Vấn đ� sách giáo dục ở Việt Nam: cần bắt đầu lại từ đâu?

Một n�n giáo dục thiếu triết lý

Tạm b� qua nghi vấn v� khả năng ‘gian thương giáo dục’ như nhi�u ngư�i đang e ngại, đi�u có thể thấy rất rõ đó là sự thiếu hụt một n�n tảng triết lý mang tính nhất quán của hệ thống giáo dục nhân bản của đất nước. Chúng ta dễ dàng nhận ra những tư duy ‘khôn l�i, ma lanh’ trong các cách diễn đạt và các câu chuyện ngụ ý từ những cuốn sách giáo khoa. Có thể chính những ngư�i biên soạn cũng không cố ý như vậy, nhưng chính đi�u đó lại phản ánh một thứ não trạng chung mang tính ích kỷ, tranh đua đã ăn sâu vào ti�m thức/vô thức của ngư�i Việt hiện nay, đến mức ngay cả các nhà giáo dục cũng không thoát ra được mạng lưới của nó.

Vì thế, việc suy nghĩ và nghiên cứu v� triết lý giáo dục là đi�u cần phải làm trước khi tiến hành những kế hoạch tiếp theo. Theo thông tin mới nhất, Bộ Giáo Dục đã quyết định chỉnh sửa, cải cách bộ sách Tiếng Việt 1 nói trên.[2] Tất nhiên, đi�u này là cần thiết, nhưng chỉ mang tính tạm th�i trong lúc cấp bách hiện nay. Thiết tưởng nếu không xây dựng một n�n móng triết lý vững vàng thì m�i cải cách sẽ chỉ như xây nhà trên cát, và vài năm sau chúng ta lại phải ngồi với nhau để phàn nàn và hướng đến một cải cách khác, như vốn đã diễn ra mấy chục năm nay. Giáo sư Chu Hảo nhận xét cách xác đáng: “Sự cố này là kết quả tất yếu của các cuộc cải cách giáo dục hơn hai mươi năm gần đây nhằm đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, nội dung sách giáo khoa, phương pháp dạy h�c, cách thức thi tốt nghiệp phổ thông và tuyển sinh vào đại h�c…đ�u không dựa trên một triết lý, một tư tưởng hay một lý luận giáo dục rõ ràng và nghiêm chỉnh nào. Tất cả chỉ là các dự án, đổi mới mang tính chắp vá.�[3] Những cải cách kiểu đó không chỉ hoài phí ti�n thuế và làm cạn kiệt ni�m tin của ngư�i dân, mà quan tr�ng hơn là biến những thế hệ trẻ em ở đất nước này thành những chú chuột bạch.

Có thể xây dựng triết lý giáo dục như thế nào?

�ể hình thành một hệ thống triết lý giáo dục với n�n tảng siêu hình vững vàng là đi�u rất khó khăn, nhất là với một đất nước yếu v� triết h�c như Việt Nam. Tuy nhiên, đi�u đó không có nghĩa là chúng ta không thể tìm kiếm một phương hướng triết lý giáo dục cho mình được. �ơn giản vì chúng ta vẫn có thể thực hiện hai đi�u sau: (1) Nghiên cứu và h�c h�i từ triết lý của các n�n giáo dục tiên tiến khác; (2) xác định thêm những điểm triết lý đặc thù trong tâm thức và văn hoá ngư�i Việt Nam.

V� cơ bản, dù ở đâu, con ngư�i cũng chia sẻ những giá trị chung. Chúng ta hay nhấn mạnh đến khía cạnh khác biệt, đặc thù của mỗi dân tộc. �i�u đó không sai, vì thực sự văn hoá ảnh hưởng rất lớn đến con ngư�i. Tuy nhiên, việc nhấn mạnh đó nhi�u khi khiến ta quên rằng có những giá trị và n�n tảng cốt lõi chung cho m�i ngư�i, ví dụ: ai cũng muốn được hạnh phúc, được yêu thương, được tôn tr�ng và trở nên hữu ích. Vì vậy, việc giáo dục con ngư�i ở m�i nơi đ�u có những điểm căn bản chung có thể áp dụng cho m�i dân tộc, m�i n�n văn hoá.

Việc h�c h�i, thậm chí là bắt chước, n�n tảng triết lý và tri thức từ một hệ thống giáo dục tốt của nước khác chẳng có gì là xấu hổ. Ngay cả những n�n giáo dục tiên tiến trên thế giới cũng không phải tự h� phát kiến và xây đắp bằng sức lực riêng của mình, mà chủ yếu là được phát triển trên n�n tảng thừa kế và h�c h�i từ bao nhiêu thành quả trước đó của nhân loại, đặc biệt là v� mặt triết h�c. Hơn nữa, bản thân n�n giáo dục Việt Nam hiện tại cũng đã chuyển đổi hệ hình theo n�n h�c thuật Phương Tây (từ 1919), vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu và h�c h�i, không chỉ từ những nước gần gũi v� văn hoá và chủng tộc mà còn từ các n�n giáo dục Phương Tây, là đi�u hết sức cần thiết.

Có nhi�u đi�u chúng ta có thể h�c h�i từ h�. Tuy nhiên, có một điểm mang tính cốt lõi cần phải chú tr�ng: một n�n giáo dục được xem là tốt phải có tầm nhìn rằng giáo dục không chỉ để mở mang trí tuệ, mà quan tr�ng hơn là để mở rộng tâm hồn. Vì thế, các chương trình giáo dục tiên tiến này chú tr�ng việc giúp trẻ em nâng cao tâm thức quý tr�ng và yêu mến sự sống, nhất là sự sống con ngư�i. Một trong những phương thức giúp đạt đi�u này chính là cho các em tiếp xúc, chăm sóc và hoà mình vào môi trư�ng thiên nhiên, để các em không chỉ vui chơi, mà còn biết tiếp xúc, trân quý, và chăm sóc sự sống của từng sinh mệnh bé nh�. Ví dụ, trẻ em mẫu giáo được cho gieo một hạt giống nào đó, rồi sau đó từng em sẽ quan sát và chăm sóc cây đó cho đến trưởng thành. Các em cũng được tạo đi�u kiện để tiếp xúc, chơi đùa với các con vật (trong công viên, nơi nông trại, vv.), và chăm sóc chúng. �ó là cách hiệu quả để các em thật sự có lòng quý tr�ng từng sinh mệnh, lẫn lòng tôn kính �ấng Tạo Hoá; và đó là cách để thiện tính trong tâm hồn các em được mở rộng. Một đứa trẻ biết yêu mến thiên nhiên, yêu mến sự sống của muôn loài, thì chắc hẳn cũng sẽ biết tôn tr�ng chính mình và yêu mến tha nhân; biết quý trong sự sống của h�, và có ý thức đóng góp xây dựng xã hội mãnh liệt hơn.

Còn v� khía cạnh đặc thù trong triết lý giáo dục của Việt Nam: nếu nói rằng Việt Nam chưa có n�n tảng triết lý giáo dục nào cũng không hẳn đúng, vì chúng ta từng theo hệ hình của Nho h�c trong một th�i gian dài; rồi sau khi tiếp thu hệ hình Tây h�c, các nhà trí thức lớn th�i đầu, như Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Văn Huyên, Tạ Quang Bửu, �ào Duy Anh,.. cũng đã xây dựng được các chương trình giáo dục quy củ và có n�n tảng. �ặc biệt, cho đến trước khi kết thúc chiến tranh vào năm 1975, n�n giáo dục Mi�n Nam Việt Nam đã kế thừa và phát triển chương trình của các vị h�c giả này, để xác lập một triết lý giáo dục khá hệ thống là ‘nhân bản – dân tộc – khai phóng’. Và đi�u quan tr�ng hơn cả: chúng ta có một truy�n thống giáo dục nhân bản trong gia đình và làng xóm, với những hệ giá trị rất rõ nét được thừa nhận qua nhi�u thế hệ.

Vì vậy, dù dư�ng như chúng ta chưa từng có một n�n triết lý được biện giải và phân tích cách có hệ thống và hoàn chỉnh, nhưng chúng ta lại có sẵn những giá trị triết lý mang tính quy chiếu rất rõ ràng trong gia sản của truy�n thống văn hoá và tâm thức của dân tộc mình. Theo thiển ý ngư�i viết, chúng ta có thể liệt kê 5 giá trị nhân bản mang tính n�n tảng đó như sau:

(1)  �ạo hiếu. Trong tâm thức ngư�i Việt, đây là giá trị n�n tảng trong tương quan với gia đình.

(2)  Tự tr�ng. �ây là giá trị cốt lõi trong tương quan của một ngư�i với chính mình (‘tự tr�ng’ nghĩa là biết tôn tr�ng chính bản thân mình).

(3)  Chân thành – Trung tín – TÆ°Æ¡ng trợ. Ä�ây là giá trị ná»�n tảng trong tÆ°Æ¡ng quan vá»›i tha nhân và xã há»™i nói chung.

(4)  Yêu quê hương, dân tộc. �ây là giá trị đặc trưng trong tương quan với đất nước.

(5)  Hi�n lành và thương ngư�i. �ây là giá trị quy chiếu trong tương quan với tâm thức thiêng liêng, tôn giáo.

Chính những giá trị đó đóng vai trò định hướng cách ứng xử và lối sống của từng cá nhân; và chúng trở thành các điểm quy chiếu để xác định đạo đức và luân lý của ngư�i Việt.

Cần giao cho ai nghiên cứu?

 

Sau khi xác định được phương hướng nghiên cứu v� triết lý giáo dục, vấn đ� quan tr�ng còn lại phải đặt ra: nhiệm vụ nghiên cứu này nên đặt vào những ai?

Một trong những vấn nạn ở Việt Nam là nhi�u ngư�i làm việc theo ‘chức vụ’ và ‘nhiệm vụ chính trị’ thay vì ‘chuyên môn chuyên biệt’. Ông �ặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Tài Nguyên Môi Trư�ng, đã can đảm chỉ ra, “tôi cho rằng lỗi lớn là ta đã ghép ‘giáo dục’ thế hệ trẻ và ‘đào tạo’ ngư�i lớn vào chung một bộ. Kể từ khi Bộ Giáo dục và �ào tạo được thành lập, tất cả bộ trưởng đ�u từ khu vực đại h�c, các việc lớn đ�u do bên đại h�c chủ trì. Một giáo sư ngữ văn, lịch sử hay địa lý có thể rất gi�i chuyên môn, nhưng sẽ trở thành vô nghĩa nếu không rành v� tâm lý giáo dục trẻ em.�[4]

Vì vậy, trước hết, cần trao quy�n nghiên cứu và làm việc độc lập cho các bộ/viện chuyên v� giáo dục, với những ngư�i có chuyên môn chuyên biệt. Nhưng cũng cần lưu ý: nhi�u ngư�i được xem là có ‘chuyên môn’, là ‘nhà sư phạm’ trong thế hệ hiện nay lại có nguy cơ là những ‘chuyên gia trong phòng máy lạnh’. Nghĩa là kết quả nghiên cứu của h� đến từ suy nghĩ chủ quan và mang nặng tính lý thuyết. Vì thế, cần phải có những nhà chuyên môn sư phạm có tâm và tầm thật sự trong sứ mạng này.

Chúng ta có rất nhi�u ngư�i Việt tài năng, có chuyên môn hoặc tư chất v� giáo dục, ở trong nước lẫn khắp nơi trên thế giới. Rất nhi�u ngư�i trong số h� luôn có tâm huyết và nặng lòng với nước nhà. Vì vậy, tôi tin rằng chỉ cần mở ra một cơ chế thông thoáng, m�i h� làm việc, đóng góp cho n�n giáo dục nước nhà, thì hẳn nguồn nhân sự cần thiết cho sự mạng này không còn là vấn đ�.

Giáo dục, xét cho cùng không phải là chuyện của riêng ai, hay của một nhóm ngư�i nào. Vì thế, ước mong không ai th� ơ với giáo dục, không ai tìm cách trục lợi từ giáo dục, và cũng không ai tìm cách áp đặt ý thức hệ riêng của mình lên giáo dục!

Khắc Bá, SJ – CTV Vatican News

[1]  https://khoahocdoisong.vn/pgs-ts-nguyen-huu-dat-ve-chat-luong-sach-tieng-viet-1-canh-dieu-khong-dat-153551.html. Cập nhật 18/10/2020.

[2] https://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/quyet-dinh-sua-sach-giao-khoa-tieng-viet-lop-1-bo-sach-canh-dieu-681510.html#inner-article. Cập nhật 18/10/2020.

[3] x. https://giaoduc.net.vn/giao-duc-24h/tu-su-co-sach-giao-khoa-tieng-viet-lop-1-vai-dieu-can-nhin-lai-post212976.gd  �ăng ngày 13/10/2020.

[4] https://vnexpress.net/sach-giao-duc-va-nguoi-4178074.html. Cập nhật 18/10/2020.