4 chìa khóa để h�c ngoại ngữ, một lối đi riêng

Theo ý kiến, kinh nghiệm, và tìm hiểu riêng của bản thân, thiết nghĩ nhi�u ngư�i h�c ngoại ngữ ít hiệu quả, không chỉ do cách h�c và việc thiếu luyện tập, mà còn do một tầm nhìn mang nhi�u thiếu sót. Tôi xin đ� xuất 4 khía cạnh quan tr�ng, không thể thiếu, để phác h�a một lối nhìn:

Thứ nhất, ngoại ngữ cũng là một ngôn ngữ, gồm có: tiếng nói và chữ viết.

V� tiếng nói, có phần tập phát âm: mỗi ngôn ngữ có cách phát âm khác nhau, có thể là rất khác nhau. Ví dụ, giữa tiếng Việt và tiếng Anh thì: rất nhi�u âm tiếng Việt có, tiếng Anh không có, và ngược lại, tiếng Anh có, tiếng Việt không có. Ví dụ, tiếng Việt có thanh điệu phức tạp, tiếng Anh không có thanh điệu nhưng lại có nhấn. Tiếng Việt không có âm cuối. Cần biết được sự khác nhau, để kiên trì tập luyện. Từ tập từng âm, đến tập từng tiếng, tập từng cụm từ, tập từng l�i nói hoàn chỉnh, và dài hơn thì có thể tập nghe nói được thành thạo những l�i ăn tiếng nói thư�ng ngày. �ó là mức căn bản sống còn cần đạt được. Có ngư�i có khả năng tự h�c, tự bắt chước, tự luyện với máy tính, phần m�m, nhưng có ngư�i cần có ngư�i hướng dẫn và sửa cho. Ngôn ngữ nào cũng có nhi�u gi�ng (các phương ngữ), nên ch�n khởi đầu với phương ngữ chính. Khi đã nói và nghe được ở cấp độ cao hơn, thì hãy mở rộng đôi tai với các phương ngữ khác. Tránh bị rơi vào mặc cảm là chưa nói được giống như ngư�i bản xứ. Ví dụ, ngư�i Việt giữa các vùng khác nhau (ngay cả ví dụ 3 vùng lớn như Hà Nội, Huế, Sài Gòn), nói chuyện với nhau, cũng không dễ gì hiểu ngay, cần th�i gian làm quen và giải thích. Các ngoại ngữ khác cũng thế: ngư�i Mỹ nói chuyện với nhau, chưa chắc đã hiểu nhau; ngư�i Anh nói chuyện với nhau, chưa chắc đã hiểu nhau.

V� ngữ pháp, có phần làm quen chữ cái, và các điểm ngữ pháp chính, cộng với bài tập ngữ pháp. Có thuận lợi là tiếng Việt sử dụng bảng chữ cái Latinh, nên việc làm quen với các tiếng châu Âu rất nhanh v� phương diện mặt chữ. Ở bước khởi đầu, nên ch�n sách dạy căn bản nhất, h�c hiểu thuộc lòng luôn. Vì những thứ ở mức độ này, chúng ta phải ăn nói, đ�c viết hàng ngày. Những cái khó, để lại sau. Những cái hóc búa tranh luận, để lại ở những mức độ khác. Những cụm từ, mẫu câu đơn giản, nên h�c thuộc lòng, viết thuộc lòng luôn, như là để làm vốn, như là để làm những viên gạch xây nhà. Giai đoạn này là để xây dựng một trí nhớ n�n cho ngoại ngữ đang cần h�c.

Thứ hai, ngoại ngữ là ngôn ngữ của một dân một nước, thế nên đừng quên yếu tố văn hóa.

Nói đến văn hóa, bạn có thể khó hình dung, nhưng đó là những gì rất cụ thể. Ví dụ, nếu bạn thích tiếng Anh Mỹ, thì hãy tìm hiểu trực tiếp nước Mỹ. Nếu bạn thích tiếng Anh Anh, thì tìm hiểu nước Anh, còn nếu bạn đến h�c và làm việc ở Singapore, thì tìm hiểu trực tiếp nước này. Tìm hiểu v� lịch sử, th�i tiết, địa lý, hệ thống chính trị, truy�n thống, tôn giáo, ẩm thực, hệ thống giáo dục, giao thông, lối sống của gia đình, các vấn đ� lớn của xã hội, của giới trẻ, các thành phố quan tr�ng, âm nhạc, thể thao, cách ngư�i ta sử dụng th�i gian vui chơi giải trí… Tất cả những đi�u ấy, bạn có thể dễ dàng tìm thấy trên internet và Youtube. Những đi�u này, rất hữu ích để bạn hình dung ra một chân tr�i, mà trong đó, thứ ngôn ngữ bạn muốn h�c, được sử dụng.

Nếu thiếu những hiểu biết này, dù bạn siêu đẳng v� ngôn ngữ, thì bạn cũng không hiểu được những gì đang diễn ra, và bạn luôn cảm thấy mình lạc lõng, không bắt được nhịp. �ơn giản vì bạn chưa nhập gia tùy tục. Khi bạn bước vào thế giới của thứ ngôn ngữ mới, bạn đành phải chấp nhận bước vào cuộc chơi mà bản thân phải xác lập lại từ đầu m�i thứ. Có thứ được giữ nguyên, có thứ phải thay đổi, có thứ được thêm vào, có thứ không dùng tới, có thứ phải đi�u chỉnh đảo ngược…

Cấp độ khó hơn nữa, đó là cần quan sát các cử chỉ hành vi của ngư�i dân vùng đó, tìm hiểu ý nghĩa của các hành vi thái độ cử chỉ ấy. Vì mỗi vùng văn hóa ngôn ngữ có các lối rất khác nhau. Không nhất thiết bạn phải làm theo, nhưng bạn cần hiểu, cần biết. Chúng ta có câu: ngôn hành đồng nhất. Nếu chỉ h�c ngôn ngữ, mà quên phần hiểu các hành vi tương xứng, thì quả là thiếu hụt rất lớn.

Thứ ba, ngoại ngữ là ngôn ngữ được sử dụng giữa con ngư�i với nhau: trong giao tiếp (ngư�i nói ngư�i nghe), trong sách vở (tác giả, đ�c giả).

Do đó, bạn có thể tìm xem những bộ phim của chính ngư�i dân nước đó đóng. Không cần hiểu nhi�u, nhưng xem để cảm nhận, để cảm thấy sự khác biệt rất lớn, để có thể tìm thấy sự đồng cảm nào đó. Nếu phim có phụ đ� thì tốt. Xem phim v� gia đình, v� đ�i thư�ng, v� các chủ đ� căn bản, sẽ giúp mình có một kinh nghiệm nào đó v� cách ngư�i ta giao tiếp, sống và làm việc cùng nhau trong thứ ngôn ngữ mà mình đang h�c. Có thể tìm đ�c những cuốn sách nh� và dễ trong thứ ngôn ngữ ấy. ��c các bình luận v� cuốn sách ấy. Ngư�i ta nói nó hay nó dở ở chỗ nào, và tại sao lại như thế. Bạn thấy nó hay nó dở thế nào, và tại sao thế. Khi tìm hiểu chính những suy nghĩ và cảm nhận của ngư�i ta và của chính bạn như thế, sẽ giúp bạn có thể hiểu được ngư�i khác trong các tình huống thực, và giúp bạn có khả năng phản xạ, có khả năng tự giải thích chính mình trước ngư�i khác. �ây không phải là biện hộ, bao biện, mà là khả năng hiểu nhau vượt qua những khác biệt lớn.

Nơi yếu tố thứ ba này, tốt nhất là có một nhóm bạn cùng h�c hành tập luyện với nhau, sẽ bổ túc cho nhau rất nhi�u. Ví dụ, cùng nhau xem những bộ phim được coi là hay là nổi tiếng của ngôn ngữ, của dân nước đó. Những tác phẩm viết cũng thế. Sau đó, tìm xem những bộ phim dành cho đ�i sống thư�ng ngày, ví dụ các chương trình truy�n hình, các t� báo đưa tin…

Thứ tư, ngoại ngữ là ngôn ngữ của một con ngư�i cụ thể, là chính bạn.

Bạn nghe gì, đ�c gì, hiểu gì, ngư�i ta không mấy quan tâm, nhưng đi�u bạn nói, đi�u bạn viết, thì ngư�i ta quan tâm. Cụ thể hơn nữa, có thể nói rằng, bạn muốn ngư�i ta hiểu bạn thế nào qua những gì bạn nói bạn viết. Ở đây có một khoảng cách lớn, vì ngư�i ta có một hệ thống định kiến thành kiến của h�, còn bạn có hệ thống định kiến thành kiến của bạn. Vấn đ� là, h� có một hệ thống chung áp dụng chung (vì đó là ngôn ngữ mẹ đẻ của h�), còn bạn là một thành viên mới (một ngư�i h�c ngoại ngữ) từ ngoài bước vào, do đó, bạn là ngư�i có nhiệm vụ h�c luật chơi. Bạn không thể bắt tất cả h�c luật chơi của riêng bạn. �ó là luật bất thành văn.

Do đó, đi�u ích lợi là bạn cần ch�n cho mình một thế đứng thích hợp. Ở đây, việc ý thức v� chính bản thân rất quan tr�ng. Ví dụ, bạn là một sinh viên nam, 22 tuổi, có cá tính tự tin, thân thiện, ngoại hình nh� nhắn… Như thế, bạn thử tìm các Clip trên Youtube của sinh viên trong đất nước đó ở độ tuổi tương tự bạn, với những chủ đ� quan tâm tương tự bạn, xem và nghe cách h� ăn nói h�c hành sống thế nào. Bạn có thể xem các bộ phim, đ�c các bài báo… dành cho chính lứa tuổi của bạn trong đất nước mà bạn đang tìm hiểu… Ngôn ngữ mang đặc tính lứa tuổi, phái tính, tính cách… rất rõ. Tìm hiểu v� những ngư�i cùng trang lứa với bạn, trong vùng văn hóa ngôn ngữ ấy, chính là cách để bạn làm quen với những phản ứng thư�ng thấy của ngư�i khác dành cho bạn, cũng như bạn sẽ biết cách phản hồi thích hợp. H� là những cái mẫu sống động, mà bạn có thể h�c tập, tìm hiểu, nghiên cứu, và bắt chước ở một mức độ nào đó. Cùng một đi�u bạn muốn, nhưng trong hai ngôn ngữ, hai vùng văn hóa, sẽ được diễn tả rất khác nhau. Ví dụ, ở Việt Nam, bạn bè h�i tuổi nhau là để biết, để xưng hô cho dễ. Nhưng khi tôi h�i tuổi một cô gái châu Phi, cô cư�i hơi thẹn thùng và bảo: đừng h�i như thế. Vì cô biết rõ tôi là thầy tu, nên cô giải thích cho tôi hiểu: ở bộ tộc của cô, khi một anh chàng h�i cô nàng bao nhiêu tuổi, có nghĩa là muốn cưới cô ấy làm vợ. Nguy hiểm quá!

Bốn yếu tố trên, tựa như một lối đi để thấm nhập một ngoại ngữ. Yếu tố thứ nhất, mang nặng tính kỹ thuật và ngày càng được hỗ trợ nhi�u bởi công nghệ, còn ba yếu tố sau rất cần đến các năng lực khác. �i�u quan tr�ng có tính thực hành là: cần có mục tiêu cụ thể (để làm gì và cần mức độ nào), cần kế hoạch thực tế (th�i gian, công sức, ti�n bạc), và kiên trì luyện tập để đi đến đích (bao lâu thì hoàn thành).

Phụ thêm: Dân châu Âu h�c tiếng của nhau rất nhanh, vì ba yếu tố sau, h� rất tương tự nhau; còn yếu tố đầu, h� giống nhau đến mấy chục phần trăm. Ngư�i Việt, h�c các thứ tiếng châu Âu rất lâu, vì cả 4 yếu tố đ�u rất xa lạ, 3 yếu tố sau cần rất nhi�u công sức và th�i gian. Cũng thế, ngư�i Âu Mỹ, mà h�c tiếng Việt hoặc tiếng Tàu hoặc tiếng Nhật, sẽ mất rất nhi�u th�i gian công sức. Có ngư�i mất nhi�u năm, mà vẫn chịu thua.

Tứ Quyết SJ

dongten