“Má»™t số kiểu âm nhạc đại chúngâ€Â là đỠtà i được nhạc sÄ© P. Kim (Phêrô Phaolô Phạm Kim) trình bà y trong buổi Há»™i thảo Thánh nhạc toà n quốc lần thứ 41 do Ủy ban Thánh nhạc (UBTN), trá»±c thuá»™c Há»™i đồng Giám mục Việt Nam tổ chức và o ngà y 17.10.2017 tại Trung tâm Mục vụ Tổng giáo pháºn Sà igòn-Tp.HCM.

Buổi Há»™i thảo được Äức Giám mục Vinh SÆ¡n Nguyá»…n Văn Bản -Chá»§ tịch UBTN- khai mạc lúc 08g15. Äến tham dá»± có linh mục Rôcô Nguyá»…n Duy – Thư ký UBTN, linh mục nhạc sư Phêrô Kim Long – nguyên phó Chá»§ tịch UBTN, cùng trên 120 há»™i thảo viên gồm các á»§y viên thưá»ng vụ UBTN, các linh mục trưởng ban Thánh nhạc giáo pháºn, các linh mục đặc trách Thánh nhạc các Äại chá»§ng viện và dòng tu, các linh mục, tu sÄ©, nhạc sÄ©, giảng viên thanh nhạc và các ca trưởng. Äể tiện theo dõi và thảo luáºn, Ban tổ chức đã gá»i đến các tham dá»± viên Ná»™i san Hương Trầm số 26,

Phần Thuyết trình
Khởi Ä‘i từ phân tÃch: Âm nhạc đại chúng bắt nguồn từ thánh ca cá»™ng đồng (còn gá»i là thánh ca bình dân), nhưng nhá» sá»± phát triển cá»§a ngà nh công nghiệp biểu diá»…n và truyá»n thông, nó đã trở nên phổ biến rá»™ng rãi trên toà n thế giá»›i, nhạc sÄ© P. Kim đã dẫn há»™i thảo viên đến vá»›i đỠtà i “Má»™t số kiểu âm nhạc đại chúng†(popular music) vá»›i những Ä‘iểm chÃnh:
A/ Sơ lược vỠâm nhạc đại chúng
Sau khi giá»›i thiệu đôi nét vá» nguồn gốc nhạc Jazz, nhạc sÄ© P. Kim nhân định: âm nhạc đại chúng khởi Ä‘i từ trà o lưu nhạc jazz tại Mỹ, sau đó phát triển, pha trá»™n rồi phân nhánh thà nh những loại nhạc khác nhau. Vì thế, popular music có những đặc tÃnh sau:
1/ Vá» phương diện Ä‘á»i sống văn hoá xã há»™i
Má»—i loại popular music là má»™t sá»± phản ảnh Ä‘á»i sống văn hoá xã há»™i cá»§a từng quốc gia, vùng miá»n trong từng giai Ä‘oạn. Vì váºy nó theo má»™t qui luáºt tá»± nhiên cá»§a những trà o lưu: Khởi đầu – Phát triển – Cao trà o – Thoái trà o. Trà o lưu Ä‘i sau thưá»ng phát xuất từ những phản ứng ngược lại vá»›i trà o lưu Ä‘i trước.
Như váºy, sau khi thoái trà o, má»—i loại âm nhạc không biến mất, nhưng nó sẽ hồi sinh vá»›i những cải tiến, pha trá»™n vá»›i những loại nhạc khác, phù hợp vá»›i Ä‘á»i sống văn hoá xã há»™i cá»§a má»™t giai Ä‘oạn nà o đó, để tiếp tục tạo nên má»™t vòng Ä‘á»i cá»§a trà o lưu má»›i.
2/ VỠchuyên môn âm nhạc
Ngưá»i ta thưá»ng xem xét theo các khÃa cạnh: Giai Ä‘iệu – Hoà âm – Tiết tấu – Dà n nhạc – Phong cách biểu diá»…n – Ký âm và ký hiệu. Nhạc sÄ© P. Kim tóm tắt:
– Giai Ä‘iệu: Ta thấy cấu trúc má»™t ca khúc (12 đến 32 ô nhịp) khi trình tấu đầy đủ bao gồm: Intro – Verse (hoặc Chorus) – Chorus (hoặc Verse) – Bridge (Giai tấu) – Trở lại Verse hoặc Chorus… – Outro. Äặc biệt vỠứng tấu, bản nhạc chỉ là khung sưá»n, tuỳ theo cảm hứng, ca sÄ© sẽ hát theo cách riêng cá»§a mình sao cho phù hợp vá»›i phần đệm (nhất là tiết tấu cá»§a phần đệm). Riêng vá» thang âm, popular music thÃch dùng các thang âm Ä‘iệu thức hÆ¡n là thang âm cổ Ä‘iển. Vá»›i đặc Ä‘iểm ứng tấu, các nhạc sÄ© còn tạo thêm (khu ứng tấu) nhiá»u thang âm biến cách khác.
– Hoà âm: Vẫn dá»±a và o các đặc tÃnh căn bản cá»§a hợp âm 3 nốt (triads: trưởng, thứ, tăng, giảm, nhưng qua thá»i gian các nhạc sÄ© thÃch dùng những hợp âm mở rá»™ng (7, 9 ,11, 13). Tạo chuá»—i hợp âm trước, tạo giai Ä‘iệu hoặc ứng tấu sau. Từ đó hình thà nh các kiểu hoà âm: Tonal Harmony, Modal Harmony, Atonal Harmony, Blue Harmony.
– Tiết tấu: Vá» công thức tiết tấu hoà đệm, các ban nhạc thưá»ng dá»±a trên công thức tiết tấu cá»§a bá»™ trống gõ để đưa ra những mẫu tiết tấu hoà đệm (chordal rhythm’s pattern) dà i 1 hoặc 2 ô nhịp để đệm cho giai Ä‘iệu. Vá» tiết tấu cá»§a giai Ä‘iệu, lúc đầu thưá»ng tương đồng vá»›i má»™t mẫu tiết tấu (rhythmic pattern) nà o đó. Tuy nhiên, tuỳ theo trà o lưu âm nhạc Ä‘ang thịnh hà nh, ngưá»i ta thưá»ng thay đổi mẫu tiết tấu hoà đệm để vừa là m má»›i bản nhạc, vừa lôi cuốn ngưá»i nghe hÆ¡n. Vì váºy, giai Ä‘iệu cÅ©ng thay đổi so vá»›i nguyên bản.
– Dà n nhạc: Các nhạc công trong dà n nhạc khai thác tất cả khả năng cá»§a các nhạc cụ để tạo nên những âm sắc má»›i. Tiếng trumpet ngà y xưa “dõng dạc†oai hùng, ngà y nay có thể “lải nhải†như bà già kể truyện. Tiếng trombone ngà y xưa trá»ng thể uy nghi, ngà y nay lại má»m mại như cello. Äặc biệt nhất phải kể đến guitar Ä‘iện, nó mang nhiá»u âm thanh má»›i lạ, mở ra nhiá»u kỹ năng và khả năng diá»…n tả hÆ¡n so vá»›i acoustic guitar (nhạc cụ không dùng Ä‘iện).
– Phong cách biểu diá»…n: Äặc Ä‘iểm cá»§a popular music là ứng tấu theo ngẫu hứng, nên bản nhạc nguyên gốc không quan trá»ng bằng cách trình tấu như thế nà o. HÆ¡n nữa, vì loại nhạc nà y gắn liá»n vá»›i sá»± phát triển cá»§a ngà nh công nghiệp biểu diá»…n, nên bên cạnh yếu tố là âm nhạc (để nghe), má»™t ban nhạc hay má»™t ca sÄ© còn cần rất nhiá»u yếu tố khác (để nhìn) má»›i có thể có được má»™t buổi biểu diá»…n thà nh công. Ngoà i hệ thống âm thanh công suất lá»›n, buổi biểu diá»…n còn cần đến công nghệ sân khấu hấp dẫn, vÅ© đạo lôi cuốn và thá»i trang bắt mắt (đôi khi trở thà nh láºp dị, lố bịch).
– Ký âm và ký hiệu: Tá»± do phóng khoáng và phổ thông là đặc Ä‘iểm popular music. Vì váºy, má»™t bản nhạc cà ng được viết đơn giản, cà ng mở rá»™ng trà tưởng tượng cho nghệ sÄ© diá»…n tấu. Chỉ cần ghi chú phong cách tiết tấu, tempo và các ký hiệu hợp âm là cả ban nhạc và ca sÄ© có thể biểu diá»…n má»™t cách hoà n chỉnh. Má»™t số kiểu viết và ký hiệu vừa đơn giản vừa hiệu quả gồm: Scale spelling (đánh vần thang âm) và Chord spelling (đánh vần hợp âm).

B/ Âm nhạc đại chúng và Thánh ca cộng đồng Việt Nam
Sau khi giới thiệu đôi nét vỠâm nhạc đại chúng, nhạc sĩ P. Kim liên hệ với Thánh ca cộng đồng Việt Nam:
1/ Một số ảnh hưởng của âm nhạc đại chúng đối với Thánh ca Việt Nam
– Dùng ký hiệu hợp âm: Má»™t số bà i thánh ca tác giả hoà âm theo kiểu popular music bằng cách viết các ký hiệu hợp âm bên trên khuông nhạc, tạo Ä‘iá»u kiện dá»… dà ng cho ngưá»i đệm đà n.
– Cách đệm đà n: Má»™t số nhà thá» phối hợp organ vá»›i piano. Thưá»ng nhạc công organ chÆ¡i âm sắc kéo dà i theo ký âm hợp âm, còn piano thưá»ng chÆ¡i các mẫu trải nốt, hoặc má»™t số công thức tiết tấu căn bản cá»§a các loại nhịp 2, nhịp 3, nhịp 4…
Trong má»™t số nhà thá» (không nhiá»u) còn có combo bao gồm guitar, trống… đệm theo các Ä‘iệu như waltz, tango, be-bop…
2/ Những yếu tố tÃch cá»±c cá»§a âm nhạc đại chúng cần khảo sát để phát triển
Trong tháºp niên vừa qua, vá»›i ảnh hưởng cá»§a popular music đã sáng tác được nhiá»u bà i Thánh ca cá»™ng đồng vừa có giá trị nghệ thuáºt, vừa phù hợp vá»›i bầu khà phục vụ. Vì thế, ta cần váºn dụng những yếu tố tÃch cá»±c để ứng dụng trong Thánh ca cá»™ng đồng. Äó là :
– Những thang âm ngoà i cổ Ä‘iển: Popular music thÃch sá» dụng những thang âm Ä‘iệu thức (modal scale) và những thang âm dân tá»™c, vì:
Gần gũi với với giáo hội (các thang âm điệu thức).
Tạo sự khác biệt (các thang âm dân tộc) với thánh nhạc các quốc gia khác.
Mang hÆ¡i thở cá»§a thá»i đương đại.
– Những kiểu hoà âm ngoà i cổ Ä‘iển: Việc sá» dụng những thang âm ngoà i cổ Ä‘iển cÅ©ng tạo nên những kiểu hoà âm mà các nhạc sÄ© cổ Ä‘iển đã và đang sá» dụng trong các tác phẩm cá»§a mình.

3/ Những yếu tiêu cá»±c nên hạn chế hoặc loại bá»
– Hạn chế giai Ä‘iệu trải nốt: Cá»™ng Ä‘oà n khó hát và nghèo nà n vá» hợp âm.
– Hạn chế giai Ä‘iệu đảo phách: Chỉ nên dùng những đảo phách quen thuá»™c và ăn khá»›p vá»›i lá»i ca.
– Äệm theo công thức tiết tấu:
Hạn chế: Có thể dùng má»™t cách tiết chế những công thức tiết tấu trung tÃnh (không phải Ä‘iệu nhảy) và o những lúc thÃch hợp.
Loại bá»: Äức Hồng y Lercaro, Chá»§ tịch há»™i đồng thá»±c thi Hiến chế phụng vụ, trong thư “Novicisâ€, ngà y 25.01.1967, viết: “Những Ä‘iá»u gì thế tục, phải loại ra khá»i giáo đưá»ng, như là điệu jazz, nhạc kÃch động, vì chúng không hợp vá»›i bầu khà cầu nguyện, nghiêm trang cá»§a thánh đưá»ngâ€.
– Album thánh ca cá»™ng đồng: 90% được thá»±c hiện theo popular music. Thánh ca trở nên gần gÅ©i và dá»… nghe đối vá»›i nhiá»u ngưá»i trong xã há»™i: Giúp nuôi dưỡng đức tin trong gia đình; là má»™t công cụ hữu hiệu cho việc truyá»n giáo Ä‘em đạo và o Ä‘á»i. Tuy nhiên dá»… tạo nên sá»± ngá»™ nháºn khi đà n hát thánh ca trong phụng vụ. Vì thế cần cổ suý việc thá»±c hiện những album mang cung cách riêng cá»§a nhạc nhà thá».
4/ Nháºn định chung vá» thánh ca Việt Nam
Sau khi phân tÃch vỠâm nhạc đại chúng, nhạc sÄ© P. Kim nháºn định chung thánh ca cá»™ng đồng Việt Nam dưới hai lãnh vá»±c:
– Sáng tác: Các nhạc sÄ© Việt Nam đã sá» dụng khéo léo những yếu tố tÃch cá»±c cá»§a âm nhạc đại chúng mà tạo nên những bà i thánh ca cá»™ng đồng phù hợp để có thể phụng vụ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiá»u yếu tố tÃch cá»±c cá»§a âm nhạc đại chúng chưa được ứng dụng trong thánh ca cá»™ng đồng thêm tÃnh đương đại và tÃnh dân tá»™c.
– Thể hiện: Hầu hết những yếu tố tiêu cá»±c, ồn à o và kÃch động cá»§a âm nhạc đại chúng như những Ä‘iệu jazz, hip-hot… đã được hạn chế hoặc loại bá» hoà n toà n. Tuy nhiên, vẫn còn nhiá»u ca trưởng và ngưá»i đệm đà n có đủ khả năng để thể hiện đầy đủ giá trị nghệ thuáºt cá»§a những bà i thánh ca hay.
Kết luáºn:
Qua gần 2 tiếng diá»…n giảng, nhạc sÄ© P. Kim kết luáºn:
– Âm nhạc đại chúng không chỉ có sức mạnh và lôi cuốn mạnh mẽ, mà nó còn mang đến những giá trị không nhá» cho ná»n âm nhạc thế giá»›i. Từ những phương thức má»›i trong hoà âm, sáng tác… cho đến cách thể hiện âm nhạc. Äiá»u chúng ta cần là khả năng nháºn thức: đâu là những cái hay, cái đẹp để tiếp thu, là m phong phú thêm cho ná»n thánh nhạc; đâu là những cái dở, cái xấu cần phải loại bá» cho phù hợp vá»›i khung cảnh giáo đưá»ng.
– Muốn váºy chúng ta cần phải loại bá» các định kiến để không tá»± trói buá»™c mình, để trở thà nh má»™t con ngưá»i tá»± do hÆ¡n.
Tóm lại, má»™t bà i thánh ca được viết theo má»™t kiểu âm nhạc nà o đó không quan trá»ng bằng nó phải được thể hiện ra sao để có thể “Vinh danh Thiên Chúa†và “thánh hoá các tÃn hữuâ€.

Giải đáp thắc mắc:
Sau giá» giải lao, lúc 10g20 các tham dá»± viên đã tham gia đặt câu há»i và giải đáp thắc mắc.
– Thà nh phần chÃnh trong cá» hà nh phụng vụ là cá»™ng Ä‘oà n. Vì thế khi soạn hoặc trình diá»…n má»™t bản nhạc, má»i ngưá»i phải cầu nguyện để bà i thánh ca được sáng tác sẽ giúp ngưá»i tÃn hữu sốt sắng cầu nguyện, phù hợp vá»›i sá»± thanh tịnh trong nhà thá», cùng vá»›i sá»± nghiêm trang cá»§a Thánh lá»….
– Bà i hát hay còn cần quan tâm đến phong cách trình diá»…n cá»§a ca trưởng, ca viên, ngưá»i đệm đà n… sao cho phù hợp vá»›i thánh nhạc và khung cảnh cầu nguyện.
– Các nghi thức trong Thánh lá»… ngà y nay tương đối ngắn, vì thế hát thánh ca cá»™ng đồng khá phù hợp. Vai trò cá»§a ca Ä‘oà n vẫn quan trá»ng, vì ngoà i những bà i hát do ca Ä‘oà n phụ trách, còn giúp cá»™ng Ä‘oà n cầu nguyện khi hát những bà i thánh ca cá»™ng đồng.

– Cha Nguyá»…n Duy nhắn nhá»§: Khi sáng tác nhạc thánh ca, nhạc sÄ© cần lưu tâm: “Nhạc vì lá»i chứ không phải lá»i vì nhạcâ€. Vì thế, khi sáng tác nhạc sÄ© cần ưu tiên đến lá»i ca.
– Sau cùng, Äức cha Vinh SÆ¡n đúc kết: “Thánh vịnh và đáp ca là bản văn cố định được dùng trong Thánh lá»…. Vì thế, khi sáng tác, các nhạc sÄ© cần tuân thá»§ qui định chung theo “Bản Hướng dẫn Mục vụ Thánh nhạc†đã được Há»™i đồng Giám mục Việt Nam chuẩn y. Từ đó, từng bước chúng ta sẽ góp ý vá» việc sá» dụng âm thanh, đệm đà n… phải đạt được mục Ä‘Ãch giúp cá»™ng Ä‘oà n cầu nguyệnâ€.
Sau cùng, Äức cha Vinh SÆ¡n thông báo ngà y Há»™i thảo Thánh nhạc lần thứ 42 sẽ được tổ chức và o sáng thứ Ba, 10.4.2018 tại Trung tâm Mục vụ TGP Sà igòn.
Buổi Há»™i thảo kết thúc lúc 11g30 cùng ngà y vá»›i bà i hát “Xin hiệp nhất chúng conâ€.

TGPSG



