�âu là chỗ đứng của các tôn giáo trong chế độ cộng sản ở Trung quốc?

Linh mục Benoît Vermander là giáo sư nhân chủng h�c tôn giáo ở trư�ng �ại h�c Fudan, Thượng Hải © Bakas/Sinopix/rea

Linh mục Dòng Tên Benoît Vermander, giáo sư �ại h�c Fudan ở Thượng Hải giải thích cho báo Hành hương (Pèlerin) cách mà Nhà nước Trung quốc công cụ hóa các tôn giáo để vừa củng cố quy�n lực vừa lấp chỗ trống ý thức hệ của h�. 

Các tôn giáo có được cho phép hoạt động ở chế độ cộng sản Trung quốc không?

Trên quy chế, �ảng cộng sản Trung quốc theo chế độ vô thần. Tuy nhiên Quốc gia công nhận “quy�n tự do tôn giáo� của ngư�i dân. H� chấp nhận, nhưng h� đặt đi�u kiện: không được chiêu dụ và phải theo định hướng của �ảng. Khi đặt các tôn giáo dưới quy�n kiểm soát tinh thần của chính quy�n, chế độ cộng sản theo truy�n thống của th�i hoàng gia (cho đến ngày hoàng gia bị truất phế năm 1911).

�ảng cộng sản kiểm soát các tôn giáo như thế nào?

Mỗi tôn giáo phải vào khuôn khổ qua một hiệp hội, hội này là dây chuy�n để nối với �ảng cộng sản. Từ khi thành lập chế độ Cộng hòa nhân dân năm 1949, đã có một kiểu đối thoại có tính cách khúm núm giữa các tôn giáo và �ảng cộng sản. Cuộc Cách mạng văn hóa (1966-1976) đã mở ra một giai đoạn vừa lâu dài vừa đau khổ. Chế độ cộng sản đưa việc đấu tranh chống các chuyện “cổ lỗ� lên hàng đầu, trong số những chuyện cổ lỗ này có các tôn giáo.

Các ngôi chùa, các nơi th� phượng bị phá hủy, các tu sĩ bị bách hại. Vào những năm 1978-1979 sau cái chết của Mao Trạch �ông (năm 1976), Quốc gia trở v� hình thức chấp nhận các tôn giáo, nhưng dưới sự kiểm soát chặt chẽ của �ảng cộng sản. 

Có một sự thức tỉnh tôn giáo không?

Có, kể từ những năm 1980. Ngư�i ta chứng kiến cả một phong trào bừng lên lòng sốt mến thật sự. Trong những năm 1990, một trong các hình thức thấy rõ nhất là phong trào khí công, một loại thể dục thể thao có nội dung tâm linh. Một trong các trư�ng phái của khí công là “Pháp Luân Công� (Falun Gong), trở thành rất phổ thông (1) nên �ảng cộng sản càng tăng cư�ng kiểm soát các tôn giáo.

Từ năm năm nay, khi Chủ tịch Tập Cận Bình lên nắm chính quy�n, �ảng cộng sản “hán hóa� các tôn giáo, nhất là kitô giáo. Các tôn giáo buộc phải trở thành công cụ để xây dựng một ý thức hệ và một tinh thần tiêu biểu của Trung Hoa.

Chúng ta có thể nói có một sợi dây liên hệ giữa sự tăng trưởng kinh tế và thức tỉnh tôn giáo không?

Có, bởi vì ngư�i dân đã có nhi�u phương tiện hơn. Khi những nhu cầu sơ đẳng đã được đáp ứng – thức ăn, chỗ ở, an toàn thì ngư�i dân b� nhi�u ti�n bạc và thì gi� vào các chuyện thứ yếu, kể cả vấn đ� tâm linh.

Vì thế cả một “thị trư�ng công đức� được phát triển, ngư�i dân mua công đức để mong biến đổi nghiệp kiếp của mình hay hồi hướng cho gia đình. Ngắn g�n, cũng như các nơi khác, Trung quốc cũng có một nhu cầu tiêu thụ tâm linh. 

�âu là các tôn giáo được công nhận ở Trung quốc?

Quốc gia chỉ chính thức công nhận năm tôn giáo: đạo lão, phật giáo, hồi giáo, tin lành và kitô giáo (2).

Không có đạo khổng?

�ạo khổng không phải là một tôn giáo nhưng chỉ là một hệ thống các giá trị truy�n thống. Ngư�i dân đến thắp nhang cầu nguyện tạ ơn vì thi đậu ở một vài đ�n th� Khổng Tử ở Trung quốc, cho thấy đây là một trung tâm văn hóa hơn là nơi th� phượng.

Tuy nhiên quốc gia cổ động cho việc tôn tr�ng các giá trị đạo khổng vì đạo khổng đ� cao lòng hiếu thảo và tuân phục quân sư phụ,  các giá trị này biện minh cho sự tôn tr�ng thứ trật từ lãnh vực gia đình đến lãnh vực chính trị. 

�âu là chỗ của các tôn giáo nước ngoài như kitô giáo?

Tôi xin chận ông ở đây: có thể nào chúng ta nói đến một tôn giáo nước ngoài cho một đức tin đã bám rễ ở đây từ bao nhiêu thế kỷ không? Là ngư�i Trung quốc và có một tôn giáo không phải chỉ nghiêng mình vái dưới lớp áo tay dài! Ngày nay, kitô giáo là một tôn giáo hoàn toàn của ngư�i Trung quốc. Tuy nhiên một số ngư�i Trung quốc còn nghi đồng bào tin lành của h� là những ngư�i làm cho Mỹ, với lý do là rất nhi�u nhà truy�n giáo tin lành đến từ Mỹ, và h� cho ngư�i công giáo thì theo lệnh của �ức Giáo hoàng. 

Còn v� vấn đ� tranh cãi trong việc phong chức các giám mục, một số ngư�i được phong ở Bắc Kinh mà không có sự đồng ý trước của Vatican, hoặc ngược lại thì sao?

Gần như tất cả các giám mục được Bắc Kinh “phong� sau này đ�u được tham khảo ý kiến một cách không chính thức với Vatican. Những trư�ng hợp tranh chấp thì rất hiếm. Các cuộc thương thảo nhằm để thiết lập một hình thức chỉ định để tránh các vấn đ�.

�âu là tác động v� mặt tâm linh trên các xáo trộn nhân số trong mấy chục năm vừa qua, nhất là đư�ng lối chỉ cho phép có một đứa con duy nhất, đư�ng lối này vừa được giảm nhẹ gần đây?

Như ở các nước phát triển, gia đình nguyên tử, là gia đình chỉ thu g�n vào cha mẹ con cái đã trở nên khuôn mẫu chính yếu. Các ngư�i trẻ ra thành phố, h� ít khi v� quê thăm cha mẹ, ông bà vẫn còn ở đó.

Mà việc kính th� tổ tiên là tr�ng tâm trong các tôn giáo cổ truy�n của Trung Hoa. Theo huy�n thoại dân tộc, tổ tiên là chính tinh thần của tổ quốc. Tinh thần “quê cha đất tổ� rất thiêng liêng ở đây, vì ngư�i dân tin tổ tiên h� còn ở nơi đây, cũng tựa như cách ngư�i La Mã ngày xưa tin. 

Sự trao truy�n giá trị không còn làm được nữa. Cảm nhận tôn giáo không còn dựa trên sợi dây liên kết xã hội.

Tinh thần biết ơn tổ tiên được thấy rõ trong những ngày Tết. Bây gi� phong tục này biến mất. Sự trao truy�n giá trị không còn làm được nữa. Cảm nhận tôn giáo không còn dựa trên sợi dây liên kết xã hội. Vì thế có một cơn khủng hoảng tâm lý và tâm linh nơi nhi�u ngư�i cắt đứt với vùng đất của mình, với gốc rễ của mình.

Ở nước Pháp chúng ta đã sống cơn sốc văn hóa tương tự như vậy vào thế kỷ 20 khi ngư�i dân b� làng ra thành phố. Nhưng đô thị hóa ở Trung quốc thì nhanh hơn và cú sốc mạnh hơn. 

Có ngư�i cho rằng, kitô giáo là đạo đòi h�i yêu ngư�i như mình vậy, nên tinh thần này không phù hợp với văn hóa Trung Hoa, vì ngư�i Trung Hoa ưu tiên cho gia đình và cho bà con thân cận. Có đúng như vậy không?

Thật là điên rồ! V� điểm này, văn hóa Trung Hoa không khác các văn hóa khác. Tôi có thể trưng ra vài triết gia Trung Hoa như triết gia Mặc Tử, ông chủ trương một tình thương phổ quát và không thiên vị từ bốn thế kỷ trước kitô giáo!

Kitô giáo đã là một sức mạnh xã hội và thiêng liêng ở Trung quốc. 

Cha thấy tương lai của kitô giáo ở Trung Hoa như thế nào?

Kitô giáo đã là một sức mạnh xã hội và thiêng liêng ở Trung quốc. Và kitô giáo sẽ tiếp tục tăng trưởng. Các thách thức trong vòng nội bộ của các Giáo hội tin lành và công giáo: không tự khép vào chính mình; phải phân định rõ để tìm phương cách  kết hợp và phản ứng với các thách thức do chính quy�n áp đặt.

Từ đâu cha có ni�m say mê Trung quốc?

Chuyến đi năm 1987 đã cho tôi thấy sự phong phú của văn hóa cổ điển Trung Hoa và ti�m năng phát triển phi thư�ng của nước Trung quốc hiện đại. Tôi muốn làm cho Tin Mừng vang lên trong n�n văn hóa khác biệt này.

�âu là vai trò của các bộ môn nghệ thuật như hội h�a, thơ văn, mỹ tự h�c trong ni�m đam mê ba mươi năm này của cha?

Các bộ môn nghệ thuật giúp tôi không nên ngừng ở “biết� mà phải “thưởng thức� văn hóa Trung Hoa, phải thấm nhập vào văn hóa Trung Hoa khi giao tiếp với thế giới này. Sau này khi tôi h�c vẽ, dưới sự hướng dẫn của ngư�i bạn h�a sĩ Li Jinyuan, đây là một kinh nghiệm quyết định để tôi nói lên sự bứng rễ và tái cắm rễ của tôi.

Chúng ta tất cả đ�u cần suy niệm, các hình thức diễn tả qua đó chúng ta diễn tả không những với những gì chúng ta là, nhưng nhất là với những gì chúng ta đang trở thành.

(1) Vào th�i cao điểm, ước chừng có 70 triệu ngư�i tập Pháp Luân Công.

(2) Theo báo chí Trung Hoa, có từ 11 đến 16 % ngư�i cho mình là phật tử, 4 % đến 5 % kitô giáo, 1,7 % hồi giáo, 1 % đạo lão. �ạo tin lành có đến hàng trăm triệu, đạo công giáo có 5 triệu ở trong Giáo hội chính thức và 13 triệu trong Giáo hội “chui�. 

Linh mục Benoît Vermander

2 tháng 5 – 1960 Sinh tại Alger.

1987 Chuyến đi Trung quốc đầu tiên.

1996 Chịu chức linh mục, Giám đốc Viện Ricci, �ài Loan cho đến năm 2009. Hoàn thành quyển tự điển Ricci trung hoa-pháp văn, thành công của h�c thuyết trung hoa của Dòng Tên

2009 Giáo sư nhân chủng h�c tôn giáo ở Viện đại h�c Fudan (Thượng hải), giám đốc Trung tâm Xu-Ricci v� đối thoại giữa các n�n văn minh.

Linh mục Benoît Vermander là tác giả của nhi�u sách khảo cứu v� Trung Hoa. (pelerin.com, Frédéric Niel, 2018-01-11)

Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch

Phanxicovn