Phong thánh �ức Phaolô VI, các giáo hoàng phải là thánh?

Chúa nhật 14 tháng 10 – 2018, �ức Phanxicô phong thánh cho �ức Phaolô-VI, một trong các vị ti�n nhiệm của mình, ngài là giáo hoàng thứ tư của thế kỷ 20 được phong thái, ngư�i thứ ba trong vòng năm năm.

Các giáo hoàng phải là thánh? Tất cả các giáo hoàng đ�u là thánh?

Ngày chúa nhật 14 tháng 10-2018, �ức Phanxicô phong thánh cho �ức Phaolô-VI cùng với sáu thánh khác ở quảng trư�ng Thánh Phêrô. Sau Thánh Piô X, Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII, Thánh Giáo hoàng Gioan-Phaolô II, Giovanni Battista Montini là thánh thứ tư của thế kỷ 20 được phong, hai giáo hoàng khác, �ức Piô XII và Gioan-Phaolô I đang trên đư�ng được phong chân phước.

Các giáo hoàng thế kỷ 20, tất cả là thánh? Vấn đ� được đặt ra vì các vụ phong thánh giáo hoàng được quyết định bởi… các vị kế nhiệm h�. Như thế có sự nghi ng� hậu ý của các giáo hoàng v� chính sách giáo hội và ý muốn khẳng định uy quy�n giáo hoàng.

�ức ông Guido Mazzotta, cố vấn bộ Phong thánh, ngư�i theo dõi án phong thánh của �ức Phaolô-VI có ý kiến: “Phải cẩn thận để đừng có một hình thức ái kỷ trong giáo hội.� Tuy nhiên ngài cũng nêu lên, �ức Bênêđictô XV, giáo hoàng của Thế Chiến Thứ Nhất cũng như �ức Piô XI, một trong các giáo hoàng lớn nhất của lịch sử chưa là đối tượng của án phong chân phước. �ức Piô Lêô XIII cũng không, dù ngài là giáo hoàng của giáo huấn xã hội. .. �ức ông thần h�c gia Mazzotta giải thích: “Trước hết phải có khía cạnh thần nghiệm: Giáo hội không phong thánh các giáo hoàng vì đó là các giáo hoàng lớn nhưng vì h� tận hiến đ�i sống của mình cho Giáo hội. �ó là trư�ng hợp của �ức Phaolô-VI.� 

Nhìn lại sơ qua quá trình lịch sử chúng ta sẽ thấy, trong số 266 giáo hoàng có 74 thánh và 10 chân phước, như vậy chưa đến một phần ba. Nhưng sự phân chia khác nhau theo từng th�i kỳ: đa số các giáo hoàng được phong thánh sống ở thế kỷ đầu tiên. �ó là những ngư�i sáng lập. Từ thế kỷ thứ 10 đến thế kỷ 19, chỉ có năm giáo hoàng, lần này là các nhà tái sáng lập: các nhà cải cách Gregoria và �ức Piô V, thầy của Công đồng Trente, giáo hoàng Célestin V, ngư�i từ chức vào cuối thế kỷ 13. Sau đó là chân phước Innocent XI (1676-1689), từ đó không có giáo hoàng nào được lên bàn th� cho đến thế kỷ 20…

Nhà báo và nhà xuất bản Michel Cool giải thích: “Thế kỷ 20 là giai đoạn của quy�n lực thế gian của các giáo hoàng. Gần như Giáo hội phải ch� đến khi mất chủ quy�n thế gian mới phong thánh các giáo hoàng, tái khẳng định tính ưu việt thiêng liêng của giáo hoàng.� Quả thật, các giáo hoàng được phong chân phước và phong thánh ở thế kỷ 20 tương ứng với việc mất mát lãnh thổ Tòa Thánh năm 1871 dưới th�i chân phước Piô IX, nhưng cũng do loại b� quy�n “độc quy�n� phủ quyết cho quy�n lực công giáo khi mật nghị và được �ức Piô X bãi b� năm 1904, trao lại cho Thần Khí quy�n năng của mình trong việc bầu giáo hoàng! 

Giai đoạn này cũng là giai đoạn tái thành lập lại Giáo hội, đánh dấu bởi Công đồng Vatican I và II. Năm 2000, �ức Gioan-Phaolô II đã phong chân phước �ức Piô IX và �ức Gioan XXIII do nguồn gốc của hai công đồng này. Với �ức Phaolô-VI, một cách nào đó, �ức Phanxicô muốn hoàn thành công trình này. Tác giả Michel Cool tóm tắt: “Bây gi� chúng ta có Thánh Gioan XXIII ngư�i mở Công đồng Vatican II, Thánh Phaolô VI ngư�i đưa công đồng v� đến bến và Thánh Gioan-Phaolô II ngư�i mục tử áp dụng công đồng.� Nhưng theo tác giả thì phải thêm vào đây chi�u kích lịch sử: “Có thể chế của con ngư�i nào khác có thể có một dòng lãnh đạo đáng kể như vậy không?, tác giả đặt câu h�i. Dù các tri�u giáo hoàng của các ngài có lúc thăng lúc trầm, thậm chí còn có các khoảng tối, chúng ta chỉ có thể thấy tính cách vượt trội của h�.�

Vì dù là giáo hoàng, thì đây là cá tính được phong thánh hơn là do tri�u giáo hoàng. Theo �ức ông Guido Mazzotta, việc phong thánh không dựa trên các quyết định của tri�u giáo hoàng, �ức ông giải thích: “Chính Giovanni Battista Montini được phong thánh chứ không phải Phaolô VI. �ó là toàn bộ kinh nghiệm của con ngư�i và lịch sử của Montini được tính đến, �ức Phaolô-VI trước hết là mục tử của một linh đạo lớn và con ngư�i của gặp gỡ cá nhân�.

Tác giả Michel Cool nói thêm: “�ức Phaolô-VI không phải thánh vì ngài là giáo hoàng, ngài thánh vì ngài là ngư�i noi gương Chúa Kitô. Tr�n đ�i ngài là con đư�ng giúp các tín hữu kitô đến gần Chúa Kitô, trước hết ngài là ngư�i tiêu biểu của mối phước thật thứ nhì, ‘phúc cho ai h�n lành’�.  Tác giả tóm tắt: “Ngài có sự dịu dàng không bạo lực, luôn diễn tả sự ng�t ngào thuyết phục, còn v� các khủng hoảng trong tri�u giáo hoàng của ngài, qua đó ngài cho thấy sự can đảm của tính nhất quán, làm cho ngài trở thành ‘chuyên gia thánh thiện của khủng hoảng’, luôn là giáo hoàng mở ra với đối thoại. Theo tôi, lòng can đảm này đúng thật là một hình thức thánh thiện.�

Hơn cả đ�i sống và tri�u giáo hoàng của các ngài, chính “danh tiếng thánh thiện� gắn liến với con ngư�i của các ngài đã là yếu tố chính để phong thánh cho các ngài. Bà Stefania Falasca, phó chủ tịch án phong thánh �ức Gioan-Phaolô I, Nhà báo của nhật báo công giáo � Avvenire nhắc lại: “�ây là đi�u kiện để phong thánh và đó là đi�u không thể bị lèo lái.� Bà ghi nhận: “Một giáo hoàng bị ‘thực bào’ bởi lịch sử, ít được nghiên cứu và phải chịu đựng đàm tiếu chung quanh cái chết của mình.� Ngược với các giáo hoàng khác, �ức Gioan-Phaolô I không có thư ký bảo vệ cho mình sau khi qua đ�i như các hồng y Loris Capovilla và Stanislaw Dziwisz cho �ức Gioan XXIII và �ức Gioan-Phaolô II hay �ức ông Pasquale Macchi cho �ức Phaolô-VI, các thư ký này đã mang lại ký ức cho các ngài sau khi các ngài qua đ�i.

Tuy vậy đi�u này không ngăn �ức Gioan-Phaolô I, “giáo hoàng của nụ cư�i� có được một sự tôn kính kín đáo nhưng chân thành. Bà Stefania Falasca ghi nhận: “Ngài có được danh tiếng thánh thiện rất phổ biến trên thế giới. Từ những năm 1990 đã có nhi�u kiến nghị trên toàn thế giới đ� nghị phong chân phước cho ngài�. Rất nhi�u giáo dân đã đi hành hương đến sinh quán của ngài gần thành phố Belluno mi�n bắc nước � để xin ơn.

Trư�ng hợp của �ức Gioan-Phaolô I là trư�ng hợp gây nhi�u thú vị vì tri�u giáo hoàng ngắn ngũi một tháng của ngài chỉ là một phần rất nh� trong cuộc đ�i của ngài. “Ngài không phải là giáo hoàng của các cử chỉ lớn, nhưng ngài chính là ngư�i mang lại cho Giáo hội gương mặt thật của mình�, bà Stefania Falasca tóm tắt: một “Giáo hội của Tám Mối Phước Thật�, gần gũi với giáo dân như công đồng khao khát, trong mong muốn trở v� với nguồn gốc của mình. Bà nhấn mạnh, án phong thánh của �ức Gioan-Phaolô I phải không nằm trong th�i hạn tôi đa ba mươi năm sau ngày ngài qua đ�i, để không bị xem là “án cũ� theo các tiến trình của Giáo hội.

Tuy nhiên bà Falasca nhắc lại, v� mặt lý thuyết, các án phong thánh của các giáo hoàng  rất hiếm khi là con đư�ng suông sẻ. Bà cho biết: “Con đư�ng phong thánh của �ức Phaolô-VI thì phức tạp và nhi�u chông gai, và đây không phải là trư�ng hợp ngoại lệ.� Vì giới truy�n thông nói nhi�u đến các giáo hoàng và các quyết định khó khăn trong tri�u giáo hoàng của h�, nên như một cái phanh cho con đư�ng phong thánh các ngài. �ức Piô IX phải ch� gần một thế kỷ giữa ngày mở án và ngày phong chân phước, �ức Piô X ba mươi mốt năm, �ức Gioan XXIII ba mươi lăm năm nhưng án của ngài được mở ra rất nhanh, chỉ năm năm sau ngày ngài qua đ�i…  Và �ức Gioan-Phaolô II, qua đ�i năm 2005, phong chân phước năm 2011, phong thánh năm 2014 là giáo hoàng được phong thánh nhanh nhất với một hồ sơ m�ng nhất: 3 tập so với �ức Gioan XXIII có 12 tập và �ức Gioan-Phaolô I với tri�u giáo hoàng 1 tháng có đến 5 tập…

Câu “phong thánh ngay! Santo subito� của �ức Gioan-Phaolô II có thể là câu để không còn nghi ng� gì v� việc phong thánh các giáo hoàng. Không phải sự thánh thiện cá nhân là đi�u phải đặt vấn đ�, nhưng sự nhanh chóng trong tiến trình có thể không cho phép lịch sử có đủ thì gi� để chứng thực sự thánh thiện của tri�u giáo hoàng của các ngài. �i�u này được chứng minh qua các câu h�i gần đây v� việc quản lý lạm dụng tình dục vào cuối đ�i của ngài.

Bà Stefania Falasca nhớ lại: “Một trong các ngư�i đỡ đầu của tôi trong ngành báo chí nói với tôi rằng, phải ch� ít nhất là năm mươi năm trước khi phong thánh một giáo hoàng.� Một th�i gian khá lâu nhưng có lẽ cần thiết cho lịch sử làm công việc của mình. Tác giả Michel Cool nhấn mạnh: “�ức Phaolô-VI được phong thánh bốn mươi năm sau khi ngài qua đ�i, đó là th�i gian của cuộc Xuất hành. Nhưng đó là đi�u quan tr�ng để có một độ lùi để thấy tầm cao cả của một ngư�i và chi�u dày các đức tính nhân bản và thiêng liêng của ngài.�

Michel Cool là tác giả quyển sách, Phaolô VI, Ngôn sứ. Mư�i hành vi đánh dấu lịch sử. (Paul VI prophèe. Dix gestes qui ont marqué l’histoire, nxb. Salvator)

Marta An Nguyễn dịch

Phanxicovn