Tháng các linh hồn: ‘tương tác’ với ông bà tổ tiên

Tại sao lại đặt ra câu h�i đó? Vì tôi thiết nghĩ, nếu chúng ta có thể nhìn ra được khả thể rằng ông bà tổ tiên vẫn có vai trò và sự hiện diện theo nghĩa nào đó trong đ�i sống của mình, và chúng ta vẫn có thể có sự ‘tương tác’ với sự hiện diện đó trong những khía cạnh nhất định, thì việc kính nhớ ông bà tổ tiên sẽ mang tính chất sống động và cụ thể, thay vì chỉ là một hành vi vô thức theo tập tục hoặc truy�n thống văn hoá đạo đức mơ hồ nào đó.

Ä�ể hình dung ra những mức Ä‘á»™ và khía cạnh hiện diện của ông bà tổ tiên, Ä‘iá»�u kiện trÆ°á»›c hết là chúng ta phải mở rá»™ng tầm nhìn vá»� cuá»™c Ä‘á»�i mình, để thấy được tính toàn thể vốn có của nó. Lối sống thá»�i hiện đại dÆ°á»�ng nhÆ° Ä‘ang thu hẹp tầm nhìn và ý thức của chúng ta vá»� chính mình. Não trạng chung của xã há»™i hiện nay khiến chúng ta ‘đóng khung’ Ä‘á»�i ngÆ°á»�i trên căn bản của ‘thành công – thất bại’; và căn bản này lại lấy ‘tiá»�n bạc – danh tiếng’ làm tiêu chuẩn. Mô thức này khiến cho toàn bá»™ cuá»™c sống bị cuốn vào vòng xoáy khắc nghiệt theo các yếu tố: hiệu quả, nhanh chóng, đào thải. Từ đó, Ä‘á»�i sống con ngÆ°á»�i chỉ còn được nhìn đến ở vài khía cạnh: hưởng thụ – quyá»�n lá»±c – sức khoẻ – và tuổi thá»�. Nếu cuá»™c Ä‘á»�i được hạch toán theo kiểu má»™t ‘bản thu-chi’, nó quả là tẻ nhạt, nghèo nàn! Trong khi đó, cuá»™c sống tá»± nó lá»›n lao hÆ¡n nhiá»�u so vá»›i cái khung nhá»� hẹp đó. Vì thế, nhiá»�u ngÆ°á»�i mÆ¡ hồ nhận ra rằng cuá»™c sống của mình Ä‘ang trở nên xa lạ, vì nó Ä‘ang thiếu hoặc mất dần những gì khác nên có trong cuá»™c Ä‘á»�i.

Khi tự thu bé tầm nhìn v� cuộc đ�i, chúng ta đang quên lãng hoặc đánh mất bao nhiêu khía cạnh quan tr�ng khác, như khía cạnh mở ra trong tương quan với ngư�i khác, khía cạnh liên hệ gần gũi với quá khứ, với văn hoá, lịch sử. Chúng ta cũng đánh mất khả năng ngạc nhiên và nhạy bén trước những gì thuộc ý thức v� sự siêu việt, hay ni�m hy v�ng v� đ�i sống siêu nhiên, vv. Con ngư�i đâu phải chỉ là vật chất, mà còn là tinh thần nữa! Vì thế, chúng ta cần định hình tầm nhìn v� đ�i sống con ngư�i trong tính toàn thể lớn lao của nó, với bao khía cạnh phong phú khác ngoài ti�n bạc – danh v�ng – quy�n lực; và trong tầm nhìn đó, ta thấy rõ sự hiện diện rất cụ thể của ông bà tổ tiên trong đ�i sống của mình.

Trước hết, con ngư�i có lịch sử của mình. Lịch sử đó không phải chỉ là những gì đã qua, mà còn là những gì đang hiện diện nơi chính chúng ta. Ngay đến cơ thể vật lý của mỗi ngư�i cũng bao hàm sự hiện diện đó. Thật vậy, như dân gian vẫn nói, chúng ta không từ ‘lỗ nẻ’ mà có, nhưng được trao ban và tiếp nối cuộc sống thể lý từ tổ tiên mình. Vì thế, một cách rất cụ thể, có thể nói tổ tiên đang hiện diện ngay cả nơi thân thể của ta. Hơn nữa, tính cách và lối sống của ta cũng một phần được hình thành từ cội nguồn tiên tổ, với những đặc nét v� văn hoá, phong tục, tôn giáo, vv., mà h� đã truy�n lại cho ta.

Xét một cách sâu xa hơn, ông bà tổ tiên cũng hiện diện nơi những yếu tố định hình nên ý thức nhân bản lẫn ý thức tôn giáo của mỗi cá nhân. Thật vậy, nơi tầng ý thức của ta, thậm chí cả tầng vô thức, luôn có tiếng g�i nhắc nhở v� thân phận ắt tử của đ�i ngư�i, và sự nhắc nhở đó gắn chặt với mối liên hệ với tổ tiên của mình. Chúng ta ‘biết’ mình sẽ không tồn tại mãi trên cuộc đ�i này, vì ta ý thức được rằng m�i ngư�i đi trước, nhất là các bậc tổ tiên, đ�u đã trải qua sự thật đó. Sự nhắc nhở này mang tầm mức quan tr�ng thiết yếu với con ngư�i, vì, nói theo kiểu triết gia Heidegger, chúng ta chỉ thực sự sống tư cách con ngư�i khi đảm nhận ý thức v� sự ắt tử của mình. �ối diện với tính ắt tử giúp ta hiểu rõ sự ngắn ngủi của kiếp ngư�i, khiến ta biết trân tr�ng cuộc đ�i và sống chân thật với chính mình hơn. Quan tr�ng hơn, nó khiến ta truy vấn v� ý nghĩa và cùng đích cuộc sống này, và hướng hy v�ng v� một đ�i sống mai sau, nơi ta có khả năng hiệp thông trở lại với tổ tiên mình. Vì thế, có thể nói ông bà tổ tiên hiện diện nơi ý thức hiện sinh của ta v� cuộc sống.

Sự hiện diện của ông bà tổ tiên cũng không chỉ giới hạn trong đ�i sống cá nhân, mà còn trong đ�i sống cộng đồng xã hội nữa. Chết không có nghĩa là bị cắt đứt hoàn toàn ra kh�i đ�i sống xã hội. Thực tế, ngư�i chết đã trở thành một phần của lịch sử, của văn hoá và của bao khía cạnh khác trong một dân tộc; và do đó, h� cũng là một phần của hiện tại, và cần được nhìn đến như là một thành viên của xã hội đang sống.

Tóm lại, chúng ta có thể tương tác thật sự với tổ tiên của mình một cách rất sống động và cụ thể, đơn giản vì h� thực sự hiện diện cách năng động trong nhi�u khía cạnh của đ�i sống chúng ta. �i�u kiện cần là chúng ta phải tái ý thức v� sự hiện diện đó, để thấy được sự thật rằng mình có sự liên hệ và gắn kết gần gũi với h�.

Trong truy�n thống văn hoá Việt Nam, và trong các tôn giáo nói chung, chúng ta có nhi�u cách thức thực hiện việc tương tác với ông bà tổ tiên của mình. Ví dụ, chúng ta có các tập tục quen thuộc như làm giỗ, niệm hương, viếng mộ, cúng bái, dâng lễ cầu siêu, lễ Vu Lan, vv.

Với Ki-tô hữu, ngoài những khía cạnh văn hoá và truy�n thống, việc kính nhớ tổ tiên còn được chú tr�ng ở những hình thức thiêng liêng, như dâng lễ, đ�c kinh, cầu nguyện, vv. Hơn nữa, sự tương tác này được diễn đạt một cách sinh động qua tín đi�u v� sự hiệp thông giữa ba thành phần của Giáo hội hoàn vũ: Giáo Hội lữ hành của những ngư�i trên trần gian, Giáo Hội khải hoàn của các thánh trên thiên quốc, và cộng đoàn của những ngư�i đang chịu thanh luyện. Vì thế, như Công �ồng Vatican II dạy: “Giáo Hội lữ hành hết lòng kính nhớ, dâng l�i cầu cho những ngư�i đã chết, vì cầu nguyện cho h� được giải thoát kh�i tội lỗi là một việc lành thánh.�[1] Ở chi�u ngược lại, “Khi được v� quê tr�i và hiện diện trước nhan Chúa […] các thánh lại không ngừng cầu bầu cho chúng ta bên Chúa Cha.�[2] Có thể nói, mức tương tác đó đạt đỉnh cao ở trong phụng vụ, nhất là Thánh Lễ. Phụng vụ Thánh lễ là một thực tại thánh thiêng, là biến cố mở ra một không gian gặp gỡ đặc biệt giữa con ngư�i và Thiên Chúa, trong đó diễn ra sự hiệp thông của cộng đoàn hoàn vũ từ cả ‘ba thế giới’ nói trên. Vì thế, Thánh Lễ là không gian nơi ta có thể thực sự gặp gỡ và hiệp thông với ông bà tổ tiên của mình cách sống động, hay, nói như �ức Thánh Cha Benedictus XVI, là nơi thế giới của sự hữu hạn được tham dự vào thế giới của vĩnh cửu.[3]

Sự tương tác nói trên có thể được diễn tả cách đặc biệt và đậm nét trong Tháng Mư�i Một, vốn là th�i gian được Giáo hội dành riêng để kính nhớ các linh hồn ông bà tổ tiên. Trong tháng này, ngoài những hình thức tương tác kể trên, chúng ta cũng được m�i g�i canh tân đ�i sống đạo đức và thực hiện các việc bác ái phúc đức, để l�i nguyện của chúng ta dành cho ông bà tổ tiên được đẹp lòng Thiên Chúa. Thiết tưởng, đó là một cách thức báo hiếu rất cụ thể, và cũng là hình thức để làm cho cuộc sống của mình thêm phong phú và tr�n vẹn.

Khắc Bá, SJ – CTV Vatican News

[1] GH 50

[2] GH 49.

[3] Joseph Cardinal Ratzinger, The Spirit of the Liturgy, trans. John Saward (San Francisco: Ignatius Press, 2000), p. 92.