Những hình thức tu trì trong Giáo hội

Hàng năm có một ngày g�i là ngày khánh nhật của đ�i thánh hiến (02 Tháng Hai, lễ �ức Mẹ dâng Chúa Giêsu trong đ�n th�). �ể hiểu rõ hơn đ�i sống tận hiến trong Giáo hội, linh mục Phan tấn Thành xin trả l�i vài câu h�i liên quan đến đ�i sống tu trì Kitô giáo.

Tu trì và tận hiến có gì khác nhau?

Nếu tôi không lầm thì trong tiếng Việt, chữ tu có ít là 3 nghĩa khác nhau: thứ nhất, khi cầm một chai nước (hay chai rượu) mà dốc một hơi vào miệng (không dùng ly) thì g�i là tu. Thứ hai, tu cũng có nghĩa là cư�i nói to tiếng, từ đó có từ “tu hú�. Thứ ba, theo một nghĩa nghiêm chỉnh hơn, tu có nghĩa là sửa sang cho ngay ngắn, như khi nói: tu chính, tu sửa, tu bổ. Chính theo nghĩa này mà ngư�i ta nói tới “giới tu hành, tu sĩ�, móc nối với các tư tưởng “tu nhân tích đức�. Hiện tượng tu trì xuất hiện ở nhi�u tôn giáo khác nhau. Nói chung, từ “tu� có tính cách hơi tiêu cực, theo nghĩa là sửa sang cái gì xấu xa, lệch lạc.

Thế còn đ�i tu của Kitô giáo thì tích cực hơn hay sao?

Trước khi đi vào vấn đ� tiêu cực hay tích cực, thiết tưởng cần ghi nhận một sự khác biệt quan tr�ng v� từ ngữ trong các văn kiện của Giáo hội và trong ngôn ngữ phổ thông tại Việt Nam. Ở Việt Nam, những ai đi chủng viện để làm linh mục hay đi nhà dòng để làm tu sĩ đ�u g�i là đi tu. Như thế, các linh mục và tu sĩ đ�u được gom vào một hạng tu hành. Tuy nhiên, ngôn ngữ của giáo luật thì khác: các linh mục thuộc hàng ngũ giáo sĩ; còn các tu sĩ thì mới thuộc hàng ngũ tu sĩ theo nghĩa chặt.

Sự khác nhau giữa hai hàng ngũ đó nằm ở chỗ nào?

Nói chung, ơn g�i của các giáo sĩ là để phục vụ cộng đồng Dân Chúa; ơn g�i của các tu sĩ là tìm sự hoàn thiện, qua việc tuyên khấn ba l�i khuyên Phúc âm, khiết tịnh, khó nghèo, vâng l�i. �ó là nói trên nguyên tắc, chứ trên thực tế thì sự phân biệt đó khó nhận thấy. Bộ giáo luật La-tinh buộc các linh mục phải giữ độc thân, vì thế h� cũng giống các tu sĩ; nhưng bộ giáo luật �ông phương chấp nhận cho các linh mục có gia đình. Dù sao, nếu một linh mục có thủ đắc tài sản cho mình thì cũng chẳng có gì ngang trái, bởi vì mình không có l�i khấn; trái lại, tu sĩ thì không được làm đi�u đó.

Như đã nói trên, chúng ta cần phải tìm hiểu sự khác biệt giữa các giáo sĩ và các tu sĩ là tại vì trong tiếng Việt, cả hai đ�u được g�i là tu sĩ (nhà tu). Còn trong ngôn ngữ của Giáo hội, thì có hai từ ngữ khác biệt. Các giáo sĩ được g�i là clerus (gốc Hy-lạp, có nghĩa là gia nghiệp) còn các tu sĩ được g�i là religiosus. Phải nói rằng dịch religiosus là “tu sĩ� thì không đúng. Theo thánh Tôma Aquinô cắt nghĩa, religiosus là ngư�i dành suốt đ�i cho việc th� phượng Chúa, mà tiếng La-tinh g�i là religio (nhân đức th� phượng).

Như vậy, tu sĩ Kitô giáo nhấn mạnh đến việc đ�c kinh cầu nguyện hơn là tu thân tích đức hay sao?

Thực ra, ở các thế kỷ đầu tiên của Kitô giáo, chúng ta gặp thấy những ngư�i được đặt tên là asceti, có nghĩa là ngư�i khổ hạnh, bởi vì nếp sống khắc khổ của h�. H� không lập gia đình đã vậy, nhưng còn hạn chế việc ăn ngủ qua việc canh thức, kiêng khem. �ến khi phong trào tu hành phát triển vào thế kỷ IV, chúng ta thấy danh xưng chung đặt cho h� là monaci, mà tiếng Việt dịch là đan sĩ. �ã có nhi�u lối giải thích ý nghĩa của danh từ đó. Có ngư�i cho rằng monacus là ngư�i sống đơn độc một mình trong cô tịch, xa cách chốn phồn hoa nhộn nhịp. Có ngư�i giải thích monacus là ngư�i chỉ đi tìm một mình Chúa, sống cho một đi�u duy nhất là mến Chúa. Dù cắt nghĩa thế nào đi nữa, chúng ta có thể nhận thấy rằng các đan sĩ thư�ng ch�n nơi cô tịch để tu hành (sa mạc, đồi núi), và h� dành nhi�u th�i gi� cho việc cầu nguyện. Nói thế không có nghĩa là h� đ�c kinh cầu nguyện 24 gi� một ngày. Nói cho đúng, vào các thế kỷ đầu, đã có những ngư�i chủ trương như vậy. Nhưng dần dần, dưới sự hướng dẫn của các bậc thầy lão luyện qua các bản luật, ngư�i ta cố gắng tìm sự quân bình giữa cầu nguyện lao động cũng như ngủ nghỉ.

Nhưng mà khi các tu sĩ được định nghĩa như là những ngư�i th� phượng Chúa, thì cũng muốn nhấn mạnh đến sự cầu nguyện trong cuộc đ�i của h� đấy chứ?

�úng như vậy. Tuy nhiên, tầm quan tr�ng của việc th� phượng Chúa không được biểu lộ qua số gi� dành cho việc cầu nguyện, mà là qua ý chí muốn thuộc tr�n v� Chúa qua sự dâng hiến. Thánh Tôma nhìn thấy sự dâng hiến tr�n vẹn cho Chúa khi con ngư�i dâng ý chí tự do, thân xác và tài sản qua ba l�i khấn vâng l�i, khiết tịnh, khó nghèo.

Nói đến “dâng hiến tr�n vẹn� tức là nói đến “tận hiến� phải không?

Phải. Nhưng đó là nói trong tiếng Việt. Trong các văn kiện của Giáo hội, danh từ chính thức được sử dụng từ th�i Trung cổ cho đến công đồng Vaticanô II là “religiosus� có nghĩa là kẻ dâng mình phụng sự Chúa. Tuy nhiên, ngoài chuyện định nghĩa thần h�c, giáo luật còn ấn định một nếp sống cho h� nữa. �ừng kể ba l�i khấn dòng, các tu sĩ phải sống chung với nhau trong tu viện, mặc áo dòng. Vào giữa thế kỷ XX, Giáo hội chấp nhận một nếp sống mới, quen g�i là “tu hội đ�i�. Những nhóm này không sống thành cộng đoàn, không mang tu phục hay phù hiệu, bởi vì h� muốn trà trộn vào đ�i, để làm chứng nhân cho Chúa Kitô ở giữa lòng đ�i, giữa các môi trư�ng của trần thế. H� có thể là chính trị gia, thương gia, luật sư cũng như có thể làm việc trong quán ăn hay đi quét đư�ng. Tuy rằng h� cũng tuyên giữ ba l�i khuyên Phúc âm, nhưng h� không muốn đồng hóa với các tu sĩ cổ truy�n (religiosus) bởi vì h� muốn nêu bật nếp sống khác biệt của h�. Vì thế bộ giáo luật năm 1983 đã đặt ra một từ ngữ mới, “đ�i tận hiến� (vita consecrata) bao gồm cả các tu sĩ và các tu hội đ�i. �ến đây, tôi thấy cần lưu ý rằng danh từ “consecratio� trong tiếng La-tinh thì rộng hơn từ “tận hiến� trong Việt ngữ. Trong tiếng Việt, tận hiến có nghĩa là hiến dâng tr�n vẹn. Nó chỉ bao hàm hành vi của con ngư�i. Còn danh từ “consecratio� trong tiếng La-tinh còn bao hàm một hành động v� phía Thiên Chúa nữa. Thiên Chúa yêu thương tuyển ch�n ai, thì Ngài tách biệt ngư�i đó, dành riêng để thi hành một sứ mạng. Chính vì thế mà đôi khi có ngư�i dịch là “thánh hiến� (hay hiến thánh), nhằm nêu bật sáng khởi của Thiên Chúa: Chúa kêu g�i và dành riêng một ngư�i nào đó. Dù muốn nhìn v� phía con ngư�i (tận hiến) hay muốn nhìn v� phía Thiên Chúa (thánh hiến), từ consecratio muốn đ� cao khía cạnh tình yêu; đang khi mà từ religiosus, như đã nói trên đây, đặt tư tưởng th� phượng lên hàng đầu.

Nói cách khác, yếu tố quan tr�ng của đ�i tu là yêu mến chứ không phải là đ�c kinh th� phượng phải không?

Chắc chị đã biết là không những đ�i tu, mà toàn thể đ�i sống Kitô hữu đ�u dựa trên yêu mến. Việc đ�c kinh th� phượng chỉ là một hành vi biểu lộ hay nuôi dưỡng tình yêu mà thôi. Và có nhi�u dạng thức biểu lộ tình yêu. Chúng ta có thể nhận thấy một sự tiến triển trong các hình thức tu trì trong Kitô giáo dựa theo những chi�u kích khác biệt của tình yêu. Hồi thế kỷ IV, các đan sĩ r�i b� thành thị xóm làng, đi vào nơi cô tịch để hàn huyên với Chúa. H� biểu lộ tình yêu mến qua việc thinh lặng chiêm niệm. Sang đến đầu thiên niên kỷ thứ hai, ta thấy xuất hiện nhi�u Dòng tu dấn thân đi phục vụ tha nhân, qua nhi�u dạng thức khác nhau: giảng thuyết, giúp đỡ các ngư�i nghèo, ngư�i bệnh, ngư�i nô lệ. Trong những thế kỷ gần đây, số các hội dòng chuyên v� hoạt động giáo dục, bác ái xã hội tăng gia rất nhi�u. H� không rút lui lên nơi cô tịch để tìm Chúa, nhưng h� sống giữa xã hội để cứu giúp đồng loại. H� biểu lộ lòng yêu mến qua việc phục vụ những ngư�i nghèo, theo như l�i Chúa dạy: đi�u gì làm cho ngư�i bé nh� nhất thì cũng được Chúa coi như làm cho chính Ngài. Từ đó, ngư�i ta thư�ng chia các dòng tu thành ra hai ngành chính: những hội dòng thiên v� chiêm niệm, và những hội dòng thiên v� hoạt động. Sự khác biệt giữa hai ngành phần nào tương ứng với hai mối thương yêu: mến Chúa yêu ngư�i. �ành rằng hết m�i Kitô hữu đ�u muốn sống tr�n cả hai mối tình đó, nhưng các dòng chiêm niệm muốn nêu bật việc sống gần bên Chúa, còn các Dòng hoạt động thì muốn hướng v� phục vụ các anh em của Chúa. Lý tưởng là phải dung hoà cả hai chi�u kích đó (chiêm niệm và hoạt động). Nếu ai chỉ nghĩ đến việc chiêm niệm, sống một mình với Chúa mà không nghĩ gì đến các nhu cầu của nhân loại thì sự chiêm niệm đó không phải là Kitô giáo. �ức Kitô không muốn tách r�i ra kh�i các chi thể của Ngư�i, như thánh Augustinô đã nói. Ngược lại, nếu một ngư�i lăn xả vào công tác phục vụ tha nhân mà b� bê việc cầu nguyện thì sẽ có lúc h� sẽ cảm thấy đặt lên câu h�i: tôi là một tu sĩ hay là một cán bộ xã hội? �ó là chưa nói đến việc h� cần được tình yêu Chúa nâng đỡ để sự phục vụ của h� luôn mang tính cách vị tha theo tinh thần Phúc âm.

�ây chính là điểm khác biệt giữa đ�i tu trì Kitô giáo và đ�i tu trì của các tôn giáo khác phải không?

Tôi nghĩ như vậy, tuy không dám quả quyết 100 phần trăm, bởi vì tôi chưa có dịp đối chiếu với tất cả các tôn giáo. Một đi�u đáng ghi nhận khi đối chiếu giữa đ�i tu Kitô giáo với đ�i tu bên Ấn giáo hay Phật giáo, đó là các tôn giáo này thiên v� chiêm niệm hơn là hoạt động xã hội. Nói cho đúng thì các Giáo hội bên �ông phương cũng chỉ biết hình thức đan tu; các dòng hoạt động bắt nguồn bên các Giáo hội Tây phương. Ngoài sự khác biệt v� nếp sống chúng ta có thể ghi nhận sự khác biệt v� cơ cấu tổ chức. Nếp sống đan tu không phát triển thành hội dòng: mỗi đan viện tự lập, hay cùng lắm chỉ duy trì những mối liên lạc tinh thần với những đan viện cùng chí hướng. Còn nếp sống hoạt động thì đòi h�i những cơ sở rộng lớn, vì thế được tổ chức quy mô thành hội dòng, với những cơ quan quản trị có thể đi�u động nhân sự từ địa điểm này qua địa điểm khác (khác với các đan sĩ trụ trì tại một chỗ đến chết). Tuy nhiên, với các tu hội đ�i, thì ngư�i ta lại muốn trở v� cơ cấu đơn giản. Tu hội không có cơ sở chung; mỗi thành viên hoạt động theo khả năng riêng của mình; h� tu trì ngay tại gia và làm việc ngay tại môi trư�ng ngh� nghiệp của mình. H� muốn chú tr�ng đến cốt yếu của đ�i tu là đi theo đức Kitô và làm chứng nhân cho Ngư�i ở giữa đ�i.

Lm. Giuse Phan Tấn Thành, op.

daminhvn