trong lịch sử cứu độ.

Chính giữa là Chúa Kitô phục sinh giống hình in trên tấm khăn liệm thành Torino, hiện ra với Mẹ Maria được diễn tả như là “Sự cứu rỗi của dân thành Roma�, Trên cao bên trái là cảnh Truy�n Tin gần giếng nước, lấy từ Phúc Âm mạo thư; bên phải là Chúa Thánh Thần hiện xuống trong ngày lễ Ngũ Tuần.

Bên dưới phía trái là Công �ồng Chung Êphêxô xác định tín đi�u �ức Mẹ là Mẹ Thiên Chúa Theotòkos; bên phải là Công �ồng Chung Vaticăng II xưng tụng �ức Mẹ là Mẹ Giáo Hội. Trên cửa cũng có huy hiệu của �ức Gioan Phaolô II và phiá dưới là huy hiệu của �HY Furno, Linh mục trưởng vương cung thánh đư�ng và huy hiệu của Hội Hiệp Sĩ Thánh Mộ.

Bên trái là Cửa Thánh được �ức Gioan Phaolô II làm phép ngày mùng 8-12-2001 do nhà điêu khắc Luigi Mattei tạc, và do Hội Hiệp Sĩ Thánh Mộ Giêrusalem dâng cúng.

** Bên trong đ�n th� còn giữ được nguyên vẹn hình thái của thế kỷ  thứ V th�i �GH Sisto III.

��n th� dài 86 mét có hai hàng gồm 36 cây cột cẩm thạch và nham thạch lớn, đầu chạm trổ theo kiểu Ionic, chia đ�n th� thành 3 gian d�c.

N�n đ�n th� lát đá cẩm thạch mầu và trang hoàng theo kiểu Cosmati dưới th�i �GH Eugenio III, thuộc giữa thế kỷ XII, do hai nhà quy�n quý Roma là ông Scoto Paparoni và con là Giovanni dâng tặng �GH Eugenio III.

Gian giữa được soi sáng với 21 cửa sổ mỗi bên, nhưng phân nửa đã bị xây kín lại. Trên các cửa sổ bị xây kín lại có các bức bích h�a kể lại cuộc đ�i �ức Mẹ.

Phiá dưới hai bên có các bức khảm đá mầu diễn tả các cảnh Cựu Ước: bên trái là lịch sử cuộc đ�i các tổ phụ Abraham, Giacóp và Igiaác; bên phải là cuộc đ�i của ông Môshê và ông Gioduê. Trên tổng số 42 bức khảm đá mầu, trong đó nhi�u bức diễn tả hai cảnh chồng lên nhau, chỉ còn lại 27 (12 bên trái và 15 bên phải), sau vụ sửa sang đ�n th� hồi thế kỷ XVII.

Trần đ�n th� bằng gỗ trang hoàng hình hộp, do kiến trúc sư Giuliano da Sangallo và em là Antonio làm hồi thế kỷ XV. Một trăm ký vàng mạ trần đ�n th� do Cristoforo Colombo đem từ Perù v�, và được hoàng hậu Isabella và vua Ferdinando biếu �GH Alessandro VI.

Trên cùng là một dẫy các con bò mộng có các thiên thần nh� cỡi. Bò mộng là biểu tượng của dòng tộc Borgia gốc Tây Ban Nha;  và ở chính giữa trần nhà th� có các huy hiệu của �GH Callisto III và Alessandro VI, là hai vị Giáo Hoàng thuộc dòng tộc Borgia.

Bên phải gian giữa gần cửa vào là đài kỷ niệm �GH Clemente IX, do kiến trúc sư Carlo Rainaldi xây năm 1671. Bên trái là đài kỷ niệm �GH Nicolò IV, do kiến trúc sư Domenico Fontana xây năm 1574.

Gian bên phải nhà nguyện đầu tiên có giếng rửa tội do Flaminio Ponzio xây năm 1605. Bồn bằng đá vân ban thuộc năm 1852. Trên bàn th� có bức tranh “�ức Mẹ hồn xác lên tr�i� do Bernini hoàn thành năm 1611. Bên phải nhà nguyện là phòng thánh có các tác phẩm của Mino del Reame. Bên trái là nhà nguyện thánh Micae, trên trần có các tranh Bốn thánh sử của Lorenzo di Viterbo.

Trong vương cung thánh đư�ng �ức Bà Cả có mộ của 9 Giáo Hoàng được chôn cất ở đây, trong đó có �ức Sisto V và �ức Pio V, dòng �a Minh, là vị Giáo Hoàng của Kinh Mân Côi.

Năm 1995 ông Giovanni Haijnal làm kính mầu hoa hồng tròn của mặt ti�n với hình �ức Maria là con gái Sion và chiếc nhẫn nối li�n Giáo Hội với Cựu Ước đuợc biểu tượng bởi cây đèn 7 ng�n và Tân Ước được biểu tượng bằng chén Thánh Thể

��n th� �ức Bà Cả được trang hoàng với các bức khảm đá mầu rất đẹp thuộc thế kỷ thứ V, không theo thứ tự th�i gian nhưng theo ý nghĩa quan điểm thần h�c. Bắt đầu từ bên trái Khải hoàn môn với cảnh  Melkisede là vua và là thầy cả tễ lễ cho Thiên Chúa. Melkisede trong cử chỉ dâng lễ và tổ phụ Abraham mặc áo như các thượng nghị sĩ của đế quốc Roma, giống kiểu mặc của tượng hoàng đế Marc Aurelio. Các bức khảm đá mầu tiếp theo kể lại cuộc đ�i của tổ phụ Abraham. Các nghệ nhân đã cố ý sắp xếp như thế vì bức có hình thầy cả và vua Melkisede giúp nhớ tới các bức khảm đá mầu của gian giữa với các bức khảm đá mầu của khải hoàn môn kể lại cuộc đ�i thơ ấu của Chúa Kitô là vua và là tư tế.

Tiếp đến là các bức tả cảnh cuộc đ�i của tổ phụ Abraham nhân vật quan tr�ng nhất của Cựu Ước, ngư�i mà Thiên Chúa đã hứa cho một dòng dõi đông đúc và một quốc gia to lớn, hùng mạnh. Rồi tới Giacóp ngư�i được Thiên Chúa canh tân l�i hứa đã ban cho Abraham. Sau đó là các cảnh cuộc đ�i ông Môshê ngư�i giải phóng dân Do thái kh�i kiếp sống nô lệ bên Ai Cập và biến nó thành dân được tuyển ch�n. Rồi tới các cảnh cuộc đ�i ông Gioduê là ngư�i đã dẫn đưa dân Do thái vào �ất Hứa. Sau cùng là cảnh vua �avít rước Hòm Bia Giáo Ước vào thành Giêrusalem và thành Giêrusalem do vua Salomon xây. Và từ dòng tộc Davít Chúa Kitô sẽ sinh ra, cuộc đ�i thơ ấu của Ngài được minh giải với các bức khảm đá mầu của Khải hoàn môn, qua các cảnh lấy từ các Phúc Âm mạo thư.

Bên trên từ trái là cảnh Truy�n tin trong đó �ức Maria mặc như một công chúa Roma, tay cầm cái thoi đang dệt một khăn mầu đ� dùng cho ��n Th�, nơi Mẹ đã phục vụ. Tiếp đến là cảnh báo tin cho thánh Giuse, Ba Vua th� lậy Chúa Hài Nhi, cảnh tàn sát các hài nhi Bếtlêhem. Ngư�i đàn bà có áo choàng xanh da tr�i quay lưng lại các phụ nữ khác là thánh Elidabét chạy trốn với Gioan Tẩy Giả trên tay. Bên phải khải hoàn môn là cảnh dâng Chúa Giêsu trong ��n th�, chạy trốn sang Ai Cập, Thánh gia gặp Afrodisio, quan tổng trấn thành Sotine bên Ai Cập.

Theo một Phúc Âm mạo thư, khi Chúa Giêsu cùng cha mẹ tới Sotine thì 365 bức tượng thần của toà thị sảnh rơi bể, Quan Afrodisio kinh hoàng trước phép lạ và nhớ tới ngày tàn của Pharao nên cùng quân binh đi gặp Thánh Gia và th� lậy Chúa Hài Nhi. Bức tranh cuối cùng là các Nhà đạo sĩ gặp vua Hêrôđê. Ở chân khải hoàn môn bên trái là thành Bếtlêhem nơi Chúa giáng sinh và tự t� hiện ra lần đầu tiên, và bên phải là thành Giêrusalem, nơi Ngài chết và sống lại.

Trên cùng của Khải hoàn môn có vòng tròn ở giữa có hình một ngai vua, bên trên có áo hoàng bào và vương trượng. Bức khảm đá mầu muốn nói rằng Chúa Giêsu Vua không ở trên tr�i nữa, vì Ngài đã xuống thế nhập thể làm ngư�i trong lòng Trinh Nữ Maria để cứu chuộc nhân loại. Nó cũng nhắc lại tín đi�u �ức Mẹ là Mẹ Thiên Chúa như được khẳng định trong Công �ồng Chúng Êphêxô năm 431.

Xưa kia dân chúng mù chữ nên tất cả các bức bích h�a hay khảm đá mầu và các tranh ảnh vẽ trong các nhà th� đ�u là sách giáo lý sống động bằng hình.

Tàn bàn th� bằng đá vân ban do kiến trúc sư Fuga tạc hồi thế kỷ XVIII. Hòm đá vân ban dưới bàn th� đựng xương  thánh Mathia và các Thánh khác.

 ** Bàn th� tuyên xưng đức tin do kiến trúc sư Vespignani xây lại năm 1864. Bên dưới có bức tượng �GH Pio IX quỳ cầu nguyện, do Ignazio Jacometti tạc năm 1880. và do �GH Leô XIII truy�n đặt tại đây. Trước tượng là bàn th� với hộp thánh tích bằng kính hình bầu dục nạm bạc đựng hai thanh gỗ lấy từ Bếtlehem v�. Hộp do Valadier làm, và do nữ đại sứ Bồ �ào Nha dâng cúng.

Cạnh bàn th� chính phiá bên phải là tấm bia mộ rất đơn sơ của gia đình Bernini :�Gia đình quy�n quý Bernini ch� đợi sự Phục Sinh ở đây�. Chính ông Bernini là ngư�i đã xây hai cánh hành lang của đ�n th� thánh Phêrô giữa các năm 1656-1667.

Vào thế kỷ XIII �GH Nicolò IV, vị Giáo Hoàng đầu tiên dòng Phanxicô, quyết định phá cung thánh cũ và xây cung thánh mới lùi lại phiá sau mấy thước và giao cho Jacopo Torriti trang hoàng. Các chi phí do hai Hồng Y Giacomo và Pietro Colonna trả.

Bức khảm đá mầu tuyệt đẹp trong cung thánh do Iacopo Toriti làm năm 1295, diễn tả cảnh Chúa Giêsu đội tri�u thiên cho �ức Mẹ giữa tri�u thần thánh trên tr�i. Dưới chân �ức Mẹ và Chúa Giêsu có mặt tr�i, mặt trăng và ca đoàn các thiên thần đang th� lậy. Thêm vào đó là thánh Phêrô, Phaolô, thánh Phanxicô thành Assisi và �GH Nicolò IV bên trái; Thánh Gioan Tầy Giả, thánh sử Gioan, thánh Anton và  �HY Colonna là ngư�i trang trải chi phí, bên phải.

Phần còn lại của bức khảm đá mầu gồm các cành lá nảy sinh từ hai gốc cây ở hai đầu ngoài cùng. Ở n�n bức khảm đá mầu là cảnh �ức Mẹ ngủ, theo các hình vẽ icone bisantin, được phổ biến bên Tây Phương sau các cuộc thập tự chinh. �ức Mẹ nằm trên giư�ng trong khi các thiên thần chuẩn bị lấy xác �ức Mẹ đi, trước cái nhìn kinh ngạc của các Tông �ồ. Chúa Kitô đang ch� đợi trên tr�i, cầm trong vòng tay linh hồn trong trắng của Mẹ. Còn có hình của 2 tu sĩ Phanxicô và một giáo dân đầu đội mũ theo kiểu của thế kỷ XII.

Bên dưới là bức tranh Giáng Sinh của h�a sĩ Mancini, được �GH Biển �ức XIV cho đặt tại đây. Giữa các cây cột trang hoàng kiểu ionico  là các bức chạm nổi của Mino del Reame trình bầy cảnh chúa Giêsu sinh ra, phép lạ tuyết rơi, việc �GH Liberio thành lập vương cung thánh đư�ng, cảnh �ức Mẹ hồn xác lên tr�i và Ba Vua th� lậy Chúa Hài Nhi.

** Bên phải là nhà nguyện Sistina hay nhà nguyện Thánh Thể do Domenico Fontana xây cho �GH Sisto V năm 1585. Nhà nguyện được trang hoàng với rất nhi�u tượng và các bức bích h�a, với mộ của �GH Pio V, tượng do Leonardo da Sarzama tạc, và mộ �GH Sisto V, tượng do Valsoldo tạc. Cả hai mộ do Domenico Fontana xây. Chính giữa dưới bàn th� có hình nhà th� cũ bằng đồng là nhà nguyện máng c� được Arnolfo di Cambio tu sửa hồi thế kỷ XIII. Ông cũng là tác giả của các bức tuợng nh� trên khải hoàn môn nhà nguyện Sistina và các tượng trong vòm nhà nguyện. Cuối gian phải là mộ �HY Gonsalvo Rodriguez  do Giovanni Cosma tạc năm 1299.

Bên trái đối diện với nhà nguyện Sistina là nhà nguyện Paolina, do �GH Phaolo V truy�n cho  Flaminio Ponzio xây năm 1611. Ông cũng xây hai mộ của �GH Phaolô V bên trái, và �GH Clemente VIII bên phải. Các bức bích h�a kể lại cuộc đ�i �ức Mẹ, bốn Thánh Sử do các h�a sĩ Baglioni, Chevalier d’ Arpin, G. Reni và Lanfranco vẽ. Trên bàn th� trang hoàng ng�c lưu ly, có hình �ức Mẹ Sự cứu rỗi của dân Roma thuộc thế kỷ XIII. Trong một số dịp lễ lớn ảnh �ức Mẹ được trưng bầy cạnh bàn th� trong đ�n th� hay ở th�m đ�n th� thánh Phêrô. Sau khi được bầu làm Giáo Hoàng �ức Phanxicô đã đến kính viếng và phó thác Giáo Hội cũng như sứ vụ của mình cho �ức Mẹ. Trước và sau mỗi cuộc công du ngoại quốc ngài cũng đến phó thác chuyến viếng thăm mục vụ cho Mẹ và đến cám ơn Mẹ.

Tiếp đến là nhà nguyện Sforza do Giacomo della Porta xây theo mẫu vẽ của Michelangelo. Trên bàn th� có hình “�ức Mẹ hồn xác lên tr�i “ của Girolamo da Sermoneta.

Tượng Nữ Vương Hoà Bình và Nữ vương vũ trụ, do �GH Biển �ức XV cho làm để tạ ơn �ệ Nhất Thế Chiến chấm dứt. Tượng do Guido Galli tạc. Gương mặt �ức Mẹ bồng Chúa Hài �ồng đượm nét buồn vì loài ngư�i bắn giết nhau và gây ra bao nhiêu tàn phá đổ vỡ thương đau một cách vô lý và vô ích.

Nhà nguyện cuối cùng bên phải do Martino Longhi xây năm 1559, bên trong có  mộ �HY Bartolomeo Cesi, do Giacomo della Porta xây. Trên bàn th� có bức tranh “Thánh Catarina tử đạo� do Girolamo da Sermoneta vẽ.

Bên trên Cửa Thánh là mộ các HY Philippe de Levis và Eustache do Giovanni Dalmata xây năm 1489.

Linh Tiến Khải

RV