Cách đây 50 năm trong hai ngà y 25 và 26 tháng 7 năm 1967 Äức Giáo Hoà ng Phaolô VI đã công du Thổ NhÄ© Kỳ và viếng thăm các thà nh phố Istanbul, Ephêxô và Smirne. Tại Istanbul Äức Phaolô VI đã viếng thăm nhà thá» chÃnh toà Chúa Thánh Thần trong khu phố Pangalti, và gặp gỡ tổng thống Thổ ông Cemal Guersel. Ngà i cÅ©ng viếng thăm nhà thá» chÃnh thống San Giorgio và gặp gỡ Äức Thượng Phụ Armeni Snork Kalustian, cÅ©ng như Äức Thượng Phụ chÃnh thống Costantinopoli Athenagoras I và Imam Hakham Bashi, thá»§ lãnh cá»™ng Ä‘oà n Hồi giáo Istanbul. Äây là lần thứ hai Äức Phaolô VI gặp gỡ Äức Thượng Phụ Athenagoras. Ngà y 26 Äức Phaolô VI đã viếng thăm nhà thá» chÃnh toà Thánh Gioan tại Smirne và gặp gỡ hà ng lãnh đạo địa phương. Sau đó ngà i gặp gỡ cá»™ng Ä‘oà n chÃnh thông Ephêxô, và sau cùng trở lại Smirne để lấy máy bay trở vá» Roma.
Tháºt ra, trước đó ba năm trong chuyến viếng thăm Thánh Äịa, chiá»u ngà y mùng 2 tháng giêng năm 1964 trên má»™t ngá»n đồi trước thà nh Giêrusalem ngay trong thá»i Công Äồng Cung Vaticăng II nhóm há»p, má»i ngưá»i đã chứng kiến vòng tay ôm hôn giữa Äức Phaolô VI và Äức Thượng Phụ Athenagoras. Äây là má»™t biến cố đã được Äức Gioan XXIII nghÄ© tá»›i, ghi dấu lịch sá» luôn mãi. Äức Phaolô VI và Äức Athenagoras đã cùng nhau đà m đạo và đá»c Kinh Láºy Cha bằng tiếng Latinh và Hy Lạp. Vá»›i cá» chỉ đơn sÆ¡ là vòng tay ôm hôn ấy, hai Giáo Há»™i bẻ gẫy các thế ká»· xa cách và  tái thừa nháºn nhau là anh em. Tháºt thế, vì kể từ năm 1439 các vị lãnh đạo cá»§a các Giáo Há»™i Äông Tây đã không gặp gỡ nhau. Vì thế, vòng tay ôm hôn, các cá» chỉ, lá»i nói cá»§a hai vị đã có tầm quan trá»ng lịch sá» to lá»›n, vì nó diá»…n tả ý chà cá»§a cả hai Giáo Há»™i muốn chấm dứt các thù nghịch, chống đối và thá» Æ¡ đối vá»›i nhau trong quá khứ, và mở ra má»™t muà má»›i cá»§a sá»± gặp gỡ và đối thoại.
Sau khi cảm tạ Thiên Chúa vì dịp may hạnh phúc trà n đầy hy vá»ng nà y Äức Thượng Phụ Athenagoras đã Ä‘au đớn nhá»› lại sá»± kiện “từ bao thế ká»· thế giá»›i kitô đã sống trong chia rẽ và đôi mắt đã mệt má»i vì nhìn bóng tốiâ€. Còn đối vá»›i Äức Phaolô VI “các con đưá»ng dẫn tá»›i sá»± hiệp nhất còn dà i và đầy khó khăn, nhưng các nẻo đưá»ng đồng quy hướng vá» suối nguồn cá»§a Tin Mừng†. Cả hai vị đã cầu mong cho má»i kitô hữu Ä‘á»u có thể “cùng uống má»™t chén và cùng nhau bẻ bánh sá»± sống mà không có vấn đỠuy tÃn, quyá»n tối thượng không do Chúa Kitô thiết láºp, và chỉ vá»›i má»™t mục Ä‘Ãch là phục vụ Giáo Há»™i và phục vụ nhân loạiâ€.
** Nhân dip ká»· niệm biến cố quan trá»ng nà y ngà y 16 tháng 12 năm 2014 cuốn sách cá»§a bà Valeria Martano tá»±a đỠ“Vòng tay ôm Giêrusalem: cách đây 50 năm cuá»™c gặp gỡ lịch sá» giữa Äức Phaolo VI và Äức Athenagoras†đã được giá»›i thiệu tại Há»c viện văn hoá Italia tại Istanbul. Sách cÅ©ng đã được giá»›i thiệu tại đà i phát thánh Vaticăng, có sá»± hiện diện cá»§a ÄHY Paul Poupard, nguyên Chá»§ tịch Há»™i Äồng Toà Thánh văn hoá và đối thoại liên tôn. Từ năm 1963 ÄHY cÅ©ng đã góp phần và o việc chuẩn bị cho cuá»™c gặp gỡ lịch sá» nà y giữa hai vị lãnh đạo Giáo Há»™i.
Phát biểu trong dịp nà y ÄHY Poupard nói: “Tôi nhá»› là đã xảy ra má»™t biến cố hoà n toà n không được thấy trước trong thế giá»›i, và nó đã thay đổi lịch sá»Â thế giá»›i! Sá»± kiện hai thế giá»›i đã không biết nhau – nếu có thể nói được như váºy – đã gặp gỡ nhau: khi đó thế giá»›i đã mở mắt, từ phiá nà y và từ phÃa kia. Äây đã là má»™t Ä‘iá»u duy nhất. Äây là má»™t chuyến du hà nh trong lịch sá» dà i cá»§a các chuyến tông du do má»™t vị Giáo Hoà ng là m trong kiểu tá»± di chuyển. ChÃnh ngà i đã tá»± má»i mình. Má»i ngưá»i đã cho rằng sẽ không thể là m được, nhưng nó đã có thểâ€. Hai tiểu sá» song song, tiểu sá» cá»§a Äức Athenagoras và tiểu sá» cá»§a Äức Roncalli trẻ trung thà nh công trong việc tạo thà nh má»™t cuá»™c gặp gỡ có khả thể mở rá»™ng các lá phổi cá»§a Giáo Há»™i.
Bà Valeria Martano tác giả cuốn sách “Vòng tay ôm hôn Giêrusalem†cho biết: “Cuá»™c gặp gỡ giữa Äức Athenagoras và Äức Phaolô VI đạt được vá»›i má»™t lá»™ trình dà i song song, chứng kiến khát vá»ng hiệp nhất nảy sinh từ má»™t phần bên Äông Phương nÆ¡i Äức Athenagoras là má»™t kitô hữu đông phương, ngưá»i chứng kiến sá»± tan rã cá»§a việc sống chung Ottoman, và đau khổ vì sá»± chia rẽ trở thà nh thù nghịch, trở thà nh bạo lá»±c, cá»§a chá»§ thuyết quốc gia quá khÃch, là ngưá»i hiểu và trá»±c giác được sá»± cần thiết hiệp nhất, tuy nhiên ngà i cÅ©ng là má»™t ngưá»i sống kinh nghiệm vá» sá»± chung sống tân tiến: ngà i đã sống 20 năm bên Hoa Kỳ, là má»™t quốc gia Ä‘a chá»§ng tá»™c và đa tôn giáo; đà ng khác má»™t cách song song chúng ta có má»™t kitô hữu tây phương, má»™t linh mục vùng Bergamo, sống 20 năm bên Äông Phương – hầu như trong cùng các năm trong đó Äức Athenagoras sống bên Tây Phương. Như Äức Gioan XXIII đã nói: “Tôi đã há»c yêu mến các thánh ca, các lá»… nghi cá»§a há», việc tôn kÃnh các ảnh vẽ Icone, hiểu rằng các anh em nà y khác vá»›i chúng ta, đã có cùng con tim cá»§a chúng taâ€. Có má»™t thá»i Ä‘iểm ban đầu mùa công đồng cá»§a hai gương mặt nà y, lãnh đạo cá»§a hai Giáo Há»™i, đã từng thở vá»›i hai lá phổi, như Äức Gioan Phaolô II sẽ nói: lá phổi đông phương và lá phổi tây phương cá»§a Giáo Há»™i. Các vị tìm nhau, nhưng sẽ không bao giá» gặp gỡ nhau, vì đối vá»›i tiểu sá» cá»§a Äức Gioan XXIII là ngưá»i đã rất già : vì thế hai vị không có thá»i giỠđể gặp gỡ nhau. Tuy nhiên, Äức Phaolô VI tiếp nháºn chứng nhân trong vòng rất Ãt tháng từ khi được bầu là m Giáo Hoà ng, và hoà n thà nh lịch sá» vÄ© đại nà y vá»›i cuá»™c gặp gỡ tại Giêrusalem. Vì váºy vá»›i khả thể là không có sá»± phục tùng nà o, và không có sư nhượng bá»™ nà o, từ cả hai phiá, các kitô hữu có thể tìm trở lại nhau như anh em ở nÆ¡i đâu đức tin đã nảy sinh.
** Äây là cây cầu đã được bác cách đây 50 năm và nó cÅ©ng đã nâng đỡ chuyến viếng thăm cá»§a ÄTC Phanxicô trong chuyến viếng thăm Thánh Äịa và gặp gỡ vá»›i Äức Thượng Phụ Bartolomaios, nhân ká»· niệm 50 năm vòng tay ôm huynh đệ nói trên.
Trong buổi phát biểu tại Há»c viện văn hoá Italia ở Istanbul giáo sư Andrea Riccardi, sáng láºp viên cá»™ng Ä‘oà n thánh Egidio, nhấn mạnh rằng cuốn sách cá»§a bà Valeria Martano xoay quanh đỠtà i vòng tay ôm. Không có thương thuyết, không có kết quả, nếu chúng ta muốn, mà chỉ có vòng tay ôm hôn giữa giữa Äức Phaolô VI và Äức Thượng Phụ Athenagoras tại Giêrusalem. Chuyến viếng thăm Thánh Äịa cá»§a Äức Phaolô VI đã có giá trị biểu tượng: má»™t Giáo Há»™i táºp trung nÆ¡i thà nh Giêrusalem, nÆ¡i các gốc rá»… tin mừng và kinh thánh, nÆ¡i sức mạnh yếu á»›t cá»§a các gốc rá»… nghèo nà n cá»§a nó. Không phải việc trở lại Roma, như được đòi há»i nÆ¡i các tÃn hữu công giáo, nhưng Gáo Hoà ng Roma tá»± rá»i sang Giêrusalem: nhưng như váºy không thể không gặp gỡ Äức Thượng Phụ Costantinopoli. Gặp gỡ không phải chỉ để vượt thắng bao thế ká»· cá»§a tình trạng không thân hữu, mà nhất là để thắng vượt thái độ không biết đến ngưá»i khác là đặc thái tâm thức cá»§a thá»i bấy giá». Không thể hiện diện ở đấy mà không ôm hôn nhau.
Hồi tháng 6 năm 2014 khi tá»›i thăm cá»™ng Ä‘oà n thánh Egidio, ÄTC Phanxicô đã đỠcáºp tá»›i Cá»™ng Ä‘oà n và ngưá»i nghèo nhưng vá»›i giá trị đại đồng hÆ¡n. “Má»™t căng thẳng từ từ hết căng thẳng để trở thà nh sá»± gặp gỡ, vòng tay ôm: ngưá»i ta lẫn lá»™n ngưá»i trợ giúp vá»›i ngưá»i được giúp. Ai là nhân váºt chÃnh? Cả hai hay nói đúng hÆ¡n, đó là vòng tay ômâ€. Äiá»u đầu tiên vòng tay ôm ấy muốn nói đó là không còn có nhân váºt chÃnh nữa. Äức Thượng Phụ Athenagoras tiếp nháºn nó vá»›i sá»± tinh tế như bà i phá»ng vấn ngà i dà nh cho ông Olivier Clément trong cuốn sách tá»±a Ä‘á»: “Äối thoại vá»›i Äức Thượng Phụ Athenagorasâ€, Trong đó Äức Thượng Phụ khẳng định: “Tất cả Ä‘á»u chuyển động, có má»™t luồng gió tá»± do lá»›n thổi. Äức Giáo Hoà ng không cô đơn nữa, ngà i có thể có các bạn đồng hà nh trên đưá»ngâ€. Äây là điểm đáng nói: vòng tay ôm ấy đã là m mòn sá»± tán dương ná»—i cô đơn cá»§a ná»n quân chá»§ giáo hoà ng, bằng cách cho thấy rằng vẻ đẹp không phải là sá»± cao cả cá»§a Giáo Hoà ng, mà là sá»± gặp gỡ giữa hai giáo chá»§. Äó đã là má»™t sá»± xoáy mòn cháºm chạp, nhưng sâu Ä‘áºm. Khi nói vá» mình Äức Phaolo VI bảo rằng sá»± cô đơn cá»§a ngà i giống như sá»± cô đơn cá»§a Äức Mẹ trên mái nhà thá» chÃnh toà Milano.
** Äức Athenagoras, nhà nghệ sÄ© cá»§a tương quan nhân bản, tiếp nháºn sá»± cao cả cá»§a vị Giáo Hoà ng cải cách, và cÅ©ng tiếp nháºn sá»± giòn má»ng cá»§a ngà i. Äức Thượng Phụ Athenagoras nói vá»›i Äức Phaolô VI: “Tôi là má»™t cụ già , xin cho phép tôi có lá»i khuyên nà y: cần ngá»§ nhiá»u hÆ¡n, ăn nhiá»u hÆ¡n má»™t chút, là m việc Ãt hÆ¡n má»™t chút, Ä‘i dạo trong vưá»n và cưá»i, mặc dù tất cảâ€. Äức Ông Macchi, thư ký cá»§a Äức Phaolô VI đã nói vá»›i tôi rằng Äức Thượng Phụ đã liên lạc thư từ vá»›i ngà i, để không quấy rầy Äức Giáo Hoà ng, để há»i thăm tin tức sức khá»e cá»§a Äức Phaolô VI. Và trong bà i phá»ng vấn dà nh cho ông Clément Äức Thưá»ng Phụ nói vá»›i ông: “Nhất là Äức Giáo Hoà ng cô đơn biết bao. Tất cả chúng ta Ä‘á»u cần có các ngưá»i anh em. Vì thế nên tôi đã ước mong rằng ngà i nháºn tôi như má»™t ngưá»i anh em, má»™t ngưá»i anh em tá»™i nghiệp, chắc chắn rồi, ngưá»i rốt hết trong má»i ngưá»i, nhưng là má»™t ngưá»i anh emâ€.
Tình huynh đệ nà y có các sắc thái cá nhân, nhưng có giá trị sâu Ä‘áºm, đến độ Äức Thượng Phụ Athenagoras cho vẽ má»™t hình trên gá»— cá»§a cuá»™c gặp gỡ, trong đó ngưá»i ta trông thấy hai tông đồ Phêrô và Anrê ôm hôn nhau. Từ vòng tay ôm cho tá»›i tình bạn, tình huynh đệ, cuá»™c gặp gỡ, cuá»™c đối thoại, việc cầu nguyện chung, sá»± hiệp thông, ná»n thần há»c… Có việc đà o sâu các ý nghÄ©a nhân bản và thần há»c, đạp lên ná»n thần há»c kinh viện và tranh luáºn, má»™t cách thân thiết đối vá»›i Äức Thượng Phụ Athenagoras, nghi ngá» ná»n thần há»c bị ý thức hệ hoá. Truá»›c khi sang Thánh Äịa Äức Thượng Phụ vén mở ý nghÄ©a kitô há»c cá»§a vòng tay ôm như sau: “Cuá»™c gặp gỡ sẽ không là tiếp xúc đơn sÆ¡ giữa hai ngưá»i có trách nhiệm. Nó có má»™t mục Ä‘Ãch lá»›n: đó là tìm lại Chúa Kitô , hiện diện giữa những ngưá»i hiệp nhất không chia rẽ.â€
Bà Valeria Martano vén mở cho biết trong phòng cá»§a phái Ä‘oà n Toà Thánh, nÆ¡i xảy ra cuá»™c gặp gỡ tại Giêrusalem, ngưá»i ta đã chuẩn bị má»™t ngai vá»›i bệ để chân và tà n che cho Äức Giáo Hoà ng: nó diá»…n tả ná»n quân chá»§ giáo hoà ng không thể ở trên cùng báºc vá»›i ai hết. Nhưng Äức Phaolô VI trong sứ Ä‘iệp gá»i thế giá»›i khi vừa được bầu là m chá»§ chăn đã gá»i các kitô hữu không công giáo là anh em, nhưng nói rằng Roma là nhà cha cá»§a há». Trong má»™t năm má»i sá»± đã thay đổi hẳn. Lá»… nghi Roma bị đảo lá»™n bởi vòng tay ôm và tình bằng hữu giữa hai vị giáo chá»§, khÆ¡i dáºy má»™t năng động. Tư tưởng và suy tư thần há»c sẽ theo sau. Ngôi nhà trở thà nh vòng tay ôm: việc trở lại Giêrsalem cá»§a cả hai vị.
** Äức Phaolô VI đã bị đánh động bởi cuá»™c gặp gỡ vá»›i Äức Thượng Phụ Athenagoras như ngà i đã tiết lá»™ cho các Hồng Y biết, vừa khi trở vá» Roma: “Äức Thượng Phụ đã tá»›i gặp tôi và đã muốn ôm hôn tôi, như ngưá»i ta ôm hôn má»™t ngưá»i anh em. Ngà i đã muốn siết tay tôi và dẫn tôi, tay trong tay, và o trong căn phòng, trong đó chúng tôi phải trao đổi vá»›i nhau và i lá»i, để nói: chúng ta phải, chúng ta phải hiểu nhau, chúng ta phải là m hoà , chúng ta phải cho thế giá»›i thấy rằng chúng ta trở lại là anh em vá»›i nhauâ€. Äức Phaolô VI thú nháºn rằng ngà i đã có nháºn thức rõ rằng tại Giêrusalem, trong vòng tay ôm hôn ấy đã xảy ra má»™t cái gì má»›i mẻ và sâu Ä‘áºm. Lịch sá» ná»a thế ká»· bắt đầu đã tá»›i cho đến cuá»™c gặp gỡ giữa Äức Phanxicô và Äức Thượng Phụ Bartolomaios. Trong luống cầy cá»§a cuá»™c đối thoại tình yêu là vòng tay ôm ấy đã bắt đầu cuá»™c đối thoại thần há»c – từ năm 1979 – vá»›i nguy cÆ¡ đã biết cá»§a việc tái rÆ¡i và o chá»— ý thức hệ hay lèo lái. Tuy nhiên, từ năm 1964 đã xảy ra má»™t cái gì đó không thể quay trở lại đà ng sau được nữa và không thể cưỡng lại được. Dân công giáo bắt đầu tiếp nháºn trong chân trá»i cá»§a mình Äức Thượng Phụ đại kết, như má»™t quy chiếu. Ở đây tôi xin phép trÃch lại má»™t tư tưởng cá»§a Äức Thượng Phụ Athenagoras nói vá»›i các thà nh viên phong trà o Tổ Ấm vá» dân chúng: “Các thần há»c gia sẽ không là m được gì hết, há» bám chặt và o nhân váºt cá»§a há», các tư tưởng cá»§a há», địa vị cá»§a há». Niá»m hy vá»ng là ở nÆ¡i dân chúng, trong các con chiên bé nhá»â€¦ chúng sẽ là những ngưá»i sẽ là m thà nh sá»± hiệp nhấtâ€.
Äức Thượng Phụ Athenagoras là ngưá»i đã rất có công trong cuá»™c gặp gỡ tại Giêrusalem hồi năm 1964, vì ngà i đã là ngưá»i Ä‘am mê sá»± hiệp nhất giữa các kitô hữu, và là m cho nó lây lan sáng tất cả những ai đến thăm toà Thượng Phụ Fanar. Từ lâu trước triá»u đại cá»§a Äức Phaolô VI Äức Athenagoras đã tìm gặp gỡ các tÃn hữu công giáo và vá»›i Äức Giáo Hoà ng. Qua các thư ngà i gá»i cho ÄTGM Francesco Lardone, Sứ Thần Toà Thánh tại Ankara, Äức Thương Phụ băn khoăn há»i không biết nếu ngà i viết thư cho Äức Gioan XXIII thư có được trả lá»i vá»›i chữ ký cá»§a ÄGH không, hay nếu ngà i sang Roma và được ở Castel Gandolfo để Äức Gioan XXIII đến thăm.
** Còn Äức Gioan XXIII khi là Sứ Thần Toà Thánh bên Thổ NhÄ© Kỳ năm 1927 cÅ©ng đã tò mò đến thăm Toà Thượng Phụ Fanar và hôn tay Äức Thượng Phụ Basilio III. Khi ngà i hôn tay, Äức Thượng Phụ bầy tỠước mong gặp Äức Giáo Hoà ng trước khi nhắm mắt để bà n vá» sá»± hiệp nhất các Giáo Há»™i, đáp ứng má»™t trong các nhu cầu lá»›n lao nhất cá»§a nhân loại. Nếu có dấu chỉ đồng ý, thì  ngà i sẽ hà i lòng thắng vượt má»i khó khăn cá»§a tuổi già … Tình yêu là điểm đầu tiênâ€. Ngay năm 1927 Äức Roncalli đã nháºn được cảnh báo từ Roma là “phải tháºn trá»ng trong việc tiếp xúc vá»›i các quyá»n bÃnh lạc giáoâ€. Cả sau khi nháºn được các lá»i phân ưu cá»§a Toà Thượng Phụ Fanar vá» cái chết cá»§a ÄGH Pio XI năm 1939, Äức Roncalli đã chÃnh thức viếng thăm Äức Thượng Phụ Beniamino I. Cần biết Æ¡n thừa nháºn lá»i tiên tri mà Toà Thượng Phụ đại kết đại diện trong lịch sá» Kitô giáo thuá»™c thế ká»· XX, khi đảm trách lá»i xin hiệp nhất dấy lên từ dân kitô, khÃch lệ các ngưá»i tìm kiếm hiệp nhất trong má»i Giáo Há»™i. Từ sá»± hiệp nhất liên chÃnh thống cho tá»›i sá»± hiệp nhất giữa các kitô hữu, và sá»± hiệp nhất cá»§a toà n nhân loại qua cuá»™c đối thoại liên tôn cho tá»›i ý thức vá» căn nhà chung, mà Äức Thượng Phụ Bartolomaios là ngưá»i có công rất lá»›n.
Vòng tay ôm mà Äức Phaolô VI và Äức Athenagoras đã khai mà o cách đây 50 năm, như được trình bầy trong cuốn sách cá»§a bà Valeria Martano, đã là má»™t vòng tay ôm trong thá»i chiến tranh lạnh. Nhưng hôm nay chúng ta Ä‘ang sống trong thá»i đại kết vá»›i biết bao nhiêu cây cầu và các tiếp xúc thưá»ng xuyên. Nhưng má»™t lần nữa sáng kiến lại đến từ Costantinopoli, khi Äức Thượng Phụ đại kết quyết định đến Roma để gặp gỡ tham dá»± lá»… khai mà o sứ vụ cá»§a Äức Phanxicô, tân Giám Mục Roma. Và như thế đúng 50 năm sau vòng tay ôm huynh đệ đã được láºp lại năm 2014 tại Giêrusalem vá»›i buổi cầu nguyện trong vương cung thánh đưá»ng Thánh Má»™ tiếp nối vòng tay ôm cá»§a Äức Phaolô VI và Äức Thượng Phụ Athenagoras.
Linh Tiến Khải

