Mùng 3 tháng 5 vừa qua là Ngà y quốc tế tá»± do báo chÃ. Ngà y nà y đã do Liên Hiệp Quốc thà nh láºp hồi năm 1993 theo lá»i yêu cầu cá»§a tổ chức UNESCO trong há»™i nghị khoáng đại nhằm thăng tiến sá»± độc láºp và đa nguyên báo chà Phi châu triệu táºp tại Windhoek bên Namibia trong các ngà y từ 29 tháng 4 tá»›i mùng 3 tháng 5 năm 1991. Há»™i nghị đã soạn thảo và công bố Tuyên Ngôn Windhoek khẳng định các nguyên tắc bảo vệ quyá»n tá»± do báo chÃ, sá»± Ä‘a nguyên và độc láºp cá»§a các phương tiện truyá»n thông xã há»™i như các yếu tố ná»n tảng giúp bảo vệ ná»n dân chá»§ và việc tôn trá»ng các quyá»n con ngưá»i. Mục Ä‘Ãch cá»§a Ngà y quốc tế tá»± do báo chà là thông tin cho má»i công dân thế giá»›i biết các vi phạm tá»± do ngôn luáºn xảy ra tại nhiá»u nước trên thế giá»›i. Äây là quyá»n đã được minh xác trong số 19 cá»§a Bản Tuyên Ngôn Nhân Quyá»n cá»§a Liên Hiệp Quốc và trong số 21 cá»§a Hiến Pháp Italia. Â
Tuyên ngôn Windhoek quy chiếu khoản 19 cá»§a Bản Tuyên Ngôn Nhân Quyá»n thiết định rằng: “Má»i cá nhân Ä‘á»u có quyá»n tá»± do diá»…n tả, quyá»n đó bao gồm sá»± tá»± do ngôn luáºn không bị can thiệp, và quyá»n tìm kiếm, tiếp nháºn và phổ biến các tin tức và ý tưởng qua má»i phương tiệnâ€. Trong khi số 21 cá»§a Hiến Pháp Italia khẳng định rằng “ Tất cả má»i ngưá»i Ä‘á»u có quyá»n bầy tá» tư tưởng riêng bằng lá»i nói, bà i viết và má»i phương tiện phổ biến khác. Báo chà không thể bị đặt để dưới các quyá»n bÃnh hay bị kiểm duyệtâ€.
Tuy nhiên, trên thá»±c tế rất nhiá»u chÃnh quyá»n trên thế giá»›i hằng ngà y vẫn chà đạp các quyá»n căn bản nà y vá»›i chÃnh sách kiểm duyệt, cắt xén, trừng phạt, cấm xuất bản báo chÃ, cấm phổ biến các tin tức và sá»± tháºt liên quan tá»›i chÃnh quyá»n và thá»±c tại cuá»™c sống cá»§a ngưá»i dân. Các nhà báo, phóng viên, nhiếp ảnh gia và các nhà in ấn hằng ngà y bị Ä‘e dá»a, bị tấn công, bị bắt giữ, bá» tù và có khi bị sát hại trong khi thi hà nh nghá» nghiệp cá»§a mình.
Äây là những Ä‘iá»u xảy ra hằng ngà y tại các nước nằm dưới ách thống trị cá»§a các chÃnh quyá»n cá»™ng sản độc tà i như Trung Quốc, Băc Hà n, Cuba và Việt Nam. Tại các nước nà y má»i phương tiện truyá»n thông Ä‘á»u nằm trong tay nhà nước, và giá»›i báo chà phải viết theo các chỉ thị và đưá»ng lối cá»§a đảng. NghÄ©a là há» chỉ là bồi bút phục vụ chế độ độc tà i khát máu. Vì thế cho dù có tá»›i 800 tá» báo như tại Việt Nam chẳng hạn, ngưá»i Ä‘á»c cÅ©ng không bao giá» biết được sá»± tháºt, vì trong các chế độ cá»™ng sản độc tà i thì “dối trá là quốc sáchâ€; và nhà nước còn bắt viết lại lịch sá» quốc gia theo quan Ä‘iểm xã há»™i chá»§ nghÄ©a, bóp méo và nhồi nhét má»i sá»± và o khuôn ống má»™t chiá»u dối trá, Ä‘iêu ngoa và chá»§ trương ngu dân. Biết bao nhiêu nhà báo hay các blogger đã bị bắt, bị bá» tù và hà nh hạ hết năm nà y sang năm khác chỉ vì há» dám nói lên sá»± tháºt, dám viết là loan tin tức trung thá»±c, phê bình các sái trái và cung cách cai trị tá»™i phạm tồi bại vô luân cá»§a chÃnh quyá»n, không ca tụng chế độ và ráºp theo khuôn mẫu gian dối ác độc, trÆ¡ trẽn cá»§a nhà nước.
** Thảm cảnh nà y cá»§a giá»›i truyá»n thông cÅ©ng xảy ra tại nhiá»u nước khác có chế độ cai trị độc tà i chẳng hạn như Thổ NhÄ© Kỳ. Tổng  thống Recep Tayyib Erdogan đã bắt bá» tù hà ng trăm nhà báo và phóng viên sau vụ đảo chánh hụt ngà y 15 tháng 7 năm 2016, và hiện nay quyá»n tá»± do báo chà tại Thổ NhÄ© Kỳ bị hạn chế rất nhiá»u. Tại nhiá»u nước bên Phi châu, à châu, châu Mỹ Latinh và các nước A ráºp quyá»n tá»± do báo chà Ãt nhiá»u cÅ©ng bị hạn chế và giá»›i truyá»n thông cÅ©ng bị khá»§ng bố. Theo thống kê cá»§a tổ chức “Nhà tá»± do – Freedom House†số các quốc gia không có tá»± do báo hiện nay là 40, Ä‘a số  bên à châu và Phi châu. Tuy nhiên so sánh vá»›i năm 1985 cho tá»›i nay đã giảm được 20%.
Bản tưá»ng trình cuối cùng cá»§a tổ chức UNESCO nhân Ngà y quốc tế tá»± do báo chà đã báo động tình trạng giá»›i báo chà bị tấn công đó đây trên toà n thế giá»›i. Trong 5 năm, từ 2012 tá»›i 2016, đã có 530 nhà báo bị giết, tÃnh trung bình má»—i tuần hai ngưá»i. Và chỉ có má»™t trên mưá»i trưá»ng hợp được xét xá». Sá»± kiện các tá»™i phạm nà y không bị trừng phạt đã trở thà nh Ä‘iá»u lệ. Ông Getachew Engida, phó giám đốc tổ chức UNESCO cho biết trong 10 năm qua đã có 800 nhà báo bị sát hại, nhưng 9 phần 10 các vụ tá»™i phạm nà y đã không bị trừng phạt. Nhưng chúng ta tất cả Ä‘á»u xác tÃn rằng “không có dân chá»§ thá»±c sá»± nếu không có tá»± do ngôn luáºn, tá»± do báo chÃâ€. Và  không có phát triển, nếu không có dân chá»§. Số lần ngăn chặn và o hệ thống liên mạng Internet đã gia tăng từ 18% trong năm 2015 lên tá»›i 56% trong năm 2016. Các vụ ngăn chặn và tuyển lá»c cÅ©ng gia tăng rất nhiá»u. Tuy nhiên, mặc dù bị ngăn chặn cản trở, số ngưá»i tìm và o mạng từ 34% trong năm 2012 đã tăng lên 48% trong năm 2017. Má»™t trong những lý do khiến cho các chÃnh quyá»n ngà y cà ng kiểm soát các phương tiện truyá»n thông nhiá»u hÆ¡n là vì chúng được dùng để xúi giục thù háºn hay có các ná»™i dung khuyến khÃch bạo lá»±c quá khÃch, cÅ©ng như đưa ra các láºp trưá»ng chÃnh trị hợp pháp.
Theo dữ liệu cá»§a tổ chức thống kê Âu châu EUROSTAT trong năm 2017 tại Âu châu có khoảng 1 triệu ngưá»i hoạt động truyá»n thông, gồm các nhà văn, nhà báo hay chuyên viên ngữ há»c, trong đó có 400.000 là nhà báo. So vá»›i cách đây 5 năm số nhà báo tại Âu châu gia tăng 38.000 ngưá»i, tức gia tăng 10%. Vẫn theo tổ chức nà y tại Âu châu có 1,2 triệu ngưá»i là m việc trong các lãnh vá»±c in ấn nháºt báo, tuần san và nguyệt san, trong khi có khoảng 1, 4 triệu là các nhân viên là m việc trong lãnh vá»±c thông tin tức, soạn thảo các dữ kiện, cai quản các địa chỉ trên mạng, hay là m việc trong các hãng thông tin báo chÃ.
** Các nước có nhiá»u nhà báo nhất là Estonia và Thụy Äiển chiếm 0,5% tổng số các nhà báo Âu châu, đứng trước các nước Hòa Lan, Phần Lan và Äức má»—i nước chiếm hÆ¡n 0,3%. Hai nước Slolvachia và Ba Lan má»—i nước chiếm 0,1%. Tiếp đến là Italia, Tchèque, Bỉ, Pháp, Hungaria và Luxembourg má»—i nước đưới 0,2%.
Tổ chức Phóng viên vô biên giá»›i cho biết từ đầu năm tá»›i nay đã có Ãt nhất 29 nhà báo hay nhân viên truyá»n thông bị giết, cá»™ng thêm 9 nhà báo và phóng viên bị thiệt mạng trong vụ khá»§ng bố má»›i đây tại Afghanistan. Vá» tá»± do báo chà Afghanistan đứng hà ng thứ 118 trên danh sách 180 nước. Trong má»™t thông cáo tổ chức các Phóng viên vô biên giá»›i ghi nháºn các ná»— lá»±c cá»§a chÃnh quyá»n Afghanistan che chở các nhà báo, và khÃch lệ các giá»›i hữu trách tiếp tục cải tiến an ninh và việc thông tin tức. Ngoà i ra tổ chức cÅ©ng cho biết đã yêu cầu Liên Hiệp Quốc chỉ định má»™t đặc phái viên có nhiệm vụ che chở các nhà báo.
Trong năm 2017 đã có 65 nhà báo bị giết, Ãt hÆ¡n so vá»›i 79 ngưá»i bị giết năm 2016. Trong số các phóng viên bị sát hại năm 2017 có 50 ngưá»i chuyên nghiệp, 7 blogger và 8 cá»™ng sá»± viên. Năm ngoái Siria là nước nguy hiểm nhất vá»›i 12 nhà báo bị giết, đứng trên Mehico vá»›i 11 ngưá»i, Afghanistan 9 ngưá»i, Iraq 8 ngưá»i và Philippiness 4 ngưá»i bị giết.
Năm nay Ngà y quốc tế tá»± do báo chà được cá» hà nh tại Helsinki vá»›i sá»± tham dá»± cá»§a các hiệp há»™i báo chà đến từ khắp nÆ¡i trên thế giá»›i, các hãng thông tin quốc tế, đại diện cá»§a tổ chức UNESCO và các tổ chức quốc gia. Trong ngà y nà y má»—i năm Giải UNESCO Guillermo Cano vá» tá»± do báo chà đá»u được trao cho má»™t nhà báo để vinh danh các cá nhân, tổ chức đã góp phần và o việc bảo vệ và thăng tiến tá»± do báo chÃ, đặc biệt những ngưá»i là m việc trong các hoà n cảnh nguy hiểm. Giải thưởng mang tên nhà báo Guillermo Cano Isaza ngưá»i Colombia bị ám sát năm 1986 trước trụ sở nháºt báo El Espectador nÆ¡i ông là m việc. Hồi năm 2016 giải thưởng đã được trao cho nhà báo Khadija Ismayilova cá»§a đà i phát thánh Âu châu tá»± do Azerbaigian.
Trong má»™t sứ Ä‘iệp video ông Antonio Guterres, Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc, khẳng định rằng: “Tá»± do báo chà là nòng cốt đối vá»›i hòa bình, công bằng và các quyá»n cá»§a tất cả má»i ngưá»i. Nó là điá»u ná»n tảng giúp xây dá»±ng các xã há»™i trong sáng và dân chá»§, và là m sao để những ngưá»i lãnh đạo được coi là có trách nhiệm. Nhưng không chỉ có thế. Tá»± do báo chà là điá»u sinh tỠđối vá»›i sá»± phát triển có thể thá»±c hiện được. Các nhà báo và các nhân viên truyá»n thông chiếu sáng trên các thách đố toà n cầu và địa phương, và tưá»ng thuáºt các câu chuyện phải được kể lại. Việc phục vụ công chúng cá»§a há» là điá»u vô giá. Vì thế các luáºt bảo vệ báo chà độc láºp, sá»± tá»± do phát biểu và quyá»n thông tin phải được thông qua, thá»±c thi và tôn trá»ng. Các tá»™i phạm chống lại các nhà báo phải bị truy tốâ€. Trong Ngà y quốc tế tá»± do báo chà năm 2018 nà y ông tổng thư ký Liên Hiệp Quốc cÅ©ng kêu gá»i “cá»§ng cố tá»± do báo chà và che chở các nhà báo. Vì thăng tiến má»™t ná»n báo chà tá»± do có nghÄ©a là tranh đấu cho quyá»n được biết sá»± tháºtâ€.
** Nhân ngà y nà y tổng thống Italia Sergio Mattarella đã gá»i cho ông Alessandro Galimberti, chá»§ tịch Hiệp há»™i các nhà báo Italia, má»™t sứ Ä‘iệp, trong đó tổng thống khẳng định rằng: “Các nhà báo góp phần rất lá»›n cho ná»n dân chá»§. ChÃnh vì thế cần nâng đỡ công việc là m cá»§a há», bởi vì qua việc thông tin tá»± do và đúng đắn há» bảo vệ cuá»™c sống xã há»™i và sá»± tá»± do cá nhân và gia đình cá»§a chúng ta khá»i sá»± tấn kÃch. Cần bảo vệ tiếng nói cá»§a há» khước từ má»i áp bức. Quyá»n tá»± to thông tin như Hiến Pháp cá»§a chúng ta chứng thá»±c, là ná»n tảng cá»§a dân chá»§.â€
Äây cÅ©ng là ngà y tưởng niệm lần thứ XI các nhà báo Italia bị các tổ chức tá»™i phạm mafia sát hại. Tổng thống Mattarella cÅ©ng bầy tá» các tâm tình gần gÅ©i và liên đới vói các thân nhân, bạn bè, bạn Ä‘á»i và các đồng nghiệp đã trông thấy cuá»™c sống cá»§a ngưá»i thân cá»§a há» bị bẻ gẫy. “Việc kiếm tìm sá»± tháºt, bá»n chÃ, can đảm vá»›i trá»±c giác bén nháºy, trà thông minh, nghiêm xác đã đồng hà nh vá»›i những ngưá»i có ý thức dùng nghá» nghiệp cá»§a mình để phục vụ sá»± lá»›n mạnh cá»§a xã há»™i. ChÃnh nhá» những ngưá»i nam nữ nà y và công việc cá»§a há» mà nÆ¡i đâu trước kia có sá»± bao che phổ biến, thì giỠđây có các dấu chỉ sá»± hiện diện cá»§a các hiệp há»™i chống tá»™i phạm mafia. NÆ¡i đâu trước kia có sá»± thinh lặng do sợ hãi áp đặt hay có sá»± đồng lõa, thì giỠđây có các tiếng nói, mạnh mẽ và can đảm cá»§a ngưá»i trẻ chúng ta. NÆ¡i đâu có thá» Æ¡ hay cam chịu, giỠđây ngưá»i ta dáºy tôn trá»ng luáºt lệ. Má»™t mùa bạo lá»±c má»›i chống lại báo chà tại Italia, ở Âu châu, trên thế giá»›i xem ra lại ló mặt. Cả ngà y nay nữa các tấn kÃch và đe dá»a công việc cá»§a các nhà báo không cúi mình trước luáºn lý cá»§a các lợi nhuáºn và quyá»n bÃnh bất hợp pháp và cá»§a nạn tá»™i phạm, và như thế há» góp phần đáng kể cho ná»n dân chá»§â€.
Bà Maria Elisabetta Alberti Casellati, chá»§ tịch Thượng Viện Iatalia, thì tuyên bố: “Tá»± do báo chà là má»™t nguyên tắc xây ná»n cho má»i thể chế dân chá»§. Không thể có dân chá»§ mà không có tá»± do báo chÃ. Trong Ngà y quốc tế tá»± do báo chà nà y tôi muốn tưởng niệm các nhân viên truyá»n thông tại biết bao nÆ¡i trên thế giá»›i nà y đã mất mạng sống, và tôi muốn bầy tá» sá»± gần gÅ©i cá»§a tôi vá»›i những ngưá»i bị Ä‘e dá»a cả tại Italia nà y, vì hoạt động nghá» nghiệp cá»§a há». Tôi đặc biệt cám Æ¡n các nhà báo quốc há»™i giữ nhiệm vụ nòng cốt để loại trừ má»i ngăn cách giữa các công dân và các cÆ¡ quan chÃnh quyá»nâ€. Dân biểu Roberto Fico thì tuyên bố: “Hôm nay chúng ta không thể quên những chuyện thê thảm đã xảy ra trong thá»i gian qua chống lại các nhà báo như chị Daphne Caruana Galizia ngưá»i Malta, nhà báo Jan Kuriak và bạn gái Ä‘Ãnh hôn Martina Kusnirova bị giết vì Ä‘ang can đảm Ä‘iá»u tra các tá»™i phạm. Vì thế má»—i ngà y xã há»™i chúng ta phải đặt vấn đỠbảo vệ tá»± do báo chÃ, đặc biệt cho những nhà báo không được bênh đỡ nhất. Khi bảo vệ những ngưá»i yếu Ä‘uối nhất, là chúng ta bảo vệ toà n xã há»™i. Äiá»u nà y có giá trị đối vá»›i báo chà cÅ©ng như đối vá»›i các lãnh vá»±c quan trá»ng khác cá»§a đất nước chúng taâ€.
Linh Tiến KhảiÂ
RV

