��n th� Thánh Phaolô ngoại thành

Sau ��n th� Thánh Phêrô, Vương cung thánh đư�ng Thánh Phaolô ngoại thành là ��n th� rộng lớn và nguy nga thứ hai ở Roma. ��n th� được g�i như thế vì nằm ở bên ngoài tư�ng thành Roma. �ây là bức tư�ng dài 19 cây số b�c thành Roma do hoàng đế Aureliano cho xây giữa các năm 270-275 để ngăn chặn các cuộc tấn công của quân rợ.

��n th� được xây trên mộ của thánh Phaolô, tử đạo năm 67 dưới th�i hoàng đế Neron, theo sử gia Eusebio thành Cesarea. Các chương từ 21 tới 28 sách Công vụ các Tông �ồ cho biết thánh Phaolô lên Giêrusalem, bị ngư�i Do thái bắt và tìm cách giết. Nhưng vì là công dân Roma nên thánh nhân được giao cho tổng trấn Felice ở Cesarea xét xử. Ngư�i do thái tiếp tục gây áp lực để giết Phaolô, nên thánh nhân kháng án lên hoàng đế. Thánh nhân đư�c tổng trấn Festo thay thế tổng trấn Felice xét xử, và cũng có dịp trình diện vua Agrippa và hoàng hậu Berenice. Trên đư�ng v� Roma tầu gặp bão rồi giạt vào đảo Malta. Nh� thánh Phaolô  mà không có tù nhân nào bị giết. Trong khi lưu lại đảo thánh nhân đã chữa cho thân sinh quan Publicio và các bệnh nhân tại đây lành bệnh. Tới Roma trong khi ch� đợi được hoàng đế xét xử thánh Phaolô bị quản thúc hai năm, nhưng được tự do rao giảng và gặp gỡ ngư�i do thái cũng như các tín hữu. Thánh nhân đã bị chém đầu tại Tre Fontane và được chôn cất trên đư�ng Ostiense, tại nơi có đ�n th� dâng kính ngài hiện nay.

Khu vực này đã là một nghĩa trang ngoài tr�i rất rộng, được sử dụng liên tục giữa các thế kỷ I-III, và sau đó thỉnh thoảng được sử dụng lại để xây các lăng tẩm trong các thế kỷ tiếp theo. Bên dưới đ�n th� và các khu vực chung quanh có ít nhất 5.000 mộ. Trong tác phẩm Lịch sử Giáo Hội sử gia Eusebio có trích dẫn thư của linh mục Gaio dưới th�i �GH Zefirino nói rằng thi hài của thánh Phêrô được chôn cất trên đồi Vaticang trong khi thi hài thánh Phaolô được chôn cất d�c đư�ng Ostiense; và cả hai nơi mau chóng trở thành địa điểm hành hương liên tục  của các kitô hữu từ thế kỷ thứ I.

��n th� đầu tiên rất nh� do hoàng đế Costantino xây năm 324 trên mộ của thánh Phaolô và được �GH Silvestro thánh hiến ngày 18 tháng 11 năm 324. Cung thánh nhà th� này ngược với nhà th� hiện nay như được thấy truớc quan tài đựng xương của thánh nhân dưới bàn th� tuyên xưng đức tin.

Năm 386 hoàng đế Teodosio I, Graziano và Valentiniano II cho xây một đ�n th� rộng lớn hơn được trang hoàng với các bức khảm đá mầu. ��n th� được �GH Siricio thánh hiến năm 390 và được hoàng đế Onorio hoàn thành năm 395. Sau đó vào thế kỷ thứ V �GH Leo Cả (440-461) cho nâng cao gian ngang lên để cho thấy bàn th� ở ngay trên mộ của thánh Phaolô, cũng như cho xây thêm khải hoàn môn và cho làm các bức khảm đá mầu hình của tất cả các Giáo Hoàng d�c theo gian giữa của đ�n th�.

�GH Leo III cho trang hoàng đ�n th� lộng lẫy hơn. Vào thế kỷ thứ IX đ�n th� bị cướp phá, �GH Gioan VIII cho xây chiến luỹ chung quanh g�i là Giovannipoli.

�êm 15 rạng ngày 16 tháng 7 năm 1823 đã xảy ra một trận hoả hoạn thiêu rụi gần hết đ�n th�, do sự bất cẩn của một ngư�i thợ hàn quên tắt ng�n lửa ông dùng để làm việc. Vụ hoả hoạn kéo dài 5 gi� đồng hồ. Khi ông Giuseppe Perna một ngư�i chăn bò gần đó báo động, hai gi� sau đội lính cứu h�a mới tới nơi. Gian giữa và gian trái đ�n th� hoàn toàn bị phá hủy, nhưng gian ngang vẫn không bị cháy, cung thánh, khải hoàn môn, sân trong đ�n th� và chân nến Phục  Sinh cũng như tàn bàn th� bằng đá do Arnolfo di Cambio tạc, và một số các bức khảm đá mầu không bị hư hại. Tin đ�n th� bị cháy đã không được báo cho �GH Pio VII bị ngã gẫy chân ngày mùng 6 trước đó và qua đ�i ngày 20 tháng 8 năm 1823.

��n th� như hiện nay đã do �GH Leo XII  giao cho các kiến trúc sư Pasquale Belli, Bosio và Camposeri xây lại theo kích thước và hình dạng cũ. Hình dạng đ�n thánh hiện nay phần lớn là do kiến trúc sư Luigi Poletti thực hiện. Ngày 25 tháng giêng năm 1825 �ức Leo XII công bố thông điệp  “Ad plurimas� kêu g�i kitô hữu toàn thế giới quảng đại trợ giúp ngân khoản tái thiết đ�n th�. Nga hàng Nicola I dâng cúng hai tảng đá Malakít Khổng tước xanh để trang hoàng hai bàn th� cạnh gian ngang, Phó vương Ai Cập dâng cúng 4 cây cột bằng thạch cao trang hoàng bên trong hai bên cửa chính.

Năm 1840 �GH Gregorio XVI thánh hiến gian ngang và bàn th� tuyên xưng đức tin. Năm 1854 �GH Pio IX thánh hiến toàn đ�n th� nhân dịp công bố tín đi�u �ức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội. Nhưng việc xây cất tiếp tục cho tới năm 1874 với các bức khảm đá mầu mặt ti�n; và ti�n đư�ng với 150 cây cột trang hoàng đã chỉ được thực hiện năm 1928.

Mặt ti�n quay ra sông Tevere có khuôn viên vuông được trang hoàng với 150 cây cột bằng nham thạch, đồ sộ, oai nghiêm, theo kiểu các dinh thự xưa kia, do Guglielmo Calderini thực hiện giữa các năm 1890-1828 theo đồ án của Luigi Poletti. Ti�n đư�ng chỉ có một hàng gồm các cột lớn hơn bằng nham thạch hồng, trong khi ba mặt gồm hai hàng cột. Phía trước có các bức khảm đá mầu hình của 12 Tông �ồ.

Chính giữa sân là tượng thánh Phaolô cầm gươm l�i Chúa bằng cẩm thạch Carrara, do Giuseppe Obici tạc. Các bức khảm đá mầu làm năm 1885 theo mẫu vẽ của F. Agricola và N. Consoni. Cửa chính giữa bằng đồng dát bạc cao 7 mét 48 rộng 3 mét 35, có các bức chạm trổ kể lại cuộc đ�i hai thánh Tông �ồ Phêrô Phaolô và cảnh hai vị tử đạo, do Antonio Maraini tạc năm 1931. Hai bên có hai tượng thánh Phêrô và Phaolô với đôi mắt quắc thước và các gân tay rất sống động. Cửa Thánh phiá bên trái có tạc vài cảnh trong cuộc đ�i của thánh Phêrô bị đóng danh ngược đầu xuống đất và cảnh thánh Phaolô bị chặt đầu. Cửa bên phải thuộc thế kỷ XI là cửa cổ xưa nhất, gồm 54 ô có khắc các cảnh cuộc đ�i Chúa Giêsu và các Tông �ồ, g�i là Cửa Bisantina và là cửa chính cho tới năm 1967. Trong khi Cửa Thánh cao 3 mét 71 rộng 1 mét 82 do Enrrico Manfrini tạc có đ� tài Chúa Ba Ngôi và cảnh hai Tông �ô Phêrô Phaolô tử đạo.

Bên trong ��n th� rất đẹp hình thánh giá Ai Cập dài 131 mét 66, rộng 65 mét và cao 29 mét 70, gồm 5 gian d�c. Hai bên gian giữa là hai hàng 80 cây cột nham thạch lớn. Trần bằng hồ giả cẩm thạch mầu trắng và vàng, chính giữa có huy hiệu của �GH Pio IX. Trên tư�ng có các cửa sổ và 36 bức tranh kể lại cuộc đ�i thánh Phaolô, do nhi�u h�a sĩ khác nhau vẽ theo lệnh của �ức Pio IX và hoàn thành năm 1860. Bên dưới là hàng các m� đai khảm đá mầu hình của 266 Giáo Hoàng, từ thánh Phêrô cho tới �ức Phanxicô. Chúng đã được bắt đầu làm năm 1847 trong thởi �ức Pio IX theo mẫu đã có trong đ�n th� cũ. Các cửa sổ kính mầu do ông Antonio Moroni làm năm 1830 đã bị vỡ hết, sau vụ kho đạn Forte Portuense nổ ngày 23 tháng 4 năm 1891 và chúng được thay thế bằng các mảnh thạch cao.

Khải hoàn môn khảm đá mầu có hai cây cột khổng lồ bằng nham thạch chống đỡ, do Galla Placidia xây, trên đó có viết “Teodosio bắt đầu, Onorio hoàn thành – phòng được thánh hiến bởi thi hài Phaolô tiến sĩ thế giới�. Ngoài ra còn có câu “Tâm trí đạo đức của Placidia vui mừng v� việc trang hoàng công trình của thân phụ với tất cả sự huy hoàng bởi sự lo lắng của �GH Leo�. Trận hoả hoạn đã khiến cho bức khảm đá mầu thuộc thế kỷ thứ IV đẹp hơn. Chính giữa khải hoàn môn bên trong hào quang toả sáng là Chúa Kitô giơ tay ban phép lành theo kiểu vẽ icône hy lạp, hai bên có hai thiên thần th� lậy, và 4 huy hiệu của các thánh sử: bên trái là con bò của thánh Luca, thiên thần của thánh Mátthêu, bên phải là chim đại bàng của thánh Gioan và con sư tử của thánh Marcô. Dưới nữa là 24 bô lão đứng thành 4 nhóm 6 ngư�i, mỗi bên 2 nhóm, mang khăn quàng và cầm tri�u thiên, như tả trong sách Khải Huy�n. Cuối cùng bên dưới là thánh Phaolô bên trái, và Phêrô bên phải.

Phiá trước Khải hoàn môn là tượng hai thánh Phêrô do Iacometti tạc,  và Phaolô do Revelli tạc. Mặt sau khải hoàn môn còn vết tích các bức khảm đá mầu của Pietro Cavallini.

Bên trên bàn th� tuyên xưng đức tin là cái tán do Arnolfo di Cambio và Pietro Cavallini tạc năm 1285. �ây là thí dụ điển hình của nghệ thuật điêu khắc vùng Toscana, trung Italia, hồi thế kỷ XIII.

Dưới bàn th� là mộ thánh nhân bên trên có tấm bia mộ khắc “Phaolô Tông �ồ tử đạo�. Phía trên còn lưu giữ một khúc xích của thánh nhân trong suốt hai năm bị tù tại Roma. Truớc khi nhà th� bị cháy có hai lối vào hai bên, tín hữu có thể đi vòng ra phiá sau s� tay vào quan tài đựng hài cốt thánh nhân. Khi xây lại ngư�i ta đã bít hai lối vào. Hồi Năm Thánh 2000 tín hữu đã đ� nghị mở lại hai lối vào. Năm 2006 ngư�i ta đã đào bới để lộ cung thánh đ�n th� do hoàng đế Costantino xây hồi thế kỷ thứ tư, ngược chi�u với đ�n th� hiện nay, cũng như cho thấy quan tài đá đựng xuơng thành Phaolô.

Trong cung thánh có bức khảm đá mầu do các chuyên viên Venezia làm năm 1220 dưới th�i �GH Onorio III (1216-1227). Chính giữa là Chúa Kitô tay trái cầm sách Phúc Âm tay phải ban phép lành theo kiểu vẽ hy lạp, dưới chân Ngài là �GH Onorio III đang th� lậy. Bên phải là hai thánh Phêrô và Anrê, bên trái là hai thánh Phaolô và Luca. Phía dưới là hình thánh giá dát ng�c đặt trên bàn th�, hai thiên thần và Mư�i Thánh Tông �ồ, đan sĩ Ardinolfo và 5 Thánh Vô Tội. Ngai giám mục với hình chạm nổi là của Pietro Tenerani. Bên trên là tranh vẽ của Vincenzo Camuccini.

Trong gian ngang trần và tư�ng có dát đá cẩm thạch đẹp và hiếm, cũng như các cột trụ kiểu Ionien đ�u thuộc đ�n th� cũ xưa kia. Hai đầu gian ngang là hai bàn th� bằng đá khổng tước và ng�c lưu ly Lapis lazuri, do nga hoàng Nicola I dâng tặng.

Trong gian ngang bên trái có nhà nguyện I dâng kính thánh Stephano có tượng thánh nhân do Rainaldi tạc. Nhà nguyện II dâng kính Thánh Giá do Maderna xây. Chính trong nhà nguyện này thánh Ignazio đã cùng 4 bạn đầu tiên khấn tr�n đ�i và thành lập dòng Tên ngày 22 tháng 4 năm 1541. Bên trái cửa vào có tượng thánh Phaolô bằng gỗ thuộc thế kỷ XIII.

Cạnh bàn th� tuyên xưng đức tin có chân nến Phục Sinh tuyệt đẹp do Nicola di Angelo và Pietro Vassaletto tạc hồi thế kỷ XII. Nhà nguyện I dâng kính thánh Lorenzo, do Gugliemo Calderini xây có tranh ba cánh bằng cẩm thạch thuộc thế kỷ XV. Nhà nguyện II dâng kính thánh Biển �ức, ông tổ phong trào viện tu bên Tây Phương, có vẻ khắc khổ, do kiến trúc sư Poletti xây, mô ph�ng theo căn phòng của một đ�n th� ngoại giáo. Các cột lấy từ Veio v�. Cạnh cửa nhà nguyện có tượng quỷ đang sợ hãi che mặt khi thấy một em bé giơ tay chấm nước thánh. Ma quỷ rất sợ ba thứ: nước thánh, Thánh Giá và Mình Thánh Chúa.

Trên bàn th� gian ngang bên phải có bức vẽ cảnh Chúa Giêsu đội tri�u thiên cho �ức Mẹ của h�a sĩ Giulio Romano. Tượng thánh Biển �ức và thánh Scolastica em gái thánh nhân do hai điêu khắc gia Gnaccarini và Baini tạc.

Bên trái bàn th� là cửa vào nhà nguyện hồ rửa tội với các bức bích h�a thuộc thế kỷ XV. Các bức khảm đá mầu trên n�n nhà nguyện thuộc thế kỷ XIII. Phòng bên cạnh có tượng �GH Gregorio XVI do Rinaldi tạc. Cửa bên phải bàn th� dẫn vào sân trong của tu viện các cha dòng Biển �ức. Nó nh� hơn nhưng được bảo trì kỹ hơn sân trong tu viện cạnh đ�n th� thánh Gioan Laterano. Hành lang chung quanh sân trong trang hoàng các cột sóng đôi chạm trổ và dát đá mầu theo đủ hình dạng rất mỹ thuật và công phu. Nó được kiến trúc sư Pietro Vassaletto khởi công xây cất dưới th�i �ức viện phụ Pietro da Capua và hoàn thành năm 1214. Trên tư�ng trưng bầy các bia mộ, bản khắc và di tích cổ, trong số đó có tượng �GH Bonifacio IX, quan tài đá của Pierre de Léon bên trên có chạm trổ hình Apollon và Marsyas, vài quan tài bằng đá, hay bằng vữa, và các hộp đựng tro ngư�i chết. Bên trái là gian hàng bán tượng ảnh và viện bảo tàng nh� trưng bầy các bức tranh còn sót lại sau vụ h�a hoạn, cũng như một số tài liệu, các sách hát lễ chép tay, và các bản khắc kể lại công trình xây cất đ�n th� và cảnh hoả hoạn năm 1823. Bên cạnh có một phòng nh� trưng bầy hài cốt các thánh, trong đó có nhi�u sĩ quan và bính lính Roma tử đạo. Trong tu viện còn giữ cánh cửa đồng của đ�n th� cũ do Staurakios chạm trổ bên Costantinopoli năm 1070, nhưng bị hư hại nhi�u trong vụ hoả hoạn năm 1823.

Trên lối ra bạn đi qua bức tư�ng cũ dầy 3 mét thuộc đ�n th� cũ do hoàng đế Costantino xây hồi thế kỷ thứ IV. Tiếp đến có các bức hình kể lại lịch sử tu sửa, nâng cao gian ngang đ�n th�, vị thế của bàn th� chính trên mộ của thánh Phaolô, tấm bia mộ, cũng như hình vụ hoả hoạn và cảnh đ�n th� bị thiêu rụi. D�c lối đi ra là  dấu tích các đầu cột bị hư hại trong vụ hoả hoạn và một số cột gẫy đổ còn lại. Bên trái dưới lòng đất vùng đào khảo cổ là các dấu tích của đan viện Biển �ức có từ thế kỷ thứ VII.

Linh Tiến Khải