Giáo Hội trong vòng tay �ức Maria, Ngư�i Mẹ nhân bản và tự do thiêng liêng

Th�i sự thế giới gần đây cho thấy ảnh hưởng của phong trào #MeToo, dưới nhi�u hình thức và mức độ, đã vượt ra kh�i biên giới các nước Tây Phương, để lan sang các châu lục khác, và từ từ gây ý thức lớn hơn v� sự tôn tr�ng hỗ tương và bảo vệ sự đoan trang trong bối cảnh ngh� nghiệp hay nơi công cộng giữa nam giới và nữ giới. �ồng th�i, chính phủ một số quốc gia đã ý thức hơn v� sự phân chia đồng đ�u giữa hai giới trong các chức vụ cao cấp và lãnh đạo, dù dưới dạng chính sách hay thực hành riêng lẻ. Cũng vậy, một số ngôn ngữ đã phải tìm những phương cách khác nhau để tạo ra những kiểu nói phù hợp, đặc biệt liên quan đến đặc tính “giống� trong danh từ. Chúng ta có thể kể thêm nhi�u ví dụ khác nữa. Trong bối cảnh ấy, việc �ức Thánh Cha Phanxicô quyết định cụ thể hoá chân dung gương mẫu của �ức Maria bằng việc đưa vào phụng vụ Roma lễ nhớ “�ức Maria, Mẹ Giáo Hội� ngay sau ngày Lễ Hiện Xuống là một m�i g�i có ý nghĩa và cần thiết cho Giáo Hội để h�c h�i cách hiện diện như �ức Mẹ, trong lòng xã hội hiện tại.

Nếu không phải là tín hữu Công Giáo, vốn được nuôi dưỡng từ truy�n thống Thánh Mẫu h�c hàng nghìn năm, qua những cung cách đa dạng v� lòng tôn kính �ức Mẹ từ tín lý đến mục vụ, thì một ngư�i bên ngoài, khi nhìn vào mẫu gương �ức Mẹ như là một lối tiếp cận dành cho sự hiện diện của Giáo Hội trong một thế giới vốn đang hăng hái đi tìm sự bình đẳng giới đang hồi triệt để này, sẽ thực sự bị đặt vào một sự bối rối nghi ng� mạnh mẽ, bởi hình ảnh của Maria, ngư�i phụ nữ Do Thái này, trong không gian văn hoá cách đặc thù đây hai nghìn năm, sẽ chạm phải những chênh lệch rõ rệt v� quan niệm phong hoá hay một mâu thuẫn khó có thể dung nạp được với cách nhìn v� phụ nữ th�i nay.

Nhìn từ bên ngoài, chúng ta bắt gặp hình ảnh một Maria hoàn toàn ngược lại với những gì thế giới đang cổ võ: một ngư�i phụ nữ thôn quê, vô danh, an phận và tùng phục trong những mối quan hệ mà xã hội kiến tạo cho mình, từ môi trư�ng gia đình đến cung cách sống trong lòng xã hội. Thậm chí, với ch�n lựa lối sống lang thang và ngoại thư�ng của ngư�i con Giêsu của bà và sau đó là kết cục bi thảm trên thập giá của ngư�i con đó, Maria sẽ hiện ra trong bóng dáng của một ngư�i mẹ cam chịu và bất lực. Công trình giáo dục của bà dành cho ngư�i con này là một sự sụp đổ và thất bại không thể bào chữa được. Theo lối suy nghĩ như thế, chắc chắn Maria sẽ dễ được dùng làm phản chứng khi so với khuynh hướng th�i đại, hơn là được dùng để làm gương mẫu cho các tín hữu Kitô đương đại.

Nhưng nếu nhìn từ trong bối cảnh đức tin, Maria sẽ trở thành cảm hứng cho một lối hiện diện đầy nhân bản và thiêng liêng, vượt qua bối cảnh Kitô giáo, để trở thành một sứ điệp phổ quát. �ó là khi chúng ta khám phá ra cuộc đ�i của Mẹ, cũng chính từ trong những biến cố ấy, sự cộng hưởng giữa nhân tính bình dị của một con ngư�i lịch sử và ni�m tin lữ hành của ngư�i ấy. Hai yếu tố này tạo nên một cuộc đ�i, một ơn g�i mà chúng ta sẽ hạnh phúc g�i là Mẹ, Mẹ của nhân loại và Mẹ của Giáo Hội.

Nhưng cần phải nói ngay, sự cộng hưởng ấy phải được hiểu như là một tương tác đầy năng động giữa Maria với con mình – �ức Giêsu Kitô – ngay từ trong những kinh nghiệm trần thế đầu tiên của Mẹ v� Chúa Giêsu, từ lúc được sứ thần truy�n tin, cho đến khi thấu hiểu mỗi lúc một nhi�u hơn kế hoạch ấy và cuối cùng là sự thực hiện ơn cứu độ của Thiên Chúa, qua cái chết trên thập giá của ngư�i con mà Mẹ sinh hạ và dưỡng dục. Nếu lãng quên mối tương quan này, thì những gì �ức Maria đã nói, sống và trải nghiệm sẽ mất đi ý nghĩa quan tr�ng nhất, đi�u vốn làm nên giá trị cốt lõi của một hiện hữu nhân sinh: thực hiện nơi mình khả năng siêu việt mà Thiên Chúa đã đặt vào. Nói theo ngôn ngữ của nhà thần h�c Karl Rahner, cuộc đ�i Mẹ phải được hiểu như một “hiện hữu siêu nhiên� (übernatürliches Existential).

Tuy vậy, vì phạm vi hẹp và không mang tính giáo khoa, cũng như không có ý định khai triển thần h�c v� �ức Mẹ theo hướng tư tưởng Karl Rahner, nên bài viết này chỉ gợi lên vài khai mở nho nh� để tiếp nối ý định nuôi dưỡng thiêng liêng mà �ức Thánh Cha đã bày t� khi thiết lập ngày lễ này, là “ tiến trình phát triển đ�i sống đức tin của ngư�i Kitô hữu phải được bén rễ sâu vào mầu nhiệm Thánh Giá, vào hy tế Thánh Thể và vào �ức Trinh Nữ Maria, Mẹ �ấng Cứu Chuộc và Mẹ của đoàn dân được cứu chuộc, Mẹ đã sống cuộc đ�i mình như hy tế dâng lên Thiên Chúa.� Như vậy, sự gắn kết giữa “bộ ba�: ngư�i tín hữu, �ức Maria và �ức Kitô được tái khẳng định, như cách chúng ta vẫn diễn tả xưa nay: Per Mariam ad Jesum. Ngư�i tín hữu, với tư cách là chi thể của thân thể Giáo Hội, có �ức Maria như là ngư�i mẹ nhân bản và tự do thiêng liêng, để sống dồi dào ơn g�i của mình giữa lòng nhân loại hôm nay.

Nét bình dị của kinh nghiệm ân sủng

� thức v� ân sủng phong phú mà Thiên Chúa đổ xuống trên cuộc sống của mình chắc chắn không là một đi�u muộn màng nơi Mẹ, dù kinh nghiệm xác chuẩn của ân sủng ấy chỉ hiển lộ trong l�i chào của sứ thần vào khoảnh khắc Truy�n Tin. Nhưng từ trong thái độ nội tâm của Maria, ta thấy đã có một sự hiện diện liên tục và n�n tảng của ân sủng, cho dù nó thể hiện cách đơn giản và tầm thư�ng như dòng đầu Tin Mừng Luca giới thiệu v� Mẹ: một trinh nữ tên là Maria sống trong một thị trấn tên là Nazareth. Nhưng cái định vị khiêm tốn ấy, thậm chí không có màu sắc tôn giáo, được Mẹ nhìn nhận như một sự “nghiêng mình� vĩ đại của Thiên Chúa: phận nữ tỳ hèn m�n, Ngư�i đoái thương nhìn đến (Lc 1, 48).

Kinh nghiệm ân sủng trên không chỉ là một tâm tình chủ quan của một thiếu nữ đạo hạnh, nhưng còn là một kinh nghiệm đến từ sự nhìn nhận từ bên ngoài, từ Thiên Chúa và của tha nhân, thể hiện qua l�i của Thiên Sứ Gabriel và ngư�i chị h� Elisabeth: “Kính chào Maria, trinh nữ đầy ơn phúc� (Lc 1, 28) và “em thật là ngư�i diễm phúc� (Lc 1, 42). Hay thậm chí sau này, kinh nghiệm được chúc phúc ấy của Mẹ còn được nhìn nhận ngang qua sự thánh thiện và uy quy�n của �ức Giêsu: phúc cho lòng dạ nào đã cưu mang Thầy (Lc 11,27). Nói khác đi, đó là xác tín được hình thành từ việc “liên lỉ� đặt cuộc đ�i mình vào trong mối tương quan với Thiên Chúa, có khi chưa cần nội dung hay phát biểu v� thân phận thụ tạo của mình – một vị Thiên Chúa đã hiện diện đó và đôi khi dư�ng như còn chưa mở l�i trực tiếp. Hẳn Thiên Chúa luôn “tương thông� với chúng ta trong một cách nào đó, dù cho đó là sự hiện diện thinh lặng hay bằng l�i mặc khải. �i�u quan tr�ng mà chúng ta nhìn thấy nơi �ức Maria là chưa bao gi� có sự đứt đoạn nơi ý thức của Mẹ v� sự hiện diện ân sủng của Thiên Chúa trong đ�i mình.

Maria đã ở lại trong tình trạng được bao b�c bởi ân sủng ấy mà không bị choáng ngợp hay thoái thác trước sự ng� l�i của Thiên Chúa. Dầu vậy, Mẹ tiếp tục ở lại trong những quyết định hiện sinh tràn đầy tự do của mình. Những quyết định này làm nên những sự kiện đ�i Mẹ, nhưng như đã nói, vừa hoàn toàn do Mẹ, vừa đồng th�i là một hành vi cộng tác với Thiên Chúa trong bầu khí của ân sủng không h� gián đoạn ấy. Tin Mừng đã hẳn không thể thuật lại hết những quyết định của Mẹ trong tư cách ngư�i con gái đã đính hôn, hoặc sau này ngư�i vợ của Giuse, ngư�i mẹ hay thân mẫu của “sư phụ Giêsu�. Tin Mừng chỉ để lại vài ví dụ “chớp nhoáng� nhưng có tính bản l� làm nên sự cao cả của Mẹ �ức Kitô.

Ngay trong biến cố Truy�n Tin, Maria đã tiếp tục đeo đuổi dự án cuộc sống của mình, bằng một chuỗi những thái độ, bắt đầu từ bối rối cho đến đặt vấn đ� hay lập luận (Lc 1, 24.29), và cuối cùng ưng thuận để kế hoạch của Chúa có chỗ quan tr�ng và cao cả nhất trong cuộc đ�i mình. Viễn cảnh của việc xây dựng tổ ấm với Giuse đã không bị bóp chết ngay cả trong cái nhìn của Mẹ, nhưng được soi sáng, làm cho phong phú bởi l�i hứa của Thiên Chúa. Nh� đưa những dự định, ước mơ đ�i tư của mình vào trong cuộc đối thoại với Ngài mà ý thức v� căn tính Mẹ của �ấng Emmanuel được củng cố và sắc nét hơn: tôi đón nhận thân phận thụ tạo của mình và đáp lại l�i m�i g�i của Thiên Chúa bằng ý muốn và sự vâng phục của tôi (Lc 1, 38).

Cũng vậy, chúng ta có thể đ�c cuộc đối thoại giữa Maria và Giêsu mư�i hai năm sau như một kinh nghiệm ân sủng, sau khi hai vị phụ huynh tìm lại được con mình trong ��n Th�. Dĩ nhiên trong chất vấn của Maria, có cả ý kiến của Giuse. Trong sự kiện này, Maria đã sử dụng quy�n của ngư�i làm cha mẹ để cùng con mình đặt lại một vấn đ� quan tr�ng và đôi khi rất khó giải quyết của một trẻ vị thành niên. �ó là tam giác của “bộ ba quy�n lực�: quy�n cá nhân, quy�n cha mẹ và quy�n của định chế xã hội và tôn giáo. Cùng với Giuse, Maria đã đón nhận câu trả l�i đầy thử thách của con mình như nhi�u bậc cha mẹ khác. Nghĩa là h� phải chấp nhận b� ng� sự hiểu biết đối với con và đồng hành với con bằng dấu chấm h�i mỗi lúc một lớn hơn, và coi đó là bước tiếp theo của ân sủng. Chấp nhận không có câu trả l�i dứt khoát cho một vấn đ� cũng đã là kinh nghiệm của ân sủng.

Hai ví dụ trên khắc hoạ phần nào cách đáp trả đầy nhân bản và thiêng liêng của �ức Maria. Ân sủng của Thiên Chúa, trong khi được trao tặng cho Mẹ như “dấu chỉ� của th�i cứu độ – “này một trinh nữ sẽ thụ thai� – được Mẹ đáp lại bằng tự do rất nhân bản và bình dị, và kéo theo những thực hành rất cụ thể, từ việc đi giúp ngư�i h� hàng Elisabeth lo việc nhà, cho đến cái lặp đi lặp lại của đ�i sống phụng vụ trong gia đình Nazareth ngày Sabbat hay mỗi năm cùng bà con lối xóm đi hành hương lên ��n Thánh. Cái bình thư�ng trong đáp trả của Mẹ không đến từ sự ngoan cố giữ lại phần “ý riêng�, đặt song song hay cạnh tranh với phần dành cho Chúa, cho bằng thấy việc phải sống những đi�u ấy như là thúc đẩy rất cụ thể của ân sủng và trong ni�m hy v�ng lạc quan, thi hành những đi�u ấy vì biết sẽ làm vui lòng Thiên Chúa, như thể đó là đi�u đã “cùng quyết định� với Ngài.

�ối diện với những khủng khoảng trong tư thế của ngư�i yếu

Khi coi tác giả của bài Magnificat là �ức Maria, thánh Luca đã cô đ�ng hoá lịch sử cứu độ, từ Abraham, Israel cho đến “muôn dân muôn nước�, dĩ nhiên bằng ngôn ngữ thi ca. Một đàng ta hiểu bài ca ấy từ góc nhìn của một Thiên Chúa giải phóng dân Ngài và cứu độ toàn thể vũ trụ.  Nhưng đàng khác, nếu nhìn từ góc độ chân dung một thiếu nữ như Maria, thì bài ca này trình bày kinh nghiệm đức tin của một ngư�i yếu (anawim).

Maria đã đối diện với những khủng hoảng, có thể nói như vậy, của cuộc đ�i mình trong tư thế của một ngư�i yếu. Một ngư�i yếu đuối trong đức tin! Nếu nói theo ngôn ngữ các nhà thần nhiệm các thế kỷ sau này, thì đó là “đêm tối của tâm hồn�. Trong khi ân sủng Thiên Chúa dành cho Mẹ không gián đoạn thì, một lần nữa, ân sủng cũng làm cho tự do nhân bản bộc lộ bản chất sơ đẳng của nó: sự yếu đuối. Trong cuộc khủng hoảng th�i đính hôn với Giuse, vì bị hiểu lầm, Maria đã ở lại trong phản ứng hết sức con ngư�i: Mẹ thinh lặng. Chúng ta cũng gặp lại sự thinh lặng này trong những khoảnh khắc khác của đ�i Mẹ: một cách gián tiếp, sau cuộc tàn sát các trẻ sơ sinh đầy bạo lực của Hêrôđê, tị nạn sang Ai Cập, hay nhi�u năm sau này, trực tiếp dưới chân thập giá.

Cùng với Giuse, bước đi trong thinh lặng là cách mà Maria đã ch�n lựa như hành vi đức tin của mình, từ Nazareth đến Bêlem, từ Bêlem sang Ai Cập, từ Ai cập v� Galilê và những cuộc lữ hành sau đó. Bằng đức tin, h� bước đi, ý thức v� sự yếu đuối của thân phận, để tìm kiếm và tìm thấy ý muốn của Thiên Chúa ngay tại những “điểm tối� của đ�i h�. Nói một cách nghịch lý, Thiên Chúa ở với h� bằng sự “vắng mặt� của Ngài. Sự yếu đuối cảm nhận trong tương quan ấy với Thiên Chúa không làm cho h� dừng lại, đầu hàng, nhưng được đón nhận như là lương thực thiêng liêng, nuôi dưỡng hành trình đối thoại càng lúc càng ý thức nhi�u hơn v� một vị Thiên Chúa bất khả thấu. Sự yếu đuối trong hành vi tin của Maria và Giuse không những không giảm thiểu nơi h� tình yêu và sự gắn bó với Thiên Chúa, mà ngược lại, nó gỉai trừ những nguy cơ nắm giữ và hiểu biết Ngài như bất kỳ một sự vật nào. Nói theo ngôn ngữ thần h�c ngày nay, sự yếu đuối của hành vi tin ấy giải trừ những tri thức mang tính giáo đi�u.

Như vừa nói, sự thinh lặng trong đ�i �ức Maria không là hệ quả của việc bị ‘bịt miệng’, cảm thấy lúc nào cuộc đ�i của mình cũng éo le, cho bằng là một ch�n lựa của tự do, mà hành vi tự do ấy là hoa trái của một kinh nghiệm dài trong cầu nguyện và nhận định. Sự thinh lặng ấy không là việc ấm ức chấp nhận đau khổ, thấy mình bị lôi vào vòng xoáy càng lúc càng dữ dội của cuộc đ�i, mà là sự ưng thuận của tình yêu, đến độ nó có thể diễn tả ngang bằng sự mãnh liệt của cái chết (Dc 8,6). Không kể sự thinh lặng của �ức Kitô do thực tại Ngôi Hai Nhập Thể duy nhất của ngài, thì sự thinh lặng của Maria dưới chân thập gía là đỉnh cao mà một thụ tạo “thuần tuý� có thể dâng hiến cho Thiên Chúa. Một cuộc dâng hiến bằng sự thinh lặng mãnh liệt như chính tình yêu của �ấng thinh lặng trên thập giá. Nói theo l�i thánh Phaolô: nơi thập giá, Mẹ đã chết cho chính mình nh� đón nhận cái chết của �ức Giêsu Kitô, con của Mẹ (2 Cr 5,15).

Vì vậy, đối diện với những vấn đ� hiện sinh trong tâm thức của ngư�i yếu đuối không làm giảm giá trị hay lãng phí hiệu quả của ân sủng nơi thân phận thụ tạo của mình. Nhìn nhận mình yếu đuối và không có l�i đáp cho một câu h�i khó nào đó sẽ không làm mất đi sự cao cả của thân phận thụ tạo, cho dù đó là từng cá nhân tín hữu hay Giáo Hội, xét như là cộng đoàn con cái Thiên Chúa. Chấp nhận ng� l�i với thế giới: tôi hay chúng tôi yếu đuối, không có l�i giải cho m�i vấn đ� của đ�i ngư�i, là mở đư�ng cho một cuộc tìm tòi khác rất khiêm tốn, có khi phải mở đầu bằng sự thinh lặng, rồi bằng những mạo hiểm hay đ� nghị vụng v�, ví dụ như l�i trần tình đượm buồn lúc ban đầu của hai môn đệ trên đư�ng Emmau, nhưng nơi đó, một lần nữa, kinh nghiệm này sẽ dẫn chúng ta đến n�n tảng của m�i mặc khải: sự thinh lặng của Thập Giá �ức Giêsu, nơi mà Thiên Chúa tự t� lộ và t� lộ hoàn toàn chính Ngài, như là Tình Yêu, một tình yêu mang lại sự sống mới.

Hiện diện bằng cầu nguyện và lắng nghe

Sự thinh lặng đã làm nên tính chất hiện hữu siêu nhiên của �ức Maria. Tin Mừng đã tóm g�n đ�i nội tâm của �ức Mẹ bằng một đúc kết quen thuộc nhưng thiết yếu: lắng nghe và suy đi nghĩ lại trong lòng. Thái độ ấy trước hết là một sự hiện diện. Sự hiện diện này lớn hơn cả sự hiện diện thân xác. Bằng sự lắng nghe và suy niệm, �ức Maria đã đưa những thực tại đ�i mình, nghĩa là bản thân Mẹ và những mối liên hệ và những mối bận tâm khác, vào cảnh vực của những cảm quan siêu nhiên. L�i mà Mẹ cưu mang không nằm trong trật tự của những suy tư theo logic “nguyên nhân-kết quả�, mà là tâm tình của một “litania� – một kinh cầu được lặp đi lặp lại trong cõi lòng an bình. Do sự hiến tế cứu độ của �ức Kitô chỉ “một lần là đủ� (Dt 10, 10), nên l�i của m�i thụ tạo, bắt đầu từ Maria, là l�i lặp đi lặp lại, để Thần Khí làm vang dội “đến tận cùng cõi đất�.

Dưới chân thập giá, sự hiện diện của Maria xét v� thể lý, là một sự hiện diện “đày đoạ�. Mẹ chứng kiến cái chết của con mình và ý chí bị làm nhục vì không thể làm gì được. Sự hiện diện thinh lặng của Mẹ từ lúc ấy là cách thế gương mẫu nhất để đối diện với mầu nhiệm sự dữ bày ra trước đ�i mình. Cảm nghiệm sự bất lực trong thân phận con ngư�i trên thập giá là cưu mang đau khổ như một “rên siết khôn tả�, nhưng đồng th�i đi vào cuộc sinh nở gây ni�m hy v�ng, từ Evà cũ sang Evà mới. Nơi Bêlem, Mẹ đã đưa Ngôi L�i vào nhân loại bằng sự thinh lặng của lòng dạ mình. “Này là Con Bà�, nơi Golgotha, một lần nữa, sự hiện diện thinh lặng của Mẹ trở thành cung lòng sinh hạ nhân loại trong giây phút được cứu độ. Nh� ni�m tin tối hậu mà �ức Kitô dành cho nhân loại qua hình ảnh ngư�i môn đệ yêu dấu, tình yêu của Mẹ dành cho con mình được hoà vào tình yêu của Ngài dành cho Giáo Hội. Vì thế, không phải ngẫu nhiên mà các nhà thần h�c vẫn coi giây phút Chúa “trối� ngư�i môn đệ yêu dấu cho Mẹ như là sự khai mạc của vai trò �ức Maria là mẹ của cộng đoàn tín hữu.

Sư hiện diện thinh lặng của Mẹ vẫn tiếp tục trong th�i Phục Sinh. Nếu các bài giảng của các tông đồ trước toàn thể chư dân là những diễn từ kể lại công trình cứu độ của Thiên Chúa và được thành toàn nơi �ức Giêsu, những diễn từ phong phú và thích nghi cho các thành phần ngư�i nghe trong những hoàn cảnh khác nhau, thì hình ảnh �ức Maria nơi nhà Tiệc Ly, thinh lặng và cầu nguyện, sẽ là một dạng diễn từ khác. Một diễn từ n�n tảng và phổ quát nhất mà Giáo Hội cần cưu mang, vì sự diễn tả của nó vượt qua m�i khác biệt văn hoá và lịch sử: sự thinh lặng cầu nguyện – một diễn từ vô ngôn. Mẹ đã được diễn tả như Mẹ của các tông đồ, là vị tông đồ lớn nhất trên nhóm Mư�i Hai. Mẹ hiện diện đó và cùng đón nhận Thần Khí được gửi xuống với các môn đệ trong ngày Lễ Ngũ Tuần. Nhưng Mẹ hiện diện vẫn bằng sự thinh lặng lắng nghe. Ở đây, �ức Maria đảm nhiệm một nhịp không thể thiếu trong trái tim Giáo Hội – một bên, Giáo Hội của rao giảng, của việc loan báo l�i cứu độ của Thiên Chúa với thế giới, và một bên Giáo Hội của lắng nghe và nội tâm hoá những vấn đ� của nhân loại.

—

Chân dung �ức Maria – Mẹ Giáo Hội – được khắc hoạ ở đây như là ngư�i đáp trả ân sủng cứu độ của Thiên Chúa trong tư thế của ngư�i lắng nghe trong thinh lặng, cảm nhận mình yếu đuối trong từng biến cố của đ�i một tín hữu và thực hành đ�i sống bằng những thao tác bình dị. Những nét này, được kể phần nào dưới dạng liệt kê và tư�ng thuật, nên chắc chắn không nói hết và lại càng không thể thay thế những n�n tảng tín lý v� �ức Mẹ.

Bên cạnh những khai triển thần h�c và những tước hiệu dành cho �ức Trinh Nữ Maria, nếu Giáo Hội có đóng góp gì cho cách hiểu và cho những cố gắng cổ võ thân phận ngư�i phụ nữ, hay rộng hơn, cho thân phận những ngư�i yếu, bị gạt b� hay áp bức trong thế giới hôm nay, thì chân dung �ức Mẹ như vừa kể vẫn còn nguyên giá trị. Thật vậy, tính ngoại thư�ng lớn nhất của hiệu quả của ân sủng không gì khác hơn là làm cho ân sủng ấy trở nên đi�u bình thư�ng cho tất cả m�i sinh linh, cho dù có mang danh Kitô hữu hay không. Mẹ đã sống như thế với đ�i nhân loại của Mẹ. Giáo Hội cũng sẽ sống như thế với hành trình lữ hành trần thế của mình.

Giuse Bùi Quang Minh, S.J.

dongten