�ức Phanxicô cũng là một triết gia của ngày chúa nhật?

�t nghiêng v� mặt siêu hình, �ức Phanxicô không phải là không có một tư tưởng độc đáo, giáo sư triết Denis Moreau ở �ại h�c Nantes đã khám phá khía cạnh này nơi �ức Phanxicô, ông là tác giả quyển Triết lý của Descartes (Vrin).

“Th�i gian thì cao hơn là không gian.� Lần đầu tiên tôi đ�c khẳng định này dưới ngòi bút của �ức Phanxicô, tôi nghĩ: Ô, lần này các hồng y ch�n một triết gia tồi lên ghế Thánh Phêrô. �úng vậy, câu này ít rõ ràng, thậm chí còn có vẻ kỳ cục. Chẳng hạn, theo triết gia Kant, th�i gian và không gian, hai cấu trúc n�n tảng trong tương quan của chúng ta với thế giới là hai thực thể khác nhau, không đồng chất thì vô ích để ấn định chúng theo thứ bậc. Khẳng định th�i gian cao hơn không gian thì cũng như nói “vị giác này cao hơn thính giác kia� hay “bánh xe này cao hơn bánh mứt kia�.

Nhưng �ức Phanxicô còn làm nặng hơn khi lặp lại khẳng định này trong (Thông điệp Chúc tụng Chúa, § 178; Thông điệp Ni�m vui Yêu thương, § 3 và 261; và trong những câu tương tự trong �nh sáng đức tin, § 57). Trong Ni�m vui Tin Mừng (§ 221), ngài giải thích đó là một trong bốn “nguyên lý� cấu thành tư tưởng của mình (ba nguyên lý khác là “đơn vị hiệp nhất thì hơn xung đột�, “thực tế thì quan tr�ng hơn ý tưởng�, “tổng thể thì cao hơn từng phần�). Ngay lập tức, tôi nghĩ đến tư tưởng của triết gia Bergson hơn là triết gia Kant và tôi suy nghĩ v� chuyện th�i gian thì cao hơn là không gian. Và cuối cùng, tôi nhận ra… cũng không phải là tồi.

Không gian như chúng ta hiểu được bao gồm một chi�u kích của thực tế, trong đó các chuyện mang tính cách ngay lập tức, một khối, thậm chí còn có tính cách tàn nhẫn: trong không gian mình ra làm sao buộc phải ‘trình diện’ như thế đó, tự khẳng định, và chiếm một chỗ. Trong th�i gian, ngược lại, m�i sự xuyên suốt hơn, các chuyện tự nó dần dần thay đổi và khi đi�u này đi qua một cách tốt đẹp thì nó chín dần dần, tăng trưởng và triển nở. Vậy ý nghĩa nào trong việc cá độ vào th�i gian thay vì cá độ vào không gian? �ó là ch�n lựa năng động các tiến trình theo khía cạnh tĩnh của các sự việc. �ó là đặt ưu tiên cho sự phát triển trung bình hay lâu dài hơn là ngay lập tức, tin tưởng vào hiệu quả của sự trở thành. �ó là phải h�c, khi nào cũng phải kiên cư�ng giữ ba đức tính: kiên nhẫn, chịu đựng và hy v�ng. Ba đức tính mà trong khi thực hành, so với th�i gian, thì nó trôi qua rất chậm. Như vậy, theo các văn bản của �ức Phanxicô, thì phải triển khai nhi�u ứng dụng của nguyên lý này. Trong quan hệ của chúng ta với ngư�i khác, ngài khuyên không nên đóng khung ngư�i khác trong một tình trạng (“h�c trò xấu�, “ngư�i nói dối�) mà phải tin tưởng vào sức mạnh biến đổi theo th�i gian của h�.

Trong đ�i sống thiêng liêng, ngài m�i g�i chúng ta tránh tinh thần pharisêu, ngư�i suốt đ�i hài lòng mình, hoặc thái độ hoàn toàn tuyệt v�ng của ngư�i dứt khoát cho mình là kẻ có tội, loại hết m�i khả năng được tha thứ, được cứu chuộc. V� mặt chính trị, ngài yêu cầu lo cho “tiến trình xây dựng một dân tộc� chứ đừng bằng m�i giá tìm cách để có “kết quả tức th�i, chỉ tạo loại tô tức chính trị dễ dãi� (Thông điệp Ni�m vui Tin Mừng, § 224). Và cuối cùng, v� mặt địa chính trị, không gian như một loại mô tả các Quốc gia, ấn định bằng đất đai và như thế là ấn định bằng biên giới, nơi mà th�i gian là đặc nét riêng của Giáo hội, không biên giới và tăng trưởng từ 2000 năm nay, vân vân…

Như thế, suy nghĩ “th�i gian cao hơn không gian� của �ức Phanxicô đúng là một nguyên lý, theo nghĩa kỹ thuật mà các triết gia nói v� thuật ngữ này: một chân lý chung mà việc ứng dụng cho phép diễn giải theo một cách phối hợp, thậm chí là một cách có hệ thống trong các lãnh vực khác nhau của thực tế.

Ngư�i ta thư�ng cho �ức Phanxicô trước hết là một giáo hoàng “mục tử�, ngược với �ức Bênêđictô XVI là giáo hoàng thần h�c và triết gia, quan tâm đến các vấn đ� giáo đi�u. Chắc chắn m�i sự sẽ trở nên rắc rối hơn vì �ức Phanxicô đã có lần tự cho mình là “hơi cáo� (un po’ furbo) theo cách, ngài cũng khá “cáo� đủ (có nghĩa là không kèn, không trống v� các khái niệm) để nói v� các tự biện, các tư tưởng mạnh v� mặt triết h�c.

Giuse Nguyễn Tùng Lâm chuyển dịch

Phanxicovn