Khi Scorsese trả l�i cho vụ tai tiếng của cuốn phim “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô�

Martin Scorsese, trong lần cổ động cho cuốn phim “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô� ở Toronto, Canada ngày 10 tháng 8, 1988. Andrew Stawicki / Toronto Star / Getty Images

Cách đây 30 năm, cuốn phim “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô�  đã gây tranh cãi dữ dội, kéo theo các cuộc phản kháng, thậm chí còn dẫn đến các vụ  tấn công. �ạo diễn

Martin Scorsese giải thích với báo Paris Match.

Khi cuốn phim “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô� của đạo diễn Martin Scorsese chiếu lần đầu tiên ở Pháp ngày 28 tháng 9, 1988 thì nó đã nổi tiếng dữ dội rồi. Cuốn phim do diễn viên Willem Dafoe đóng vai chính, mô tả con Thiên Chúa sống như một ngư�i đàn ông bình thư�ng và có quan hệ tình dục với Maria-Mađalêna. Cũng như ở Mỹ, cuốn phim tạo làn sóng phản đối nơi ngư�i công giáo, h� cho rằng cuốn phim phạm thượng, nhất là cảnh cuối cùng.

Các băng-rôn, biểu tình, cầu nguyện trước các rạp chiếu. Nhi�u tuần sau, các vụ chống đối vẫn còn ráo riết với các vụ tấn công bằng bom cháy ở nhi�u rạp chiếu bóng trên nước Pháp. Vụ tấn công nặng nhất là ở quảng trư�ng Thánh Mi-ca-e ở Paris.

�êm 22 rạng 23 tháng 10, 1988, một nhóm ngư�i công giáo chủ trương giữ nguyên vẹn đặt chất nổ ở một phòng chiếu bên cạnh (ít được canh phòng hơn) phòng chiếu phim “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô�. Vụ tấn công làm 14 ngư�i bị thương trong đó có 4 ngư�i bị thương nặng. Năm ngư�i, trong đó có một vài ngư�i thân cận với nhà th�  Thánh Nicolas-du-Chardonnet bị lên án năm 1990.

Sự hình thành, sản xuất và phân phối phim đã làm cho nhà đạo diễn Martin Scorsese phải chịu đựng rất nhi�u khó khăn, tôn giáo là tr�ng tâm các phim của ông. 

�ây là bài ph�ng vấn của nhà đạo diễn Martin Scorsese với báo Paris Match trong th�i tranh luận năm 1988 … Bài ph�ng vấn của nữ ký giả Katherine Pancol trong số báo 2052 Paris Match ngày 23 tháng 9, 1988 

Martin Scorsese: “Câu chuyện này, đó là cách tôi cầu nguyện, là hành vi đức tin của tôi�

�ạo diễn Martin Scorsese có vẻ nh� bé dưới cây đèn chùm khổng lồ ở phòng khách trong dãy phòng khách sạn ông thuê ở Danieli. Mặc chiếc quần jean thẳng nếp với dây nịt mạ vàng rất to, ông nhảy từ chỗ này qua chỗ kia trong phòng, bật dậy từ chiếc ghế vải hoa thấp, nhăn mặt vì đây không phải chiếc ghế tân th�i, tịch thu gói thuốc lá của tôi vì ông dị ứng với thuốc lá. Dị ứng với tất cả các vụ biểu tình trên thế giới chống cuốn phim “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô� sẽ chiếu ở Pháp ngày 28 tháng 9, 1988. Bất cứ đâu, New York, Los Angeles, Paris, Rôma, Luân đôn, hàng giáo sĩ đ�u tức tối và lên án cuốn phim phạm thượng. Ngay cả ở Venise, tại quảng trư�ng thánh Mác-cô, chỉ cách khách sạn của ông một trăm mét, các ngư�i chủ trương giữ nguyên vẹn, các “lefebvre� biểu tình với băng-rôn “Cuốn phim của Scorsese là ghê tởm� , “Không được nhạo báng Chúa� và h� quỳ gối đ�c Kinh Lạy Cha bằng tiếng la-tinh trước sự ngạc nhiên của các con chim bồ câu và du khách. Một ngư�i đàn ông đi qua hô “Hoan hô Scorsese�. Các ngư�i biểu tình càng hô to: “Chúa Kitô đã chết trên thập giá vì tội chúng ta. Chúng ta cùng cầu nguyện cho thế giới tội lỗi ngày nay�. H� là những ngư�i trẻ và kham khổ. Chắc chắn đạo diễn Scorsese sẽ ch� một cuộc tranh luận dữ dội, nhưng không ng� lại có vụ tai tiếng lại bùng nổ lớn đến như vậy. Trước hết là buồn, nhưng bây gi� ông “kinh hoàng� trước phản ứng của hàng trăm ngư�i mà ông cho là h� chưa xem phim.

Biểu tình trước phòng chiếu phim “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô� ở New York ngày 13 tháng 8, 1988. © Barbara Alper/Getty Images

– Tôi không hiểu! H� phải xem phim trước rồi sau đó hẳn thảo luận. Nhưng h� chưa xem phim đã lên án!

Ông bứt rứt trên chiếc ghế đệm thấp, hai mắt đen bừng cơn giận.

– Tôi phạm thượng vì tôi nói Chúa vừa là ngư�i vừa là Thiên Chúa! Nhưng nếu Chúa Kitô chỉ là Chúa, thì sẽ dễ cho Ngài để cự lại cám dỗ và chết trên thập giá! Như thế Ngài biết bản chất và đau khổ của con ngư�i không? Khi đưa ra Chúa Giêsu cũng là một ngư�i, Ngài yêu cuộc sống và Ngài từ b� cuộc sống để chết trên thập giá, tôi dẫn chứng khi Ngài chết trên thập giá, chúng ta cùng đau khổ với Ngài! Ngư�i ta không thấy đó là bình thư�ng sao!

Ông lắc đầu và nói thêm:

– Giáo hội trở nên một nghiệp đoàn khổng lồ bảo vệ quy�n lợi của mình. Vì thế Giáo hội buộc phải lên án cuốn phim. Vì tổ chức của h�, an toàn của h� bị đặt vấn đ�. H� sợ tất cả những gì có thể đặt lại vấn đ�.h� chỉ chấp nhận cái nhìn phơn phớt nhẹ nhàng, tô màu như các phim làm trước th�i các đạo diễn Rossellini hay Pasolini, nhưng một Giêsu nghi ng�, một Giêsu là ngư�i thì h� không chấp nhận. Tôi không làm phim theo giáo đi�u, tôi đưa ra cái nhìn của tôi v� Chúa Giêsu. Tôi không khởi đi từ quyển Thánh Kinh nhưng khởi đi từ quyển sách của một lương dân! Cuốn phim này là cách tôi cầu nguyện. Là hành vi đức tin của tôi!

Hai tay của ông khoác trên không. Ông đung đưa trước sau, vẻ tức tối.

– Tôi không thích Giáo hội ngày nay. Tôi không thích giáo đi�u quảng cáo nhi�u hơn là nói v� tình yêu. Tôi, tôi thích quan hệ trực tiếp với Chúa.

Sau khi đ�c kịch bản, diễn viên Stallone tuyên bố: “Giêsu này xoàng quá�.

– Nhưng đi�u này có làm cho ông bực mình khi thấy có nhi�u ngư�i trẻ trong số các ngư�i đi biểu tình không? 

– Những ngư�i trẻ ngày nay, h� không còn một hy v�ng nào. H� có các vấn đ� rượu, ma túy, bạo lực. Vì thế, để muốn thoát ra, h� bám vào tôn giáo. Hoặc như vậy, hoặc tự tử. Và nếu mình đặt lại vấn đ� Giêsu của h�, h� sợ. Sợ phải hoài nghi, sợ phải quay v� các thói quen cũ của mình… 

Biểu tình trước phòng chiếu “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô�  ở Paris ngày 28 tháng 9, 1988. © William STEVENS/Gamma-Rapho via Getty Images

– Còn ông, khi ông còn trẻ?

– Tôi có hai đam mê: Chúa và phim ảnh. Tôi h�c ở trư�ng các nữ tu. Tôi cũng đã vào tiểu chủng viện. Tôi muốn làm linh mục. Nhưng từ th�i đó, tôi đã phản ứng lại. Tôi muốn có đức tin của một đứa bé nhưng tôi không muốn ngây ngô như đứa bé. Tôi đặt một lô các câu h�i. Chẳng hạn, tôi sốc với số phận dành cho Giuđa. �ó là tông đồ duy nhất xuống địa ngục! Như thế là không đúng!

– Và bây gi� ông tin ở Chúa?

– Tôi ám ảnh bởi ý tưởng v� Chúa, nhưng tôi không giữ đạo, tôi không đi lễ. Tôi có cây thánh giá để ở đầu giư�ng. Tôi không h� xem tôn giáo là nhẹ. Ngược lại là khác. Tôi mãi mãi bị đè bêp bởi mặc cảm tội lỗi. Chẳng hạn khi Thánh Phaolô nói: “Ai nhìn ngư�i phụ nữ mà thèm muốn thì trong lòng đã ngoại tình với ngư�i ấy rồi�…

Ông rùng mình.

– Câu này đi theo tôi. Thánh Phaolô rất láu lỉnh. �ó là một tay buôn ngoại hạng. Chính Thánh Phaolô là ngư�i dàn xếp m�i sự cho Giáo hội, ngư�i đã đưa ra khái niệm mặc cảm này, đã tra tấn và buộc xích ngư�i công giáo…

– Ông có cầu nguyện không?

– Có, tôi cầu nguyện để Chúa chỉ cho tôi con đư�ng. Con đư�ng của cuộc đ�i tôi. Chẳng hạn chú ý đến những ngư�i chung quanh tôi. Yêu h� hơn… tôi bị ám ảnh bởi ý tưởng đau khổ và cứu rỗi. �ó cũng là chủ đ� các phim của tôi… Rốt cùng, tôi thấy Chúa Giêsu là một nhân vật tuyệt v�i. Ngài mang đến cho thế giới một sứ điệp phi thư�ng, sứ điệp tình yêu: “Anh em hãy thương yêu nhau. Thương ngư�i như mình vậy.�

– Ông sẽ nói gì với Chúa Giêsu bây gi� nếu ông gặp Ngài?

–  Trước hết tôi sẽ xin Ngài xem phim của tôi…

Ông bật cư�i và thư giãn. Ông nằm trên gh� dài rồi co lại.

– Không, nghiêm túc là không như vậy… Tôi sẽ h�i Ngài sứ điệp tình yêu bây gi� trở nên như thế nào? �ó là câu h�i lớn. Và đó cũng là giới hạn l�i giảng dạy của Ngài. Ngày nay nếu mình yêu kẻ thù và đưa má kia cho h� tát thì mình sẽ chết! Chỉ cần đi dạo ngoài đư�ng ở thành phố New York là biết! Chúng ta sống trong một thế giới bị cai trị bởi bạo lực và súng ống… 

Biểu tình trước phòng chiếu “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô�  ở Nantes ngày 24 tháng 9, 1988. © Alain LE BOT/Gamma-Rapho via Getty Images

– Nhưng tại sao ông làm phim này?

– Trước hết vì tôi bị ám ảnh bởi quyển sách của Kazantzakis. Không phải chỉ có một mình tôi. Trước tôi có Sidney Lumet, Elia Kazan và Ingmar Bergman cũng đã mua bản quy�n sách này. Tiếp đó là tôi không thích hai cuốn phim trước đó của tôi: “Mùi của ti�n bạc� và “Sau những gi��. TTôi không muốn chúng là phim của tôi. Phim ảnh là cuộc sống của tôi, và tôi không muốn xem nhẹ nó. Làm một cuốn phim, là một dấn thân cá nhân. Mỗi lần đ�u như vậy. Tôi muốn khám phá những gì thiết thân đối với tôi. Tôi không tìm cách thu hút đám đông nhi�u nhất có thể. Tôi làm phim trước hết là cho một mình tôi. Quần chúng, là tôi.

– Và với cuốn phim này, ông hoàn toàn “khám phá� được Giêsu?

– Ồ không! Tôi không trả l�i được tất cả các câu h�i mà tôi tự đặt cho mình v� Chúa Giêsu. Tôi chưa xong gì hết và bây gi� tôi còn bị ám ảnh nhi�u hơn là trước khi bắt đầu làm phim này!

Tôi nghĩ phim này sẽ giúp nói một cái gì khác hơn là tôn giáo 

– Không phải Robert De Niro đóng vai Chúa Giêsu sao?

– Không. Không bao gi� có dự tính để Bob đóng vai này. �ó là do lỗi của tùy viên báo chí đã để l�t tên ông mà không biết. Trước hết, Bob không thích chủ đ� này. Dù chúng tôi rất hợp nhau nhưng cũng có lúc phải xa nhau để cả hai cùng lớn lên. Nhưng cũng tốt… Sau khi tên của De Niro được loan ra, tôi đi Paris gặp ông và tôi nói đó là vì lầm. Tôi hoàn toàn không nghĩ gì v� ông khi dựng vai Giêsu. Chúng tôi cùng thảo luận và cuối cùng ông nói với tôi: “Nếu anh có vấn đ�, nếu anh không tìm ra ai khác, anh g�i tôi, tôi sẽ đóng cho anh.� Sau đó, kịch bản được luân lưu ở Hollywood và một lầm lẫn thứ nhì, kich bản rơi vào tay Sylvester Stallone!

Bật cư�i trên ghế. Scorsese tiếp tục bắt chước gi�ng � của Sylvester.

– Khi Sylvester đ�c kịch bản, ông g�i cho đại diện của ông và nói: “Nhân vật Giêsu này quá xoàng. Kịch bản này bị thối, không có chuyện tôi đóng phim này�. Vậy là tốt vì tôi thích nh� Victor Mature hơn là Sylvester! Và rồi tôi gặp Willem Dafoe, tôi thấy Dafoe là một diễn viên lớn. Một Giêsu phi thư�ng!

Ông cư�i, vẻ nghĩ ngợi, ông cột lại giây giày.

– Khi tôi quay phim xong, tôi nghĩ Giáo hội sẽ hỗ trợ tôi… Rằng tầm nhìn v� Giêsu của tôi sẽ làm cho Giêsu gần với ngư�i dân, rằng tôi làm tươi sáng nhân vật Chúa Kitô. Tôi nghĩ cuốn phim sẽ giúp nói lên cả ngàn chuyện khác hơn, những chuyện không dính gì với tôn giáo. Các vấn đ� mà tất cả chúng ta đ�u gặp trong cuộc sống… 

Biểu tình trước phòng chiếu “Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô� ở Paris ngày 28 tháng 9, 1988.© Patrick Robert/Sygma/CORBIS/Sygma via Getty Images

Ông có lý. Cuốn phim không những chỉ nói v� đ�i sống của Chúa Kitô mà còn nói đến quy�n lực, ti�n bạc, dục tính. V� sự hèn nhát, v� phản bội. Giữa ch�n lựa sống tốt và hoàn thiện. Giữa ung dung thoải mái hay tự vượt lên.

– Tôi nghĩ tôi sẽ khơi dậy các thảo luận say sưa như Chúa Giêsu đã có các cuộc thảo luận với các tông đồ của Ngài… Thay vì vậy cuốn phim lại bị tai tiếng… Tai tiếng chỉ vào một chuyện, một cảnh của phim, cảnh của giấc mơ phạm thánh khi Giêsu thông dâm với Maria-Mađalêna.

Tai tiếng làm xóa đi các tiến trình có tinh thần rất kitô trong phim của nhà đạo diễn Scorsese. Bây gi�, vì cứ bị đóng đinh và bị “Pater Noster�, Martin Scorsese buồn và giận. Ông đến Âu châu để nói chuyện với những ngư�i đã xem phim. Và h� chưa xem phim đã lên án ông, cũng như ở Mỹ, ông đụng phải bức tư�ng không khoan nhượng. Ông nói: “Ở Mỹ tôi hiểu, đó là tiếng hót của con thiên nga dưới chế độ Reagan. Nhưng còn ở đây?�

Marta An Nguyễn dịch

Phanxicovn