Tự tử và u sầu

Chúng ta không còn hiểu được u sầu. Ngày nay, chúng ta gộp tất cả các dạng u sầu lại thành một bó tạp nham và g�i đó là “trầm cảm.� Trong khi các bác sĩ tâm thần, các tâm lý gia, các nhân viên y tế đã triển khai nhi�u v� các chữ dùng trong việc đi�u trị chứng trầm cảm, thì đồng th�i một cái gì quan tr�ng bị đánh mất ở đây. U sầu mang nhi�u ý nghĩa hơn là cái chúng ta g�i là “trầm cảm.� Cho cả đi�u tốt cũng như đi�u xấu, ngư�i xưa xem u sầu như một ơn của Chúa.

Trước khi có khoa tâm lý và tâm thần h�c hiện đại, u sầu chính xác được xem là ơn Chúa. Trong thần thoại Hy Lạp, thậm chí sầu muộn còn có một vị thần riêng cho mình, đó là thần Saturn, được xem như một ơn phong phú nhưng hỗn hợp. Một mặt, nó có thể mang đến các cảm xúc xé nát tâm hồn như nỗi cô đơn không thể chịu đựng được, nỗi ám ảnh tê liệt, nỗi buồn không an ủi được, một nỗi buồn mênh mông, một sự tuyệt v�ng muốn tự tử; mặt khác, nó cũng có thể mang lại chi�u sâu, tài năng, sáng tạo, cảm hứng thơ ca, lòng trắc ẩn, sự thấu hiểu thần nghiệm và khôn ngoan.

Gi� không còn thế nữa. Ngày nay, u sầu đã không những không còn tên g�i, mà theo cách nói của bà Lyn Cowan, chuyên gia phân tích v� trư�ng phái tâm lý Jung, thì u sầu đã bị “lâm sàng hóa, bệnh lý hóa và y tế hóa� để những gì mà các nhà thơ, các triết gia, các ca sĩ nhạc blues, nghệ sĩ và các nhà thần nghiệm luôn lấy cảm hứng sâu đậm từ đó, thì bây gi� bị cho là một “bệnh có thể chữa được�, chứ không phải là một phần đau đớn của tâm hồn, không muốn đi�u trị nhưng muốn được lắng nghe vì nó hiểu qua trực giác sự nặng n� khôn kham phải chịu đựng m�i thứ, cụ thể là sự dày vò của số phận hữu hạn của con ngư�i, của sự bất toàn và khả tử. Theo bà Cowan, mối quan tâm của ngành tâm lý h�c hiện đại đối với các triệu chứng trầm cảm và sự phụ thuộc vào thuốc đi�u trị trầm cảm cho thấy một “sự h�i hợt đáng sợ khi đối diện với các đau khổ thực sự của con ngư�i�. �ối với bà, ngoài những ý nghĩa khác, việc từ chối nhận chi�u sâu và ý nghĩa của nỗi sầu muộn là đánh giá thấp nạn nhân, dìm h� trong một bạo lực muôn thuở đối với một tâm hồn đã bị dày vò.

Và đó là vấn đ� khi nói đến tự tử. Tự tử thư�ng là kết quả của một tâm hồn bị dày vò, trong đa số các trư�ng hợp, sự dày vò này không phải là kết quả của suy đồi đạo đức, nhưng là nỗi u uất đè nặng vào th�i điểm ngư�i đó quá m�m yếu, quá yếu đuối, quá tổn thương, quá căng thẳng, hoặc quá suy giảm sinh hóa để có thể cự lại được áp lực. Văn hào Nga Leo Tolstoy, ngư�i cuối đ�i đã tự tử chết, trước đó ông viết v� gánh nặng của các nỗi u uất đôi khi đã nhận chìm ông. Và đây là một trong các dòng nhật ký của ông: “Sức mạnh làm cho tôi xa r�i cuộc sống đã quá đầy, quá mạnh, quá toàn thể hơn bất kỳ một mong muốn đơn giản nào. �ó là sức mạnh giống như khát v�ng sống của tôi trước đây, chỉ có đi�u nó đẩy tôi đi theo hướng ngược lại. �ó là khát v�ng của cả toàn thân tôi để thoát ra kh�i cuộc sống này�.

Vẫn còn rất nhi�u đi�u chúng ta chưa hiểu v� vấn đ� tự tử và sự hiểu lầm này không chỉ v� mặt tâm lý mà còn v� mặt đạo đức. Tóm lại, chúng ta thư�ng đổ lỗi cho nạn nhân: nếu tâm hồn của bạn bệnh, đó là lỗi của bạn. Phần lớn, đó là cách chúng ta đánh giá những ngư�i chết vì tự tử. Dù trong th�i gian gần đây, đa số chúng ta đã đi một con đư�ng dài để tìm hiểu v� tự tử và bây gi� chúng ta có thể cho mình cởi mở hơn, ít phán xét hơn v� mặt đạo đức hơn, nhưng sự kỳ thị vẫn còn. Chúng ta vẫn chưa làm hòa với các suy sụp v� sức kh�e tinh thần cũng như thể xác. Những ngư�i chết vì ung thư, đột quỵ hoặc đau tim, chúng ta không nói đến các vấn đ� tâm lý và đạo đức, nhưng khi có ai tự tử thì chúng ta lại nói đến các vấn đ� này. Trên thực tế, những ngư�i chết vì tự tử là các bệnh nhân “phong cùi� mới của chúng ta.

Vào th�i không có thuốc chữa, bệnh nhân phong cùi bị cách ly, ngoài việc cách ly, h� còn chịu đau khổ gấp đôi, vừa bệnh vừa vị cô lập xã hội, vừa bị kỳ thị (có lẽ đi�u này còn đau đớn hơn). H� bị tuyên bố là “ô uế� và phải mang dấu ấn này. Nhưng ngư�i mắc bệnh phong cùi vẫn có ni�m an ủi là không bị phán xét v� mặt tâm lý và đạo đức. H� không bị đánh giá là “ô uế� trong các lãnh vực đó. H� nhận được sự thương hại.

Nhưng chúng ta không cảm thấy thương hại với những ngư�i mà trong đầu chúng ta không tẩy được v� mặt tâm lý và đạo đức. �ó là lý do vì sao chúng ta phán xét ngư�i tự tử thay vì thương hại h�. �ối với chúng ta, cái chết do tự tử làm cho con ngư�i trở nên “ô uế�, ở chỗ h� bị đặt ra ngoài những gì chúng ta đánh giá là có thể chấp nhận được v� mặt đạo đức và tâm lý. Cái chết của h� không được nói đến như các cái chết khác. H� bị phán xét gấp đôi, v� mặt tâm lý (nếu tâm hồn bạn bị bệnh là do lỗi của bạn) và v� mặt đạo đức (cái chết của bạn là sự phản bội). Chết vì tự tử còn tệ hơn chết vì bệnh phong cùi.

Tôi không biết làm thế nào chúng ta có thể vượt lên được chuyện này. Như triết gia Pascal đã nói, trái tim có lý lẽ của nó. Cũng vậy, đi�u cấm kỵ mạnh mẽ trong trái tim chúng ta chiến đấu chống lại ngư�i tự tử. Có những lý do chính đáng vì sao chúng ta có cảm giác bộc phát khi đứng trước việc tự tử. Nhưng, có thể một sự thấu hiểu sâu hơn v� sự phức tạp của các sức mạnh ẩn chứa bên trong cái mà chúng ta ngây thơ g�i là “trầm cảm� có thể giúp chúng ta hiểu, trong hầu hết các trư�ng hợp, tự tử có thể không bị đánh giá là thất bại v� mặt đạo đức hay tâm lý, mà là một nỗi u sầu.

Nguyễn Tùng Lâm dịch

Phanxicovn