Kontum: Với ngư�i dân tộc thiểu số, một Giáo hội trong Giáo hội

Các dân tộc thiểu số sống ở mi�n Trung. Có tinh thần công giáo, các  ngư�i dân tộc ở đây làm cho Giáo hội địa phương hội nhập sâu đậm theo văn hóa của ngư�i dân tộc để phục vu những ngư�i nghèo nhất, theo đư�ng hướng của Hội Thừa Sai Paris.

Kon Tum, Pleiku, �ắk Tô… Nếu ai còn nhớ chiến tranh Việt Nam thì đây là các tỉnh ngư�i Mỹ g�i là vùng tam biên giới Việt, Miên, Lào, đồng nghĩa với đổ máu và chiến tranh kinh hoàng. Vào th�i đó, vùng Cao Nguyên, vùng núi “hi�n hòa� Trung Việt bị dội bom, bị bom napalm tàn phá, chứng kiến các trận chiến xáp lá cà tàn khốc giữa bộ đội cộng sản và lính Mỹ. Ngày nay, sau khi nước Việt Nam thống nhất năm 1975 và dưới chế độ cộng sản, hơn một nữa dân số không biết chiến tranh Pháp, không biết chiến tranh Mỹ, không biết vụ thống nhất đất nước đau đớn và giáo phận Kon Tum đơn thuần chỉ là một giáo phận mi�n quê và nghèo nàn. Kon Tum, và tỉnh Pleiku rộng hơn là nơi có nhi�u dân tộc thiểu số ngư�i vùng núi. V� mặt lịch sử, thì luôn có các vấn đ� khó khăn của ngư�i dân tộc và ngư�i “Kinh� khi h� ở chung với nhau. Ngư�i dân tộc nghèo hơn, ít h�c hơn, xuất thân từ các gia đình đông con, có truy�n thống th� vật linh, bây gi� các dân tộc này theo đạo công giáo rất nhi�u.

Kon Tum có 1,83 triệu dân và gần 18 % dân số là ngư�i công giáo. Khoảng 320 000 tín hữu trong đó có 230 000 là ngư�i dân tộc, h� ở rải rác trong 800 làng gồm bốn sắc tộc khác nhau và giữa 100 000 ngư�i “Kinh�. Có đến hàng chục thổ ngữ trong các vùng núi này. Trong bầu khí êm đ�m nhẹ nhàng, xa các đô thị náo nhiệt như Hà Nội, Sàigòn, các ngư�i dân tộc Bà-na, Gia-rai, Xê-đăng và các dân tộc khác trồng trà, cà phê, tiêu, khoai mì trên sư�n đồi và ngư�i dân ở đây cũng trồng được cây cao su. Một vài ruộng lúa ở sâu trong thung lũng với các cổ máy cày… cổ lỗ sĩ. Ở đây cũng như các nơi khác, ruộng đất bị nhiễm làm cho đ�i sống ở vùng này không được cân bằng. �àn ông mi�n núi da ngâm đen, ngư�i lực lưỡng, h� là những ngư�i đi săn, ngư�i trồng tr�t sống trong vùng đất của mình, h� thoải mái với rừng sâu và sống trong bí ẩn của h�. Gùi trên lưng, h� di chuyển hàng loạt trên chiếc xe máy nh� có khi chở ba hay bốn ngư�i trên xe. Có vẻ như có một số ngư�i cách đây 50 năm đã từng đi trên đư�ng mòn Hồ Chí Minh, đư�ng mòn quen thuộc ở vùng biên giới Việt, Miên, Lào hồi đó. Mỗi sắc dân thiểu số mặc y phục truy�n thống của mình, ít nhất là trong các ngày lễ với các bộ đồ dệt rất đẹp, luôn hài hòa và có màu sắc khác nhau. Các tín hữu công giáo chia đ�u trong 116 giáo xứ với 163 linh mục (80 linh mục địa phận trong số này có 6 linh mục dân tộc và 73 linh mục dòng), tất cả cùng làm việc với 90 nam tu sĩ và 533 nữ tu sĩ. 

Một thiên đàng phủ đầy vết sẹo

Thẳng thắn và nói tiếng Pháp, một khả năng trở thành hiếm ở Việt Nam th�i buổi này, linh mục Phêrô Nguyễn Văn �ông, tổng đại diện giáo phận Kon Tum đã ngoài bảy mươi, ngư�i vui vẻ, từ 40 năm nay không mệt m�i đi cùng khắp giáo phận, đến tận những nơi hẻo lánh nhất. Cha nói đùa nhưng như một cách xác nhận: “Ở đây ngư�i mi�n núi vâng l�i các linh mục chứ không vâng l�i các cán bộ cộng sản�. Với ánh mắt tinh nghịch, ngài nói thêm: “Các ngư�i mi�n núi thích linh mục Pháp hơn linh mục Việt vì linh mục Việt còn chia sẻ với gia đình của h�!� Ngày nay tất cả các giáo xứ ở đây đắm mình trong một khung cảnh nên thơ, nhưng tất cả đ�u có một quá khứ đau buồn. H� còn nhớ linh mục truy�n giáo nước Pháp Théophile Bonnet (1926-1961) đã bị giết khi đi dâng thánh lễ ở Kon Kơla. Ở kia là kỷ niệm của cha Giuse Minh bị du kích Việt cộng giết ở chân cầu. Ngoài ra các nhà th� còn bị dội bom vì bị tình nghi chứa chấp du kích cộng sản. Và còn có giáo lý viên bị bắt cầm tù nhi�u năm. Ở Pleiku, một nhà th� lớn ở trung tâm thành phố bị biến thành công viên Luna Park. Ở Kon Tum, trư�ng của các giáo lý viên ở sát chung với nhà th� chính tòa bị cưỡng chiếm thành trư�ng công. �âu đâu, Giáo hội cũng chật vật mới có giấy phép để mở bệnh xá và trư�ng h�c, các cơ sở cần thiết trong bối cảnh đ�i sống nghèo nàn vùng ngoại vi. Dù vậy, không quản ngại khó khăn, hàng chục nữ tu đón nhận các bà mẹ đơn thân, mồ côi, các em bé còn rất nh� trong các gia đình đông con…

Từ hậu bán thế kỷ 20, thiên đàng nh� bé bình yên này phủ đầy vết sẹo. Dù vậy cuộc sống ở đây vẫn yên bình và thầm lặng. Mỗi làng tụ chung quanh ngôi nhà chung lớn với mái nhà bằng tranh rất đặc biệt: cao và nh�n. Chính đây là nơi tập thể quyết định tất cả m�i chuyện. Rất nhi�u nhà th� ẩn mình trên sư�n đồi mang nét đặc trưng này, với các cộ c� dựng ở cửa ra vào tượng trưng cho giao tiếp với thần linh.

Như thế đạo th� vật linh đa thần từ rừng sâu có thể hoàn tựu nơi kitô giáo đơn thần. Và ở �ông Nam � (Việt, Miên, Lào, Thái) có một hằng số: đi từ các minh triết phương �ông, len l�i một cách có hệ thống vào đạo đơn thần, và chính trong đạo th� vật linh ở vùng ngoại vi này mà kitô giáo mới có thể bám rễ. Nữ tín hữu ngư�i Kinh tận hiến thuộc Dòng Nước Hằng Sống, bà Cêcilia, giải thích: “Trước khi được phúc âm hóa, ngư�i mi�n thượng đã tin vào các thần của h��.

Trong các giáo xứ sắc tộc, một trong các điểm chung rất hiếm với phần còn lại của đất nước là ở mỗi nhà xứ đ�u chưng hình thể hiện tình phụ tử với các giám mục và các nhà truy�n giáo Pháp, những ngư�i xây dựng như Giám mục Martial Jannin (1867-1940), Giám mục Jean Liévin Sion (1890-1951), Giám mục Paul-Léon Seitz (1906-1984) và các linh mục như linh mục Charles Gorissen (1916-2013)ở Ninh �ức, linh mục Paul Crétin (1892-1978) ở Dak Cho, Paul Beysselance (1921-2015) ở �ătMot và Claude Corompt (1881-1969) ở Phú Th� cho đến các các cha tổng đại diện gần đây, tất cả đ�u là ngư�i Việt từ ba thế hệ nay. Ở đây cũng như ở các nơi khác trên đất nước Việt Nam, Giáo hội là gia đình và tín hữu không bao gi� quên nguồn gốc của mình, với một lòng trung tín và chân chính.

Tuy vậy ngay từ đầu ở đây đã có hội nhập văn hóa từ kiến trúc đến ngôn ngữ. Ở Kon Tum, nhà th� chính tòa bằng gỗ được xây năm 1913 theo kiểu nhà sàn trên cột của sắc dân Bà-na, cũng giống như tiểu chủng viện cách đó hai bước. Tự hào v� di sản của mình, các du khách Việt Nam đến đây chụp hình… Thánh lễ hàng ngày trong làng lúc nào cũng đông ngư�i và được cử hành bằng ngôn ngữ của ngư�i thiểu số. Thánh Kinh và Phúc Âm đã được dịch từ lâu. Khi vào xem lễ giáo dân để giày dép bên ngoài và không có băng ghế ngồi, h� ngồi xổm. Ở đây cũng như ở các nơi khác, đàn ông, đàn bà ngồi riêng nhau và bài hát thì cất cao và ngân dài theo nhịp điệu đàn trưng truy�n thống. 

“Tất cả đ�u là hồng ân�

Trong khung cảnh này có ba sáng kiến rất lạ mắt với ngư�i phương Tây chứng minh cho sức sống của Giáo hội địa phương. Ở �ắk Giấc, chỉ mới cách đây hai năm, linh mục �a Minh Trần Văn Vũ đã xây dựng ở rìa thị trấn một nhà th� đáng kể, v� diện tích cũng như v� trang hoàng, nhà th� có thể chứ đến 8 000 ngư�i và có bốn hang đá �ức Mẹ Lộ �ức và một đàng thánh giá khổng lồ. Hang đá �ức Mẹ Lộ �ức thì gần như ‘bắt buộc phải có’ ở các giáo xứ Việt Nam. Chung quanh là các giáo xứ nghèo, dù tòa nhà có các nét đặc biệt của các sắc dân địa phương nhưng trông có vẻ lạc điệu với nét huy hoàng của nó. Dù sao đó là ni�m tự hào của giáo dân. Ở đây cũng như ở các nơi khác, chúng ta chỉ cần nhớ lại các nhà th� chính tòa th�i Trung cổ của tây phương, các nhà th� này đã được xây trong các đi�u kiện thiếu thốn vật chất vô cùng. Với Chúa thì không có gì là… quá đẹp! Khi h�i cha xoay xở tài chánh ở đâu để xây nhà th�, linh mục Vũ cư�i trả l�i: “Tất cả đ�u là hồng ân!� Trong Giáo hội cũng như trong cả xã hội Việt Nam, sự tương trợ v� tài chánh và bảo trợ rất tích cực, cả cộng đồng ngư�i Việt ở nước ngoài. Ti�n mặt luân lưu dễ dàng giữa các linh mục và giáo dân. Và đừng quên 200 giáo dân �ắk Giấc làm việc thiện nguyện cho giáo xứ.

Ở độ cao trên một ngàn mét thì khí hậu mát lạnh. �ể chống lạnh, linh mục Dòng Chúa Cứu Thế Bartôlômêô Nguyễn �ức Thịnh, quản nhiệm đ�n th� �ức Mẹ Măng �en sửa lại một xe buýt cũ để làm nhà xứ. Vì linh mục phải lo cho hàng chục ngàn giáo dân hành hương. Mới chỉ cách đây 20 năm, khi làm xa lộ, ngư�i ta khám phá tượng �ức Mẹ bị cụt tay. Và nhanh chóng, các ngư�i dân tộc ở đây cầu nguyện với �ức Mẹ và đã nhận được nhi�u ơn. Và cả ngư�i không công giáo, với sự đồng ý của chính quy�n địa phương đã lũ lượt đến cầu nguyện với �ức Mẹ. Giáo hội mua được miếng đất 6 hêc-ta và linh mục Thịnh đóng đô ở đây. Cách túp l�u của linh mục hai mươi mét là ngôi nhà th� đồ sộ và sẽ được thánh hiến trong vài tháng sắp tới. Chúng ta có thể hy v�ng đây là một Lộ �ức tương lai của ngư�i Việt. Dĩ nhiên chính quy�n địa phương hỗ trợ vì lợi ích kinh tế địa phương là chuyện không chối cãi được.

Công việc của Linh mục �ông kết nối với nhi�u giáo phận trong việc tôn tr�ng sự sống. Ở một nước mà một cách nào đó ngư�i chết sống giữa ngư�i sống, khi ngư�i dân th� ông bà trên bàn th�, khi h� nhớ các ngày giỗ để cúng kỵ thì các nhóm này đã chôn cất các bào thai khi bị phá. Chẳng hạn như sáng nay có 200 ngư�i h�p lại ở nghĩa trang Chu Hieng cách Pleiku 10 cây số để chôn 22 bình hài cốt giữa hàng chục ngàn ngôi mộ nh� có đánh đấu bằng cây thánh giá. Nhà cầm quy�n tặng đất. H� không phải là những ngư�i chiến đấu bảo vệ sự sống, các tín hữu này đơn thuần làm hành vi này như việc làm giữa con ngư�i với nhau. Như thế chỉ hai thế hệ sau khi các nhà truy�n giáo r�i đây, dần dần đạo công giáo có một khuôn mặt mới vừa giữ di sản của mình vừa tạo cho h� một con đư�ng riêng.

Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch

Phanxicovn