Năm mư�i năm vòng tay ôm huynh đệ

Cách đây 50 năm trong hai ngày 25 và 26 tháng 7 năm 1967 �ức Giáo Hoàng Phaolô VI đã công du Thổ Nhĩ Kỳ và viếng thăm các thành phố Istanbul, Ephêxô và Smirne. Tại Istanbul �ức Phaolô VI đã viếng thăm nhà th� chính toà Chúa Thánh Thần trong khu phố Pangalti, và gặp gỡ tổng thống Thổ ông Cemal Guersel. Ngài cũng viếng thăm nhà th� chính thống San Giorgio và gặp gỡ �ức Thượng Phụ Armeni Snork Kalustian, cũng như �ức Thượng Phụ chính thống Costantinopoli Athenagoras I và Imam Hakham Bashi, thủ lãnh cộng đoàn Hồi giáo Istanbul. �ây là lần thứ hai �ức Phaolô VI gặp gỡ �ức Thượng Phụ Athenagoras. Ngày 26 �ức Phaolô VI đã viếng thăm nhà th� chính toà Thánh Gioan tại Smirne và gặp gỡ hàng lãnh đạo địa phương. Sau đó ngài gặp gỡ cộng đoàn chính thông Ephêxô,  và sau cùng trở lại Smirne để lấy máy bay trở v� Roma.

Thật ra, trước đó ba năm trong chuyến viếng thăm Thánh �ịa, chi�u ngày mùng 2 tháng giêng năm 1964 trên một ng�n đồi trước thành Giêrusalem ngay  trong th�i Công �ồng Cung Vaticăng II nhóm h�p, m�i ngư�i đã chứng kiến vòng tay ôm hôn giữa �ức Phaolô VI và �ức Thượng Phụ Athenagoras. �ây là một biến cố đã được �ức Gioan XXIII nghĩ tới, ghi dấu lịch sử luôn mãi. �ức Phaolô VI và �ức Athenagoras đã cùng nhau đàm đạo và đ�c Kinh Lậy Cha bằng tiếng Latinh và Hy Lạp. Với cử chỉ đơn sơ là vòng tay ôm hôn ấy, hai Giáo Hội bẻ gẫy các thế kỷ xa cách và  tái thừa nhận nhau là anh em. Thật thế, vì kể từ năm 1439 các vị lãnh đạo của các Giáo Hội �ông Tây đã không gặp gỡ nhau. Vì thế, vòng tay ôm hôn, các cử chỉ, l�i nói của hai vị đã có tầm quan tr�ng lịch sử to lớn, vì nó diễn tả ý chí của cả hai Giáo Hội muốn chấm dứt các thù nghịch, chống đối và th� ơ đối với nhau trong quá khứ, và mở ra một muà mới của sự gặp gỡ và đối thoại.

Sau khi cảm tạ Thiên Chúa vì dịp may hạnh phúc tràn đầy hy v�ng này �ức Thượng Phụ Athenagoras đã đau đớn nhớ lại sự kiện “từ bao thế kỷ thế giới kitô đã sống trong chia rẽ và đôi mắt đã mệt m�i vì nhìn bóng tối�. Còn đối với �ức Phaolô VI “các con đư�ng dẫn tới sự hiệp nhất còn dài và đầy khó khăn, nhưng các nẻo đư�ng đồng quy hướng v� suối nguồn của Tin Mừng� . Cả hai vị đã cầu mong cho m�i kitô hữu đ�u có thể “cùng uống một chén và cùng nhau bẻ bánh sự sống mà không có vấn đ� uy tín, quy�n tối thượng không do Chúa Kitô thiết lập, và chỉ với một mục đích là phục vụ Giáo Hội và phục vụ nhân loại�.

** Nhân dip kỷ niệm biến cố quan tr�ng này ngày 16 tháng 12 năm 2014 cuốn sách của bà Valeria Martano tựa đ� “Vòng tay ôm Giêrusalem: cách đây 50 năm cuộc gặp gỡ lịch sử giữa �ức Phaolo VI và �ức Athenagoras� đã được giới thiệu tại H�c viện văn hoá Italia tại Istanbul. Sách cũng đã được giới thiệu tại đài phát thánh Vaticăng, có sự hiện diện của �HY Paul Poupard, nguyên Chủ tịch Hội �ồng Toà Thánh văn hoá  và đối thoại liên tôn. Từ năm 1963 �HY cũng đã góp phần vào việc chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ lịch sử này giữa hai vị lãnh đạo Giáo Hội.

Phát biểu trong dịp này �HY Poupard nói: “Tôi nhớ là đã xảy ra một biến cố hoàn toàn không được thấy trước trong thế giới, và nó đã thay đổi lịch sử  thế giới! Sự kiện hai thế giới đã không biết nhau – nếu có thể nói được như vậy – đã gặp gỡ nhau: khi đó thế giới đã mở mắt, từ phiá này và từ phía kia. �ây đã là một đi�u duy nhất. �ây là một chuyến du hành trong lịch sử dài của các chuyến tông du do một vị Giáo Hoàng làm trong kiểu tự di chuyển. Chính ngài đã tự m�i mình. M�i ngư�i đã cho rằng sẽ không thể làm được, nhưng nó đã có thể�. Hai tiểu sử song song, tiểu sử của �ức Athenagoras và tiểu sử của �ức Roncalli trẻ trung thành công trong việc tạo thành một cuộc gặp gỡ có khả thể mở rộng các lá phổi của Giáo Hội.

Bà Valeria Martano tác giả cuốn sách “Vòng tay ôm hôn Giêrusalem� cho biết: “Cuộc gặp gỡ giữa �ức Athenagoras và �ức Phaolô VI đạt được với một lộ trình dài song song, chứng kiến khát v�ng hiệp nhất nảy sinh từ một phần bên �ông Phương nơi �ức Athenagoras là một kitô hữu đông phương, ngư�i chứng kiến sự tan rã của việc sống chung Ottoman, và đau khổ vì sự chia rẽ trở thành thù nghịch, trở thành bạo lực, của chủ thuyết quốc gia quá khích, là ngư�i hiểu và trực giác được sự cần thiết hiệp nhất, tuy nhiên ngài cũng là một ngư�i sống kinh nghiệm v� sự chung sống tân tiến: ngài đã sống 20 năm bên Hoa Kỳ, là một quốc gia đa chủng tộc và đa tôn giáo; đàng khác một cách song song chúng ta có một kitô hữu tây phương, một linh mục vùng Bergamo, sống 20 năm bên �ông Phương – hầu như trong cùng các năm trong đó �ức Athenagoras sống bên Tây Phương. Như �ức Gioan XXIII đã nói: “Tôi đã h�c yêu mến các thánh ca, các lễ nghi của h�, việc tôn kính các ảnh vẽ Icone, hiểu rằng các anh em này khác với chúng ta, đã có cùng con tim của chúng ta�. Có một th�i điểm ban đầu mùa công đồng của hai gương mặt này, lãnh đạo của hai Giáo Hội, đã từng thở với hai lá phổi, như �ức Gioan Phaolô II sẽ nói: lá phổi đông phương và lá phổi tây phương của Giáo Hội. Các vị tìm nhau, nhưng sẽ không bao gi� gặp gỡ nhau, vì đối với tiểu sử của �ức Gioan XXIII là ngư�i đã rất già: vì thế hai vị không có th�i gi� để gặp gỡ nhau. Tuy nhiên, �ức Phaolô VI tiếp nhận chứng nhân trong vòng rất ít tháng từ khi được bầu làm Giáo Hoàng, và hoàn thành lịch sử vĩ đại này với cuộc gặp gỡ tại Giêrusalem. Vì vậy với khả thể là không có sự phục tùng nào, và không có sư nhượng bộ nào, từ cả hai phiá, các kitô hữu có thể tìm trở lại nhau như anh em ở nơi đâu đức tin đã nảy sinh.

** �ây là cây cầu đã được bác cách đây 50 năm và nó cũng đã nâng đỡ chuyến viếng thăm của �TC Phanxicô trong chuyến viếng thăm Thánh �ịa và gặp gỡ với �ức Thượng Phụ Bartolomaios, nhân kỷ niệm 50 năm vòng tay ôm huynh đệ nói trên.

Trong buổi phát biểu tại H�c viện văn hoá Italia ở Istanbul giáo sư Andrea Riccardi, sáng lập viên cộng đoàn thánh Egidio, nhấn mạnh rằng cuốn sách của bà Valeria Martano xoay quanh đ� tài vòng tay ôm. Không có thương thuyết, không có kết quả, nếu chúng ta muốn, mà chỉ có vòng tay ôm hôn giữa giữa �ức Phaolô VI và �ức Thượng Phụ Athenagoras tại Giêrusalem. Chuyến viếng thăm Thánh �ịa của �ức Phaolô VI đã có giá trị biểu tượng: một Giáo Hội tập trung nơi thành Giêrusalem, nơi các gốc rễ tin mừng và kinh thánh, nơi sức mạnh yếu ớt của các gốc rễ nghèo nàn của nó. Không phải việc trở lại Roma, như được đòi h�i nơi các tín hữu công giáo, nhưng Gáo Hoàng Roma tự r�i sang Giêrusalem: nhưng như vậy không thể không gặp gỡ �ức Thượng Phụ Costantinopoli. Gặp gỡ không phải chỉ để vượt thắng bao thế kỷ của tình trạng không thân hữu, mà nhất là để thắng vượt thái độ không biết đến ngư�i khác là đặc thái tâm thức của th�i bấy gi�. Không thể hiện diện ở đấy mà không ôm hôn nhau.

Hồi tháng 6 năm 2014 khi tới thăm cộng đoàn thánh Egidio, �TC Phanxicô đã đ� cập tới Cộng đoàn và ngư�i nghèo nhưng với giá trị đại đồng hơn. “Một căng thẳng từ từ hết căng thẳng để trở thành sự gặp gỡ, vòng tay ôm: ngư�i ta lẫn lộn ngư�i trợ giúp với ngư�i được giúp. Ai là nhân vật chính? Cả hai hay nói đúng hơn, đó là vòng tay ôm�. �i�u đầu tiên vòng tay ôm ấy muốn nói đó là không còn có nhân vật chính nữa. �ức Thượng Phụ Athenagoras tiếp nhận nó với sự tinh tế như bài ph�ng vấn ngài dành cho ông Olivier Clément trong cuốn sách tựa đ�: “�ối thoại với �ức Thượng Phụ Athenagoras�, Trong đó �ức Thượng Phụ khẳng định: “Tất cả đ�u chuyển động, có một luồng gió tự do lớn thổi. �ức Giáo Hoàng không cô đơn nữa, ngài có thể có các bạn đồng hành trên đư�ng�. �ây là điểm đáng nói: vòng tay ôm ấy đã làm mòn sự tán dương nỗi cô đơn của n�n quân chủ giáo hoàng, bằng cách cho thấy rằng vẻ đẹp không phải là sự cao cả của Giáo Hoàng, mà là sự gặp gỡ giữa hai giáo chủ. �ó đã là một sự xoáy mòn chậm chạp, nhưng sâu đậm. Khi nói v� mình �ức Phaolo VI bảo rằng sự cô đơn của ngài giống như sự cô đơn của �ức Mẹ trên mái nhà th� chính toà Milano.

** �ức Athenagoras, nhà nghệ sĩ của tương quan nhân bản, tiếp nhận sự cao cả của vị Giáo Hoàng cải cách, và cũng tiếp nhận sự giòn m�ng của ngài. �ức Thượng Phụ Athenagoras nói với �ức Phaolô VI: “Tôi là một cụ già, xin cho phép tôi có l�i khuyên này: cần ngủ nhi�u hơn, ăn nhi�u hơn một chút, làm việc ít hơn một chút, đi dạo trong vư�n và cư�i, mặc dù tất cả�. �ức Ông Macchi, thư ký của �ức Phaolô VI đã nói với tôi rằng �ức Thượng Phụ đã liên lạc thư từ với ngài, để không quấy rầy �ức Giáo Hoàng, để h�i thăm tin tức sức kh�e của �ức Phaolô VI. Và trong bài ph�ng vấn dành cho ông Clément �ức Thư�ng Phụ nói với ông: “Nhất là �ức Giáo Hoàng cô đơn biết bao. Tất cả chúng ta đ�u cần có các ngư�i anh em. Vì thế nên tôi đã ước mong rằng ngài nhận tôi như một ngư�i anh em, một ngư�i anh em tội nghiệp, chắc chắn rồi, ngư�i rốt hết trong m�i ngư�i, nhưng là một ngư�i anh em�.

Tình huynh đệ này có các sắc thái cá nhân, nhưng có giá trị sâu đậm, đến độ �ức Thượng Phụ Athenagoras cho vẽ một hình trên gỗ của cuộc gặp gỡ, trong đó ngư�i ta trông thấy hai tông đồ Phêrô và Anrê ôm hôn nhau. Từ vòng tay ôm cho tới tình bạn, tình huynh đệ, cuộc gặp gỡ, cuộc đối thoại, việc cầu nguyện chung, sự hiệp thông, n�n thần h�c… Có việc đào sâu các ý nghĩa nhân bản và thần h�c, đạp lên n�n thần h�c kinh viện và tranh luận, một cách thân thiết đối với �ức Thượng Phụ Athenagoras, nghi ng� n�n thần h�c bị ý thức hệ hoá. Truớc khi sang Thánh �ịa �ức Thượng Phụ vén mở ý nghĩa kitô h�c của vòng tay ôm như sau: “Cuộc gặp gỡ sẽ không là tiếp xúc đơn sơ giữa hai ngư�i có trách nhiệm. Nó có một mục đích lớn: đó là tìm lại Chúa Kitô , hiện diện giữa những ngư�i hiệp nhất không chia rẽ.�

Bà Valeria Martano vén mở cho biết trong phòng của phái đoàn Toà Thánh, nơi xảy ra cuộc gặp gỡ tại Giêrusalem, ngư�i ta đã chuẩn bị một ngai với bệ để chân và tàn che cho �ức Giáo Hoàng: nó diễn tả n�n quân chủ giáo hoàng không thể ở trên cùng bậc với ai hết. Nhưng �ức Phaolô VI trong sứ điệp gửi thế giới khi vừa được bầu làm chủ chăn đã g�i các kitô hữu không công giáo là anh em, nhưng nói rằng Roma là nhà cha của h�. Trong một năm m�i sự đã thay đổi hẳn. Lễ nghi Roma bị đảo lộn bởi vòng tay ôm và tình bằng hữu giữa hai vị giáo chủ, khơi dậy một năng động. Tư tưởng và suy tư thần h�c sẽ theo sau. Ngôi nhà trở thành vòng tay ôm: việc trở lại Giêrsalem của cả hai vị.

** �ức Phaolô VI đã bị đánh động bởi cuộc gặp gỡ với �ức Thượng Phụ Athenagoras như ngài đã tiết lộ cho các Hồng Y biết, vừa khi trở v� Roma: “�ức Thượng Phụ đã tới gặp tôi và đã muốn ôm hôn tôi, như ngư�i ta ôm hôn một ngư�i anh em. Ngài đã muốn siết tay tôi và dẫn tôi, tay trong tay, vào trong căn phòng, trong đó chúng tôi phải trao đổi với nhau vài l�i, để nói: chúng ta phải, chúng ta phải hiểu nhau, chúng ta phải làm hoà, chúng ta phải cho thế giới thấy rằng chúng ta trở lại là anh em với nhau�. �ức Phaolô VI thú nhận rằng ngài đã có nhận thức rõ rằng tại Giêrusalem, trong vòng tay ôm hôn ấy đã xảy ra một cái gì mới mẻ và sâu đậm. Lịch sử nửa thế kỷ bắt đầu đã tới cho đến cuộc gặp gỡ giữa �ức Phanxicô và �ức Thượng Phụ Bartolomaios. Trong luống cầy của cuộc đối thoại tình yêu là vòng tay ôm ấy đã bắt đầu cuộc đối thoại thần h�c – từ năm 1979 – với nguy cơ đã biết của việc tái rơi vào chỗ ý thức hệ hay lèo lái. Tuy nhiên, từ năm 1964 đã xảy ra một cái gì đó không thể quay trở lại đàng sau được nữa và không thể cưỡng lại được. Dân công giáo bắt đầu tiếp nhận trong chân tr�i của mình �ức Thượng Phụ đại kết, như một quy chiếu. Ở đây tôi xin phép trích lại một tư tưởng của �ức Thượng Phụ Athenagoras nói với các thành viên phong trào Tổ Ấm v� dân chúng: “Các thần h�c gia sẽ không làm được gì hết, h� bám chặt vào nhân vật của h�, các tư tưởng của h�, địa vị của h�. Ni�m hy v�ng là ở nơi dân chúng, trong các con chiên bé nh�… chúng sẽ là những ngư�i sẽ làm thành sự hiệp nhất�.

�ức Thượng Phụ Athenagoras là ngư�i đã rất có công trong cuộc gặp gỡ tại Giêrusalem hồi năm 1964, vì ngài đã là ngư�i đam mê sự hiệp nhất giữa các kitô hữu, và làm cho nó lây lan sáng tất cả những ai đến thăm toà Thượng Phụ  Fanar. Từ lâu trước tri�u đại của �ức Phaolô VI �ức Athenagoras đã tìm gặp gỡ các tín hữu công giáo và với �ức Giáo Hoàng. Qua các thư ngài gửi cho �TGM Francesco Lardone, Sứ Thần Toà Thánh tại Ankara, �ức Thương Phụ băn khoăn h�i không biết nếu ngài viết thư cho �ức Gioan XXIII thư có được trả l�i với chữ ký của �GH không, hay nếu ngài sang Roma và được ở Castel Gandolfo để �ức Gioan XXIII đến thăm.

** Còn �ức Gioan XXIII khi là Sứ Thần Toà Thánh bên Thổ Nhĩ Kỳ năm 1927 cũng đã tò mò đến thăm Toà Thượng Phụ Fanar và hôn tay  �ức Thượng Phụ Basilio III. Khi ngài hôn tay, �ức Thượng Phụ bầy t� ước mong gặp �ức Giáo Hoàng trước khi nhắm mắt để bàn v� sự hiệp nhất các Giáo Hội, đáp ứng một trong các nhu cầu lớn lao nhất của nhân loại. Nếu có dấu chỉ đồng ý, thì  ngài sẽ hài lòng thắng vượt m�i khó khăn của tuổi già… Tình yêu là điểm đầu tiên�. Ngay năm 1927 �ức Roncalli đã nhận được cảnh báo từ Roma là “phải thận tr�ng trong việc tiếp xúc với các quy�n bính lạc giáo�. Cả sau khi nhận được các l�i phân ưu của Toà Thượng Phụ Fanar v� cái chết của �GH Pio XI năm 1939, �ức Roncalli đã chính thức viếng thăm �ức Thượng Phụ Beniamino I. Cần biết ơn thừa nhận l�i tiên tri mà Toà Thượng Phụ đại kết đại diện trong lịch sử Kitô giáo thuộc thế kỷ XX,  khi đảm trách l�i xin hiệp nhất dấy lên từ dân kitô, khích lệ các ngư�i tìm kiếm hiệp nhất trong m�i Giáo Hội. Từ sự hiệp nhất liên chính thống cho tới sự hiệp nhất giữa các kitô hữu, và sự hiệp nhất của toàn nhân loại qua cuộc đối thoại liên tôn cho tới ý thức v� căn nhà chung, mà �ức Thượng Phụ Bartolomaios là ngư�i có công rất lớn.

Vòng tay ôm mà �ức Phaolô VI và �ức Athenagoras đã khai mào cách đây 50 năm, như được trình bầy trong cuốn sách của bà Valeria Martano, đã là một vòng tay ôm trong th�i chiến tranh lạnh. Nhưng hôm nay chúng ta đang sống trong th�i đại kết với biết bao nhiêu cây cầu và các tiếp xúc thư�ng xuyên. Nhưng một lần nữa sáng kiến lại đến từ Costantinopoli, khi �ức Thượng Phụ đại kết quyết định đến Roma để gặp gỡ tham dự lễ khai mào sứ vụ của �ức Phanxicô, tân Giám Mục Roma. Và như thế đúng 50 năm sau vòng tay ôm huynh đệ đã được lập lại năm 2014 tại Giêrusalem với buổi cầu nguyện trong vương cung thánh đư�ng Thánh Mộ tiếp nối vòng tay ôm của �ức Phaolô VI và �ức Thượng Phụ Athenagoras.

Linh Tiến Khải