Khoa h�c và tôn giáo: 2 phạm trù đối nghịch hay ‘hòa hợp một cách mỹ mãn’?

7599

Trái với định kiến cho rằng khoa h�c chống đối tôn giáo, khoa h�c ngày nay trưng ra ngày càng nhi�u bằng chứng v� Phép Màu của Chúa. Cách nhìn v� mối quan hệ giữa khoa h�c và tôn giáo đã và đang thay đổi. Trong một bài báo v� �ịnh lý Bất toàn, Perry Marshall viết: “Ai tự hào tuyên bố ‘bạn là ngư�i của đức tin, còn tôi là ngư�i của khoa h�c’, thì ngư�i ấy không hiểu gốc rễ của khoa h�c và bản chất của nhận thức!�[1].

Thật vậy, như câu chuyện “Nan đ� Sáng thế� (Gensis Problem)[2] đã cho biết, Lý thuyết Big Bang rốt cuộc đưa chúng ta trở v� với Sáng Thế ký của Kinh Thánh, thừa nhận Chúa sáng tạo ra thế giới. �ó là một trong những sự kiện tiêu biểu nhất cho thấy khoa h�c và tôn giáo không h� đối kháng như ngư�i ta tưởng, mà thực ra đó là hai con đư�ng khác nhau cùng dẫn tới một chân lý. Nếu khoa h�c được ví như một cốc nước để uống, thì rồi thể nào bạn cũng sẽ gặp Chúa ở đáy cốc! �ó là một ngụ ý của Werner Heisenberg, một trong những nhà khoa h�c lớn nhất thế kỷ 20.

Cốc nước Heisenberg

Không phải bây gi�, mà từ lâu rồi, những ngư�i có tư duy khoa h�c và triết h�c sâu sắc đã nhận ra rằng việc đối lập khoa h�c với tôn giáo là một định kiến ấu trĩ và sai lầm.

Thật vậy, trong lễ nhận giải thưởng Romano Guardini năm 1974, Werner Heisenberg đã đ�c một diễn văn nhan đ� “Scientific and Religious Truth� (Chân lý Khoa h�c và Tôn giáo), trong đó tuyên bố:

“Trong lịch sử khoa h�c, kể từ phiên tòa nổi tiếng xử Galileo, ngư�i ta luôn nhắc đi nhắc lại rằng chân lý khoa h�c không thể hòa giải được với những giải thích của tôn giáo v� thế giới. Mặc dù tôi hoàn toàn tin rằng chân lý khoa h�c là không thể bác b�, nhưng tôi chưa bao gi� thấy nó có thể gạt b� các tư tưởng tôn giáo… Vì thế tôi suy nghĩ rất nhi�u v� mối quan hệ giữa hai lĩnh vực tư tưởng này để không bao gi� phải nghi ng� tính xác thực của cái mà hai lĩnh vực đó chỉ ra�[3].

Sớm hơn nữa, ngay từ năm 1927, khi các nhà vật lý hàng đầu thế giới gặp nhau tại Hội nghị Solvay, Brussels, ngoài những thảo luận chính thức, h� đã trao đổi với nhau những suy nghĩ v� mối quan hệ giữa khoa h�c và tôn giáo. Heisenberg đã thuật lại những trao đổi này trong cuốn “Physics and Beyond� (Vật lý và Phía bên kia), qua đó ta có thể biết các nhà khoa h�c th�i ấy nghĩ gì v� tôn giáo. Nổi bật là tư tưởng của Max Planck, cha đẻ Thuyết Lượng tử.

Theo Heisenberg, Planck không h� thấy có mẫu thuẫn nào giữa khoa h�c và tôn giáo, thậm chí đối với Planck hai lĩnh vực này “hòa hợp một cách mỹ mãn� (perfectly compatible), bởi chúng quan tâm tới hai phương diện hoàn toàn khác nhau của hiện thực:

Trong khi khoa h�c tìm hiểu các quy luật của thế giới vật chất khách quan thì tôn giáo xác định các giá trị tinh thần và tâm linh của con ngư�i; trong khi khoa h�c làm n�n tảng cho công nghệ thì tôn giáo làm n�n tảng cho đạo đức; trong khi khoa h�c bận tâm tới đ�i sống vật chất thì thì tôn giáo bận tâm tới ý nghĩa và giá trị đích thực của đ�i ngư�i…

Tuy nhiên, Heisenberg phản đối Planck khi xem khoa h�c và tôn giáo như hai lĩnh vực tư tưởng hoàn toàn tách r�i nhau, bởi theo ông, cuối cùng rồi khoa h�c sẽ gặp gỡ tôn giáo.

Ông nói: “Ngụm đầu tiên từ cốc nước khoa h�c tự nhiên sẽ biến bạn thành một ngư�i vô thần, nhưng ở đáy cốc Chúa đang đợi bạn� (Der erste Trunk aus dem Becher der Naturwissenschaft macht atheistisch, aber auf dem Grund des Bechers wartet Gott)[4].

�ó là ngụ ngôn Heisenberg, một ngụ ngôn mang dáng dấp của một l�i tiên tri. Thật vậy:

– Chẳng phải Lý thuyết Big Bang đã gặp Sáng Thế Ký của Kinh Thánh rồi đó sao?[5]

– Chẳng phải Bản đồ Gen Ngư�i (Human Genome Map) đã được Francis Collins, Giám đốc Dự án Giải mã Gen Ngư�i, mô tả như “Ngôn ngữ của Chúa�[6] đó sao?

Sự kiện công bố Bản đồ Gen Ngư�i năm 2000 đã gây nên một cơn chấn động tinh thần trên toàn thế giới – cảm xúc kinh ngạc trước sức mạnh của khoa h�c xen lẫn với cảm xúc hân hoan thán phục một Phép Màu của Chúa vừa được tiết lộ. Trong gi� phút lịch sử ấy, Francis Collins tuyên bố:

“Hôm nay là một ngày hạnh phúc của toàn thế giới. Riêng với tôi, thật tuyệt v�i và đáng kinh ngạc khi biết rằng lần đầu tiên chúng ta đ�c được cuốn sách chỉ dẫn v� chính bản thân mình, cuốn sách mà trước đó duy chỉ có Chúa biết đến�[7].

Ngay trước đó, tổng thống đương nhiệm của Hoa Kỳ, Bill Clinton, đã khai mạc lễ công bố Bản đồ Gen Ngư�i một cách long tr�ng bằng những l�i lẽ làm rung động lòng ngư�i và sẽ mãi mãi đi vào lịch sử:

“Không còn nghi ng� gì nữa, đây chính là tấm bản đồ quan tr�ng và kỳ diệu nhất mà nhân loại từng khám phá… Ngày hôm nay, chúng ta được hiểu v� loại ngôn ngữ mà Chúa đã sử dụng để sáng tạo nên sự sống. Hơn bao gi� hết, chúng ta nghiêng mình trước sự phức tạp, trước vẻ đẹp và sự diệu kỳ của món quà thần thánh nhất, thiêng liêng nhất của Ngư�i�[8]. Vâng, đó là chữ Ngư�i viết hoa, �ấng sáng tạo vĩ đại!

Không rõ tiến sĩ Francis Collins và tổng thống Bill Clinton có bao gi� để ý đến ngụ ngôn cốc nước khoa h�c của Heisenberg hay không, nhưng vô tình tuyên bố của cả hai vị trong lễ công bố Bản đồ Gen Ngư�i đ�u xác nhận ngụ ngôn ấy như một l�i tiên tri.

Thiết nghĩ, cốc nước Heisenberg là một thông điệp gửi tới những ngư�i làm khoa h�c. Cá nhân tôi tự diễn dịch thông điệp ấy như sau:

Khi bạn mới có một chút vốn liếng ít �i v� khoa h�c, bạn dễ bị choáng ngợp bởi vẻ đẹp logic và tính hợp lý đến mức đáng kinh ngạc của nó. Khi ấy bạn chưa đủ bản lĩnh, chưa đủ vốn tri thức để nhận ra những kẽ nứt, những chỗ yếu, những cái “bất khả� (impossibility) của khoa h�c. Lúc đó, bạn có cảm tưởng khoa h�c là một công cụ vạn năng cho phép giải thích được tất cả m�i sự thật trên đ�i. Hệ quả tất yếu là bạn không tin vào bất cứ một Phép Màu nào cả. Bạn chẳng cần một Phép Màu nào cả, giống như Stephen Hawking tuyên bố Chúa không còn cần thiết nữa. �ối với bạn, thế giới đơn giản là một tập hợp các sự vật và sự việc liên hệ tương tác với nhau theo luật nhân quả – bất kể cái gì cũng có nguyên nhân của nó và khoa h�c chính là tập hợp các định luật chỉ rõ các nguyên nhân đó. Có khoa h�c là sẽ có tất cả, không cần Phép Màu nào hết, và như thế, hiển nhiên bạn sẽ trở thành một ngư�i vô thần.

Nhưng khi bạn đã có một vốn tri thức khoa h�c và văn hóa đầy đủ hơn, phong phú hơn, đến một lúc nào đó bạn sẽ giật mình khám phá ra những nghịch lý, những ngõ cụt, những vòng logic lẩn quẩn, những bài toán bất khả của khoa h�c… Bạn sẽ bắt đầu suy ngẫm kỹ hơn, sâu hơn. Bạn sẽ trầm tư, nếu có thể nói như vậy. Bạn sẽ bắt đầu xem xét lại cách suy nghĩ của mình. �ó là lúc bạn bắt đầu trưởng thành. Bạn có thể không còn nhanh nhẹn để giải một bài toán khó như th�i còn trẻ, nhưng bù lại bạn đã có một cái nhìn bao quát hơn, rộng khắp hơn, bản chất hơn, sâu sắc hơn đối với một ngành khoa h�c nào đó, hoặc toàn bộ khoa h�c, hoặc cao hơn nữa, toàn bộ nhận thức của con ngư�i.

Khi ấy, bạn bỗng giật mình nhận ra rằng khoa h�c tuy bao la vĩ đại, nhưng rốt cuộc cũng chỉ là một mẩu của nhận thức, và nhận thức rốt cuộc cũng lại chỉ là một mẩu của thực tại. Nói cách khác, thế giới nhận thức rộng hơn rất nhi�u so với tri thức khoa h�c, thực tại lại rộng hơn rất nhi�u so với nhận thức… Bạn khám phá ra rằng mình quá nh� bé, khoa h�c quá nghèo nàn. Nhưng khát v�ng nhận thức của bạn không chịu dừng lại. Khát v�ng ấy thì thầm nói với bạn rằng hãy mở rộng tâm hồn ra, hãy vận dụng trực giác và cảm thụ mà trái tim mách bảo…

Dần dần bạn sẽ đi từ ngạc nhiên này tới ngạc nhiên khác, và bạn khám phá ra rằng tôn giáo, một lĩnh vực xưa nay bạn không quan tâm, hóa ra chứa đựng những tư tưởng vô cùng sâu sắc mà bạn đã b� phí. Khi ấy bạn đã uống tới gần đáy cốc nước Heisenberg rồi đấy, và bạn bắt đầu l� m� nhận ra Chúa, rồi đến một lúc nào đó, khi tâm hồn bạn không còn sự cố chấp nữa, bạn sẽ thốt lên: Ô, Ngài đã ở đó từ bấy lâu nay mà ta không biết!

Câu chuyện đến đây phải dừng lại đôi chút để trả l�i một câu h�i mà lẽ ra phải h�i ngay từ đầu: Phép Màu là gì?

Phép Màu, hiểu sơ lược thì đó là một sự kiện kỳ diệu, vượt quá hiểu biết thông thư�ng, làm ta thán phục, hoặc kinh ngạc, ngưỡng mộ.

Chính xác và đầy đủ hơn, theo từ điển The Free Dictionary, Phép Màu là “một sự kiện xem ra không thể giải thích được bằng các định luật tự nhiên và do đó được coi là có nguồn gốc siêu nhiên hoặc do tác động của Chúa� (An event that appears inexplicable by the laws of nature and so is held to be supernatural in origin or an act of God).

Khoa h�c khám phá ra vụ nổ Big Bang, nhưng không trả l�i được nguồn gốc điểm ban đầu trước vụ nổ lớn. Vậy sự xuất hiện điểm ban đầu ấy là một Phép Màu. �ó là Phép Màu Sáng Thế.

Khoa h�c cũng khám phá ra Bản đồ Gen Ngư�i nhưng không giải thích được nguồn gốc của nó, vậy Bản đồ Gen Ngư�i đúng là cuốn sách của Chúa. Các mã được viết trong cuốn sách đó chính là Ngôn ngữ của Chúa.

�ến đây, nếu được h�i Phép Màu nào là kỳ lạ nhất trong tất cả các Phép Màu, tôi xin trả l�i ngay, không đợi suy nghĩ: TRỰC GI�C (intuition) của con ngư�i!

Câu chuyện v� trực giác, theo tôi, là câu chuyện hấp dẫn nhất trong m�i chuyện hấp dẫn, bởi vì nó bí hiểm nhất trong m�i sự bí hiểm.

Trực giác tồn tại rõ rệt đến mức ai cũng nhận thấy, nhưng không ai biết nó từ đâu mà ra. Không có một định luật tự nhiên nào cho phép chúng ta giải thích được sự tồn tại của trực giác. Vì thế, trực giác chính là một Phép Màu rõ rệt nhất nhưng khó hiểu nhất.

Albert Einstein là ngư�i có mối quan tâm đặc biệt tới vấn đ� này. Ông nói một l�i bất hủ: “Bí mật vĩnh cửu của thế giới là tính chất có thể hiểu được của nó… Cái sự thật rằng thế giới này có thể hiểu được là một Phép Màu� (The eternal mystery of the world is its comprehensibility … The fact that it is comprehensible is a miracle�[9].

Vế thứ nhất của câu nói trên được diễn đạt dưới nhi�u dị bản (version) khác nhau. Có tài liệu viết: “�i�u khó hiểu nhất v� thế giới là ở chỗ nó có thể hiểu được� (The most incomprehensible thing about the world is that it is comprehensible)[10].

Vậy cái gì giúp con ngư�i hiểu được thế giới? TRỰC GI�C, đó là câu trả l�i.

Với câu trả l�i đó, tôi xin diễn dịch câu nói của Einstein theo cách hiểu của tôi như sau:

– �i�u khó hiểu nhất trên thế giới là TRỰC GI�C – kênh giao tiếp của con ngư�i với toàn bộ phần còn lại của vũ trụ và với chính mình, thậm chí với những tầng vũ trụ cao hơn và với Thượng đế. Vì thế, TRỰC GI�C là Phép Màu khó hiểu nhất, kỳ lạ nhất, nhưng cũng chính vì thế mà HẤP DẪN nhất.

Tôi muốn phát triển câu chuyện theo hướng này, nhưng e rằng bài viết sẽ quá dài, làm nh�c độc giả. Vậy xin tạm dừng ở đây, để dành câu chuyện lý thú v� Trực Giác cho bài viết tiếp theo.