** Má»—i khi đến hà nh hương Roma tÃn hữu có thói quen kÃnh viếng 5 Ä‘á»n thá» chÃnh. Thứ nhất là đá»n thá» thánh Phêrô xây trên má»™ cá»§a thánh nhân bị tỠđạo dưới thá»i hoà ng đế Neron năm 64 và được chôn trong nghÄ©a trang trên đồi Vaticăng. Thứ hai là đá»n thá» Thánh giá Giêrusalem nÆ¡i cất giữ các thánh tÃch cuá»™c khổ nạn cá»§a Chúa Giêsu Kitô, do hoà ng háºu Elena, mẹ cá»§a hoà ng đế Costantino Ä‘em vá», khi bà đi hà nh hương bên Thánh Äịa năm 326. Thứ ba là đá»n thá» thánh Gioan Laterano là nhà thá» chÃnh tòa cá»§a giáo pháºn Roma. Bên cạnh nhà thá» chÃnh toà nà y có Dinh Laterano, là nÆ¡i các Giáo Hoà ng sống từ thế ká»· thứ IV cho tá»›i năm 1305, khi Italia bị quân Pháp đánh và há» bắt Äức Giáo Hoà ng vá» sống tại Avignon bên Pháp. Thứ bốn là đá»n thá» thánh Phaolô ngoại thà nh, Ä‘uợc xây trên má»™ cá»§a thánh nhân tỠđạo dưới thá»i hoà ng đế Neron năm 67. Và thứ năm là đá»n thá» Äức Bà Cả. Gá»i là đá»n thá» Äức Bà Cả vì đây là đá»n thỠđầu tiên lá»›n nhất dâng kÃnh Äức Mẹ bên Tây Phương. Nhưng Ä‘á»n thá» còn có ba tên gá»i khác nữa: là đá»n thá» Liberio, Ä‘á»n thá» Äức Bà Xuống Tuyết và đá»n thá» Máng Cá».
Truyá»n thuyết kể rằng đêm ngà y mùng 4 tháng 8 năm 352, Äức Mẹ hiện ra vá»›i ÄGH Liberio và nhà quyá»n quý Giovanni, và xin xây má»™t Ä‘á»n thá» dâng kÃnh Äức Mẹ. Khi ÄGH há»i Mẹ muốn xây Ä‘á»n thỠở đâu, thì Äức Mẹ trả lá»i: “Ngà y mai, con thấy tuyết rÆ¡i ở đâu, thì xây Ä‘á»n thỠở đóâ€. Sáng hôm sau mùng 5 tháng 8 tuyết rÆ¡i trên đồi Esquilino. Tháng 8 là mùa hè trá»i Roma rất nóng, nhưng tuyết đã rÆ¡i trên đồi Esquilino, là má»™t trong 7 trái đồi cá»§a Roma. Vì thế Ä‘á»n thá» còn có hai tên gá»i khác nữa là đá»n thá» Liberio theo tên cá»§a ÄGH, hay Ä‘á»n thá» Äức Bà xuống tuyết, để ghi nhá»› phép lạ nà y. Ngà y nay cứ tá»›i ngà y mùng 5 tháng 8 biến cố tuyết rÆ¡i được nhắc lại bằng má»™t tráºn mưa các cánh hoa trắng, hay sau nà y bằng bá»™t xà phòng giả là m tuyết được thổi từ bao lÆ¡n Ä‘á»n thá». Ngoà i ra Ä‘á»n thá» còn có tên gá»i thứ bốn là Äá»n thá» Máng Cá», vì bên dưới bà n thá» tuyên xưng đức tin có giữ hai thanh gá»— lấy ở máng cá» Bếtlêhem bên Thánh Äịa, và được đựng trong má»™t há»™p thuá»· tinh có viá»n trang hoà ng bằng bạc rất đẹp, do ông Valadier là m.

** Ngưá»i ta đã không tìm thấy dấu vết nà o cá»§a ngôi nhà thỠđầu tiên nà y, ngoại trừ má»™t câu trong Cuốn sách Giáo hoà ng khẳng định rằng Äức Giáo Hoà ng Liberio “đã cho xây vương cung thánh đưá»ng cá»§a ngà i cạnh khu thương mại Macellum Liviaeâ€. Khu thương mại nà y đã do hoà ng đế Augusto xây để ghi nhá»› vợ ông là hoà ng háºu Livia.
Sau khi Công Äồng Chung Êphêxô nhóm há»p năm 431 và tuyên bố tÃn Ä‘iá»u Äức Mẹ là Mẹ Thiên Chúa Theotokos,  Vương cung thánh đưá»ng đã được ÄGH Sisto III cho xây lại giữa các năm 432-440. Và o thế ká»· XII, giữa các năm 1145-1153, Ä‘á»n thỠđược ÄGH Eugenio III cho sá»a rá»™ng ra, xây thêm khu vá»±c dà nh cho các dá»± tòng phiá trước có trang hoà ng cá»™t, và cho là m ná»n lát đá cẩm thạch mầu kiểu Cosmati. Giữa các năm 1288-1292 ÄGH Nicolò IV cho xây cung thánh má»›i, và giao cho ông Jacopo Torriti trang hoà ng vá»›i các bức khảm đá mầu rất đẹp.
Và o năm 1377 khi từ Avignon trở vá» Roma ÄGH Gregorio XI cho xây tháp chuông theo kiểu Roman. Tháp cao 75 mét và là tháp chuông kiểu roman cuối cùng cao nhất Roma. Bên trên có 5 quả chuông, trong đó có má»™t quả tên là “quả chuông bị lạcâ€, được gióng lên và o lúc 9 giá» tối. Ngưá»i ta kể rằng chÃnh nhá» nghe tiếng chuông kêu, mà má»™t bé gái mục đồng chăn chiên Ä‘i lạc đã định hướng và vỠđược tá»›i nhà bằng an.
Vương cung thánh đưá»ng vẫn duy trì hình dạng xưa kia. Giữa các thế ká»· XVI-XVII hai Giáo Hoà ng Sisto V và Phaolo V cho xây thêm hai nhà nguyện mang tên các vị là nhà nguyện Sistina bên phải và nhà nguyện Paolina bên trái. Và o thế ká»· XVII ÄGH Clemente X cho xây thang cấp mặt sau Ä‘á»n thá». Tiếp đến ÄGH Biển Äức XIV cho tu sá»a lại hết, và xây thêm mặt tiá»n như hiện nay.

Mặt tiá»n do kiến trúc sư Ferdinando Fuga xây năm 1743, gồm má»™t hà nh lang tiá»n đưá»ng trang hoà ng cá»™t, trên có bao lÆ¡n phép là nh gồm 3 vòm, vá»›i hai dinh thá»± hai bên là nÆ¡i cư ngụ cá»§a các kinh sÄ© Ä‘á»n thá».
** Trên bao lÆ¡n còn có các bức khảm đá mầu cá»§a mặt tiá»n cÅ© cá»§a Ä‘á»n thá» thuá»™c cuối thế ká»· XIII, do Filippo Rosuti là m. Bên trên có hình Chúa Kitô ban phép là nh giữa các biểu tượng cá»§a bốn thánh sá», Äức Trinh Nữ, các thiên thần và các thánh. Bên dưới là các cảnh cuá»™c Ä‘á»i cá»§a ÄGH Liberio bao gồm cả phép lạ tuyết rÆ¡i.
Tại quảng trưá»ng trước Ä‘á»n thá» là cây cá»™t có tượng Äức Mẹ được dá»±ng lên năm 1854 ká»· niệm biến cố ÄGH Pio IX tuyên bố tÃn Ä‘iá»u Äức Mẹ Vô Nhiá»…m Nguyên Tá»™i.
Trong hà nh lang mặt tiá»n Ä‘á»n thá» bên phải có tượng đồng cá»§a Philipphê IV, vua Tây Ban Nha, là quốc gia đỡ đầu Ä‘á»n thá» Äức Bà Cả, do Giovanni Lucenti tạc năm 1692. Tây Ban Nha là nước bảo trợ Äá»n Thá» Äức Bà Cả. Vì thế hà ng năm triá»u đình Tây Ban Nha vẫn gá»i tiá»n vá» Roma tà i trợ cho các Kinh SÄ© Ä‘á»n thỠđể há» cầu nguyện cho hoà ng gia và dân nước Tây Ban Nha.
Cá»a đồng chÃnh giữa do ông Ludovico Pogliaghi tạc năm 1940 vá»›i các cảnh tả lại cuá»™c Ä‘á»i Äức Mẹ, các ngôn sứ, các thánh sá» và 4 phụ nữ cá»§a Thánh Kinh Cá»±u Ước diá»…n tả trước vai trò cá»§a Äức Trinh Nữ Maria trong lịch sá» cứu độ.
ChÃnh giữa là Chúa Kitô phục sinh giống hình in trên tấm khăn liệm thà nh Torino, hiện ra vá»›i Mẹ Maria được diá»…n tả như là “Sá»± cứu rá»—i cá»§a dân thà nh Romaâ€, Trên cao bên trái là cảnh Truyá»n Tin gần giếng nước, lấy từ Phúc Âm mạo thư; bên phải là Chúa Thánh Thần hiện xuống trong ngà y lá»… NgÅ© Tuần.
Bên dưới phÃa trái là Công Äồng Chung Êphêxô xác định tÃn Ä‘iá»u Äức Mẹ là Mẹ Thiên Chúa Theotòkos; bên phải là Công Äồng Chung Vaticăng II xưng tụng Äức Mẹ là Mẹ Giáo Há»™i. Trên cá»a cÅ©ng có huy hiệu cá»§a Äức Gioan Phaolô II và phiá dưới là huy hiệu cá»§a ÄHY Furno, Linh mục trưởng vương cung thánh đưá»ng và huy hiệu cá»§a Há»™i Hiệp SÄ© Thánh Má»™.
Bên trái là Cá»a Thánh được Äức Gioan Phaolô II là m phép ngà y mùng 8-12-2001 do nhà điêu khắc Luigi Mattei tạc, và do Há»™i Hiệp SÄ© Thánh Má»™ Giêrusalem dâng cúng.
** Bên trong Ä‘á»n thá» còn giữ được nguyên vẹn hình thái cá»§a thế ká»·  thứ V thá»i ÄGH Sisto III.
Äá»n thá» dà i 86 mét có hai hà ng gồm 36 cây cá»™t cẩm thạch và nham thạch lá»›n, đầu chạm trổ theo kiểu Ionic, chia Ä‘á»n thá» thà nh 3 gian dá»c.
Ná»n Ä‘á»n thá» lát đá cẩm thạch mầu và trang hoà ng theo kiểu Cosmati dưới thá»i ÄGH Eugenio III, thuá»™c giữa thế ká»· XII, do hai nhà quyá»n quý Roma là ông Scoto Paparoni và con là Giovanni dâng tặng ÄGH Eugenio III.
Gian giữa được soi sáng vá»›i 21 cá»a sổ má»—i bên, nhưng phân ná»a đã bị xây kÃn lại. Trên các cá»a sổ bị xây kÃn lại có các bức bÃch há»a kể lại cuá»™c Ä‘á»i Äức Mẹ.
Phiá dưới hai bên có các bức khảm đá mầu diá»…n tả các cảnh Cá»±u Ước: bên trái là lịch sá» cuá»™c Ä‘á»i các tổ phụ Abraham, Giacóp và Igiaác; bên phải là cuá»™c Ä‘á»i cá»§a ông Môshê và ông Gioduê. Trên tổng số 42 bức khảm đá mầu, trong đó nhiá»u bức diá»…n tả hai cảnh chồng lên nhau, chỉ còn lại 27 (12 bên trái và 15 bên phải), sau vụ sá»a sang Ä‘á»n thá» hồi thế ká»· XVII.
Trần Ä‘á»n thá» bằng gá»— trang hoà ng hình há»™p, do kiến trúc sư Giuliano da Sangallo và em là Antonio là m hồi thế ká»· XV. Má»™t trăm ký và ng mạ trần Ä‘á»n thá» do Cristoforo Colombo Ä‘em từ Perù vá», và được hoà ng háºu Isabella và vua Ferdinando biếu ÄGH Alessandro VI.
Trên cùng là má»™t dẫy các con bò má»™ng có các thiên thần nhá» cỡi. Bò má»™ng là biểu tượng cá»§a dòng tá»™c Borgia gốc Tây Ban Nha;  và ở chÃnh giữa trần nhà thá» có các huy hiệu cá»§a ÄGH Callisto III và Alessandro VI, là hai vị Giáo Hoà ng thuá»™c dòng tá»™c Borgia.
Bên phải gian giữa gần cá»a và o là đà i ká»· niệm ÄGH Clemente IX, do kiến trúc sư Carlo Rainaldi xây năm 1671. Bên trái là đà i ká»· niệm ÄGH Nicolò IV, do kiến trúc sư Domenico Fontana xây năm 1574.
Gian bên phải nhà nguyện đầu tiên có giếng rá»a tá»™i do Flaminio Ponzio xây năm 1605. Bồn bằng đá vân ban thuá»™c năm 1852. Trên bà n thá» có bức tranh “Äức Mẹ hồn xác lên trá»i†do Bernini hoà n thà nh năm 1611. Bên phải nhà nguyện là phòng thánh có các tác phẩm cá»§a Mino del Reame. Bên trái là nhà nguyện thánh Micae, trên trần có các tranh Bốn thánh sá» cá»§a Lorenzo di Viterbo.
Trong vương cung thánh đưá»ng Äức Bà Cả có má»™ cá»§a 9 Giáo Hoà ng được chôn cất tại đây, trong đó có Äức Sisto V và Äức Pio V, dòng Äa Minh, là vị Giáo Hoà ng cá»§a Kinh Mân Côi.
Äá»n thá» Äức Bà Cả được trang hoà ng vá»›i các bức khảm đá mầu rất đẹp thuá»™c thế ká»· thứ V. Bắt đầu từ bên trái Khải hoà n môn vá»›i cảnh Melkisêđê là vua và là thầy cả tá»… lá»… cho Thiên Chúa.
Không kể các bức khảm đá mầu dá»c gian giữa cá»§a Ä‘á»n thá» kể lại cuá»™c Ä‘á»i cá»§a các tổ phụ Abraham, Giacóp, hai ông Môshê và Gioduê, trong số các bức khảm đá mầu quý và cổ xưa có các bức khảm đá mầu cá»§a Khải hoà n môn.
Khải hoà n môn khảm đá mầu tả lại và i cảnh trong cuá»™c Ä‘á»i thÆ¡ ấu cá»§a Chúa Giêsu, trong đó có và i cảnh lấy hứng từ các Phúc Âm mạo thư. Bên trên từ trái là cảnh Truyá»n tin trong đó Äức Maria mặc như má»™t công chúa Roma tay cầm cái thoi Ä‘ang dệt má»™t khăn mầu đỠdùng cho Äá»n Thá», nÆ¡i Mẹ đã phục vụ. Tiếp đến là cảnh báo tin cho Giuse, Ba Vua thá» láºy Chúa Hà i Nhi, cảnh tà n sát các hà i nhi Bếtlêhem. Ngưá»i đà n bà có áo choà ng xanh da trá»i quay lưng lại các phụ nữ khác là thánh Elidabét chạy trốn vá»›i Gioan Tẩy Giả trên tay. Bên phải khải hoà n môn là cảnh dâng Chúa Giêsu trong Äá»n thá», chạy trốn sang Ai Cáºp, Thánh gia gặp Afrodisio, quan tổng trấn thà nh Sotine bên Ai Cáºp.
** Theo má»™t Phúc Âm mạo thư, khi Chúa Giêsu cùng cha mẹ tá»›i Sotine thì 365 bức tượng thần rÆ¡i bể, Quan Afrodisio kinh hoà ng trước phép lạ và nhá»› tá»›i ngà y tà n cá»§a Pharao nên cùng quân binh Ä‘i gặp Thánh Gia và thá» láºy Chúa Hà i Nhi. Bức tranh cuối cùng là các Nhà đạo sÄ© gặp vua Hêrôđê. Ở chân khải hoà n môn bên trái là thà nh Bếtlêhem nÆ¡i Chúa giáng sinh và tá»± tá» hiện ra lần đầu tiên, và bên phải là thà nh Giêrusalem, nÆ¡i Ngà i chết và sống lại.
Trên cùng cá»§a Khải hoà n môn có vòng tròn ở giữa có hình má»™t ngai vua, bên trên có áo hoà ng bà o và vương trượng. Bức khảm đá mầu muốn nói rằng Chúa Giêsu Vua không ở trên trá»i nữa, vì Ngà i đã xuống thế nháºp thể là m ngưá»i trong lòng Trinh Nữ Maria để cứu chuá»™c nhân loại. Nó cÅ©ng nhắc lại tÃn Ä‘iá»u Äức Mẹ là Mẹ Thiên Chúa như được khẳng định trong Công Äồng Chung Êphêxô năm 431.
Xưa kia dân chúng mù chữ nên tất cả các bức bÃch há»a hay khảm đá mầu và các tranh ảnh vẽ trong các nhà thá» Ä‘á»u là sách giáo lý sống động bằng hình.
Bà n thá» tuyên xưng đức tin do kiến trúc sư Vespignani xây lại năm 1864. Bên dưới có bức tượng ÄGH Pio IX quỳ cầu nguyện, do Ignazio Jacometti tạc năm 1880. và do ÄGH Leô XIII truyá»n đặt tại đây. Trước tượng là bà n thá» vá»›i há»™p thánh tÃch bằng kÃnh hình bầu dục đựng hai thanh gá»— lấy từ Bếtlehem vá». Há»™p do Valadier là m, và do nữ đại sứ Bồ Äà o Nha dâng cúng.
Bên trên bà n thỠcó tà n che dựng trên bốn cây cột bằng đá vân ban do kiến trúc sư Ferdinando Fuga tạc hối thế kỷ XVIII. Hòm đá vân ban dưới bà n thỠđựng xương thánh Matthia và các Thánh khác.
Bức khảm đá mầu tuyệt đẹp trong cung thánh do Iacopo Torriti là m năm 1295, diá»…n tả cảnh Chúa Giêsu đội triá»u thiên cho Äức Mẹ giữa triá»u thần thánh trên trá»i. Dưới chân Äức Mẹ và Chúa Giêsu có mặt trá»i, mặt trăng và ca Ä‘oà n các thiên thần Ä‘ang thá» láºy. Thêm và o đó là thánh Phêrô, Phaolô, thánh Phanxicô thà nh Assisi và ÄGH Nicolò IV bên trái; Thánh Gioan Tẩy Giả, thánh sá» Gioan, thánh Anton và  ÄHY Colonna là ngưá»i trang trải chi phÃ, bên phải.
** Phần còn lại cá»§a bức khảm đá mầu gồm các cà nh nảy sinh từ hai gốc cây ở hai đầu ngoà i cùng. Ở ná»n bức khảm đá mầu là cảnh Äức Mẹ ngá»§, theo các hình vẽ icone bisantin, được phổ biến bên Tây Phương sau các cuá»™c tháºp tá»± chinh. Äức Mẹ nằm trên giưá»ng, trong khi các thiên thần chuẩn bị lấy xác Äức Mẹ Ä‘i, trước cái nhìn kinh ngạc cá»§a các Tông Äồ. Chúa Kitô Ä‘ang chỠđợi trên trá»i, cầm trong vòng tay linh hồn trong trắng cá»§a Mẹ. Còn có hình cá»§a 2 tu sÄ© Phanxicô và má»™t giáo dân đầu đội mÅ© theo kiểu cá»§a thế ká»· XII.
Bên dưới là bức tranh Giáng Sinh cá»§a há»a sÄ© Mancini, được ÄGH Biển Äức XIV cho đặt tại đây. Giữa các cây cá»™t trang hoà ng kiểu ionicô là các bức chạm nổi cá»§a Mino del Reame trình bầy cảnh chúa Giêsu sinh ra, phép lạ tuyết rÆ¡i, việc ÄGH Liberio thà nh láºp vương cung thánh đưá»ng, cảnh Äức Mẹ hồn xác lên trá»i và Ba Vua thá» láºy Chúa Hà i Nhi.
Bên cạnh bà n thá» chÃnh phiá bên phải là tấm bia má»™ rất đơn sÆ¡ cá»§a gia đình Bernini :â€Gia đình quyá»n quý Bernini chỠđợi sá»± Phục Sinh ở đâyâ€. ChÃnh ông Bernini là ngưá»i đã xây hai cánh hà nh lang cá»§a Ä‘á»n thá» thánh Phêrô giữa các năm 1656-1667.
Bên phải là nhà nguyện Sistina hay nhà nguyện Thánh Thể do Domenico Fontana xây cho ÄGH Sisto V năm 1585. Nhà nguyện được trang hoà ng vá»›i rất nhiá»u tượng và các bức bÃch há»a, vá»›i má»™ cá»§a ÄGH Pio V, tượng do Leonardo da Sarzama tạc, và má»™ ÄGH Sisto V, tượng do Valsoldo tạc. Cả hai má»™ do Domenico Fontana xây. ChÃnh giữa dưới bà n thá» có hình nhà thá» cÅ© bằng dồng là nhà nguyện máng cỠđược Arnolfo di Cambio tu sá»a hồi thế ká»· XIII. Ông cÅ©ng là tác già cá»§a các bức tuợng nhá» trên khải hoà n môn nhà nguyện Sistina và các tượng trong vòm nhà nguyện. Cuối gian phải là má»™ ÄHY Gonsalvo Rodriguez do Giovanni Cosma tạc năm 1299.
** Bên trái đối diện vá»›i nhà nguyện Sistina và nhà nguyện Paolina, do ÄGH Phaolo V truyá»n cho Flaminio Ponzio xây năm 1611. Ông cÅ©ng xây hai má»™ cá»§a ÄGH Phaolô V bên trái, và ÄGH Clemente VIII bên phải. Các bức bÃch há»a kể lại cuá»™c Ä‘á»i Äức Mẹ, bốn Thánh Sá» do các há»a sÄ© Baglioni, Chevalier d’ Arpin, G. Reni và Lanfranco vẽ. Trên bà n thá» trang hoà ng ngá»c lưu ly, có hình Äức Mẹ Sá»± cứu rá»—i cá»§a dân Roma, thuá»™c thế ká»· XIII. Trong má»™t số dịp lá»… lá»›n ảnh nà y được Ä‘em vỠđể bên phải bà n thá» ná»›i ÄGH cá» hà nh thánh lá»….
Tiếp đến là nhà nguyện Sforza do Giacomo della Porta xây theo mẫu vẽ cá»§a Michelangelo. Trên bà n thá» có hình “Äức Mẹ hồn xác lên trá»i “ cá»§a Girolamo da Sermoneta.
Tượng Nữ Vương Hoà Bình và Nữ vương vÅ© trụ, do ÄGH Biển Äức XV cho là m để tạ Æ¡n Äệ Nhất Thế Chiến chấm dứt. Tượng do Guido Galli tạc. Gương mặt Äức Mẹ bồng Chúa Hà i Äồng đượm nét buồn vì loà i ngưá»i bắn giết nhau và gây ra bao nhiêu tà n phá đổ vỡ thương Ä‘au má»™t cách vô lý và vô Ãch.
Nhà nguyện cuối cùng bên phải do Martino Longhi xây năm 1559, bên trong có má»™ ÄHY Bartolomeo Cesi, do Giacomo della Porta xây. Trên bà n thá» có bức tranh “Thánh Catarina tỠđạo†do Girolamo da Sermoneta vẽ.
Bên trên Cá»a Thánh là má»™ các HY Philippe de Levis và Eustache do Giovanni Dalmata xây năm 1489.
Linh Tiến Khải
RV

