Trong quyển sách Bà máºt (The Secret) cá»§a linh mục Rene Fumoleau có má»™t bà i thÆ¡ mang tên Tá»™i lá»—i. Fumoleau, má»™t linh mục truyá»n giáo vá»›i Ngưá»i dân Bản địa ở Bắc Canada, cha đã xin má»™t nhóm ngưá»i lá»›n tuổi nêu ra những gì há» xem là tá»™i lá»—i xấu xa nhất. Và đây là câu trả lá»i cá»§a há»:
Mưá»i ngưá»i Bản địa thảo luáºn vá»›i nhau,
Và sau má»™t lúc, Radisca giải thÃch cho tôi:
“Chúng ta đã thảo luáºn và tất cả chúng ta Ä‘á»u đồng ý:
Tá»™i lá»—i xấu xa nhất con ngưá»i có thể là m
là há» khóa cá»a cá»§a há» lạiâ€.
Có lẽ đó là lúc sá»± cố nà y xảy ra và đặc biệt tại ngôi là ng Ngưá»i bản địa nà y, chúng ta luôn có thể để cá»a mở mà vẫn an toà n, nhưng đây không phải là lá»i khuyên đúng cho Ä‘a số, chúng ta chỉ cảm thấy an toà n khi các cá»a đã được khóa và khi hệ thống an ninh Ä‘iện tỠđã được báºt lên để bảo vệ các cánh cá»a. Tuy nhiên, các báºc cao niên Ngưá»i bản địa nà y có lý, xét táºn cùng, hỠđã nói vá» má»™t Ä‘iá»u gì đó sâu sắc hÆ¡n cái chốt an ninh bên ngoà i cánh cá»a cá»§a chúng ta. Khóa cá»a nhà mình thá»±c sá»± mang ý nghÄ©a nà o?
Như chúng ta biết, có rất nhiá»u loại cá»a chúng ta khóa và mở khóa để ngưá»i khác ra và o. Jean-Paul Sartre, nhà hiện sinh nổi tiếng ngưá»i Pháp đã từng viết: Äịa ngục là nÆ¡i ngưá»i khác. Mặc dù Ä‘iá»u nà y có thể rất đúng vá» mặt cảm xúc và o má»™t lúc nà o đó, nhưng nó là phản đỠcho bất cứ má»™t sá»± tháºt tôn giáo nà o, đặc biệt là sá»± tháºt kitô giáo. Trong tất cả các tôn giáo lá»›n trên thế giá»›i, rốt cùng ở vá»›i ngưá»i khác là thiên đà ng; vÄ©nh viá»…n sống má»™t mình má»›i là địa ngục.
Äó là sá»± tháºt được xây dá»±ng trên chÃnh bản chất chúng ta. Là con ngưá»i, chúng ta là thà nh phần cá»§a xã há»™i; có nghÄ©a là chúng ta được xây dá»±ng theo cách, dù chúng ta luôn là cá nhân, riêng tư và đặc trưng nhưng cùng lúc, chúng ta luôn là xã há»™i, cá»™ng Ä‘oà n và liên đới phụ thuá»™c nhau. Chúng ta được xây dá»±ng để cùng ở vá»›i ngưá»i khác, ở má»™t mình không mang má»™t ý nghÄ©a nà o cÅ©ng không phát triển. Tháºt váºy, chúng ta cần nhau đơn giản để tồn tại và để sống là nh mạnh. Còn nhiá»u hÆ¡n nữa, chúng ta cần nhau vì tình yêu và ý nghÄ©a, vì không có những chuyện nà y, Ä‘á»i chúng ta không có má»™t mục Ä‘Ãch nà o. Ở má»™t mình là loại chết tệ hại nhất.
Äiá»u nà y cần phải được nhấn mạnh ngà y hôm nay, vì cả trong xã há»™i cÅ©ng như ở các nhà thá», Ä‘a số chúng ta đóng má»™t số cá»a theo cách vừa há»§y hoại vừa thá»±c sá»± không có tinh thần kitô giáo. Äâu là vấn đỠcá»§a chúng ta?
Cách đây hai mươi năm, giáo sư khoa há»c chÃnh trị Äại há»c Harvard Robert Putnam đã quan sát sá»± tan vỡ cá»§a cá»™ng đồng trong ná»n văn hóa chúng ta và đặt tên cho nó bằng cụm từ dá»… nhá»› ChÆ¡i Bowling má»™t mình (Bowling Alone). Theo giáo sư, gia đình, khu phố và cá»™ng đồng nói chung cá»§a chúng ta Ä‘ang tan vỡ vì chá»§ nghÄ©a cá nhân quá độ trong văn hóa. HÆ¡n nữa, chúng ta là m việc má»™t mình, Ä‘i trong nhịp Ä‘iệu đặc thù cá»§a riêng mình hÆ¡n là đi theo nhịp cá»§a cá»™ng đồng. Rất Ãt ngưá»i chống lại đánh giá nà y.
Tuy nhiên, vá»›i những gì chúng ta đấu tranh ngà y hôm nay, nó còn Ä‘i xa hÆ¡n chá»§ nghÄ©a cá nhân mà Putnam sáng suốt đưa ra rất nhiá»u. Trong chá»§ nghÄ©a cá nhân quá mức mà Putnam mô tả, chúng ta má»™t mình trước sân bowling nhưng chá»§ yếu vẫn ở trong sân chÆ¡i, tách biệt nhau nhưng không bị khóa. Vấn đỠcá»§a chúng ta Ä‘i sâu hÆ¡n. Nói má»™t cách ẩn dụ, chúng ta đã khóa nhau ra khá»i sân chÆ¡i bowling chung. Äiá»u nà y có nghÄ©a là gì?

Ngoà i chá»§ nghÄ©a cá nhân cô láºp, ngà y nay chúng ta đấu tranh trong gia đình, trong cá»™ng đồng, trong quốc gia và trong nhà thá» vá»›i má»™t con quá»· loại khác, có nghÄ©a là vá»›i các cánh cá»a bị khóa trong cay đắng. Vá» mặt chÃnh trị, trong nhiá»u quốc gia, bây giá» chúng ta phân cá»±c đến mức các bên khác nhau không có má»™t đối thoại văn minh, tôn trá»ng nhau. Ngưá»i kia là “địa ngụcâ€. Äiá»u nà y cÅ©ng đúng trong gia đình, trong các bữa ăn ngà y lá»… Tạ Æ¡n hoặc Giáng sinh, chúng ta phải cẩn tháºn tránh nói xa nói gần những chuyện gì Ä‘ang xảy ra trong nước và chúng ta chỉ có thể ở cùng bà n vá»›i nhau nếu biết giữ riêng quan Ä‘iểm chÃnh trị cá»§a mình.
Äáng buồn thay, Ä‘iá»u nà y bây giá» lại xảy ra trong nhà thá», nÆ¡i các cái nhìn khác nhau vá» thần há»c, giáo há»™i và đạo đức thưá»ng dẫn đến sá»± phân cá»±c rất mạnh đến mức má»—i nhóm thần há»c và giáo há»™i bây giá» vẫn ở đằng sau cánh cá»a bị khóa chặt cá»§a nó. Ở đó, không có sá»± mở ra cho ngưá»i khác, và tất cả các cuá»™c đối thoại Ä‘Ãch thá»±c được thay thế bằng sá»± há»§y hoại lẫn nhau. Cuối cùng việc thiếu tinh thần cởi mở nà y được các ngưá»i Bản địa xem là tá»™i lá»—i xấu xa nhất trong tất cả, các cánh cá»a bị khóa cá»§a chúng ta. Váºy thì địa ngục thá»±c sá»± đúng là ngưá»i khác. Triết gia Sartre phải mỉm cưá»i.
Sá»± hoạt động cá»§a sá»± dữ tháºt thú vị. Các Tin mừng cho chúng ta hai từ riêng biệt cá»§a sá»± dữ. Äôi khi sá»± dữ được gá»i là “quỷ†(Diabolos) và đôi khi gá»i là “satan†(Satanas). Cả hai Ä‘á»u mô tả sức mạnh tà ác chống lại Chúa, lòng tốt và tình yêu trong cá»™ng đồng. “Quỷ†hoạt động trong chúng ta chia rẽ ngưá»i nà y ngưá»i kia, phá vỡ cá»™ng đồng vì ghen tương, kiêu ngạo và tá»± do giả tạo; Trong khi đó “Satan†là m việc theo cách ngược lại. Satan liên kết chúng ta lại theo cách bệnh hoạn để là m cho các nhóm chúng ta quá»· hóa nhau, đóng Ä‘inh nhau, nhiệt tình bám nhau qua những loại cuồng loạn và ý thức hệ không là nh mạnh dẫn đến dê tế thần, phân biệt chá»§ng tá»™c, phân biệt giá»›i tÃnh, háºn thù nhóm, háºn thù loà i. Dù đó là satan hay quá»·, cuối cùng chúng ta sẽ đứng sau cánh cá»a bị khóa, nÆ¡i những kẻ bên ngoà i bị cho là địa ngục.
Vì váºy, đúng là “tá»™i lá»—i xấu xa nhất chúng ta có thể là m là khóa các cánh cá»a cá»§a mìnhâ€.
Ronald Rolheiser, 2020-07-27
Nguyễn Tùng Lâm dịch
Phanxicovn

