Chuyện v� ông Huyện Sỹ, một trong tứ đại hào phú Sài Gòn đầu thế kỷ 20

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, ở Sài Gòn nổi lên tứ đại hào phú lẫy lừng: “Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xư�ng, tứ �ịnh�. Bốn đại gia này không chỉ giàu có nhất đất Sài Gòn mà còn là những ngư�i giàu nhất Nam Kỳ lục tỉnh và xứ �ông Dương. Gắn li�n với tên tuổi của bốn đại gia này là những giai thoại v� sự giàu có đáng kinh ngạc, mà trong số đó, “Nhất Sỹ� – Huyện Sỹ, ông ngoại của Nam Phương Hoàng Hậu, là ngư�i giàu có bậc nhất.

Hiện Huyện Sỹ vẫn được lưu danh cùng với công trình chứng minh cho khối tài sản khổng lồ của mình là nhà th� Huyện Sỹ. Ông có tên thật là Lê Nhất Sỹ, sinh năm 1841 tại Cầu Kho, Sài Gòn, nhưng quê quán ở Tân An, Long An trong một gia đình theo Công giáo. Thuở nh�, ông mang tên thánh là Philipphê.

Huyện Sỹ được các tu sĩ ngư�i Pháp đưa sang du h�c ở Pénang, Malaysia. Ở đây, ông Sỹ được h�c các ngôn ngữ: như tiếng La Tinh, tiếng Pháp, tiếng Hán và tiếng Quốc ngữ. Do tên của ông trùng tên với một ngư�i thầy dạy nên ngư�i thầy đã đổi tên Sỹ thành Lê Phát �ạt.

Khi v� nước, ông Lê Phát �ạt được Chính phủ Nam Kỳ bổ dụng làm thông ngôn, rồi từ năm 1880 thì làm Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ. Mặc dù đã đổi tên nhưng bà con lối xóm vẫn g�i ông bằng cái tên cúng cơm là Sỹ. Cũng bởi vậy, cái tên Huyện Sỹ Lê Phát �ạt đã gắn bó với số phận của ông.

Mặc dù xuất thân trong một gia đình không quá giàu có nhưng đến đ�i của Lê Phát �ạt thì ông đã nhanh chóng trở thành ngư�i giàu có bậc nhất đất Sài Gòn. Theo h�c giả Vương Hồng Sển trong cuốn sách “Sài Gòn năm xưa� thì việc phất lên nhanh chóng của ông Lê Phát �ạt có không ít yếu tố may mắn.

Tương truy�n buổi đầu, Tây mới qua, dân cư tản mác. Pháp phát mãi ruộng đất vô thừa nhận, giá bán rẻ mạt mà vẫn không có ngư�i đầu giá. Bấy gi�, những chủ cũ đ�u đồng hè b� đất, không nhìn nhận, vì nhận e nỗi quan và tri�u đình Huế khép tội theo Pháp, vả lại cũng ước ao một ngày kia Tây bại trận rút lui. Chừng đó ai v� chỗ nấy, hấp tấp làm chi cho mang tội…

Không dè bởi đất không ai nhìn, nên Pháp lập Hội đồng Thành phố, Ủy ban �i�n thổ rồi đưa nhau đi khám xét từng vùng. �ến chỗ nào địa thế tốt, thì những ủy viên bản xứ nhận là của mình: “Ùy� một tiếng! �ến chỗ nào nẻ địa thì lắc đầu, tiếp theo nói “Nông� cũng một tiếng! Chung quy chỉ h�c hai tiếng “Ùy�, “Nông� mà có ông Lê Phát �ạt lập nghiệp truy�n tử lưu tôn.

Trận bão năm Giáp Thìn, tức năm 1904, đất Gò Công b� hoang vô số kể, ai đủ can đảm chịu ra mặt đóng thuế thì làm chủ chính thức, mà có ai thèm đâu… Thế rồi, nài ép Lê Phát �ạt, ông bất đắc dĩ phải chạy bạc mua li�u. Nào ng� vận đ�, ruộng trúng mùa liên tiếp mấy năm li�n. Ông trở nên giàu có nhanh chóng.

Mặc dù giàu có như vậy, nhưng trong nhà ông Lê Phát �ạt có treo câu đối dạy đ�i:

Cần dữ kiệm, trị gia thượng sách
Nhẫn nhi hòa, xử thế lương đồ

Bên cạnh đó, cũng có những l�i đồn rằng ngôi nhà lầu đồ sộ của Huyện Sỹ tại Tân An, nằm gần ngã ba sông Tân An và Bảo �ịnh đã được cất trên thế đất hàm rồng nên gia đình ông trở nên giàu có, danh v�ng bậc nhất th�i đó.

Có một số ví dụ để mô tả sự giàu có của ông Huyện Sỹ:

Ngày nay, nếu đi bằng xe máy từ nhà th� Huyện Sỹ đến nhà th� Hạnh Thông Tây phải mất gần một tiếng, đủ thấy vùng đất của Huyện Sỹ mênh mông chừng nào. Không chỉ có thế, các con của Huyện Sỹ như bà Lê Thị Bính – mẹ của Nam Phương hoàng hậu, Lê Phát Thanh, Lê Phát Vĩnh, Lê Phát Tân đ�u là những đại đi�n chủ có rất nhi�u đất đai ở Tân An, �ức Hòa, �ức Huệ và �ồng Tháp Mư�i.

Riêng trưởng nam của Huyện Sỹ là Lê Phát An được vua Bảo �ại phong tước An �ịnh Vương. Ông Lê Phát An là ngư�i duy nhất trong lịch sử Nam Kỳ thuộc hàng dân dã, không là “hoàng thân, quốc thích� được lên ngôi vị cao quý nhất của tri�u đình.

Mức độ giàu có của gia đình Huyện Sỹ còn được đồn thổi là lớn hơn rất nhi�u lần so với vua Bảo �ại. Vậy nên, mới có câu chuyện là vào năm 1934, nhân dịp gả cô cháu gái Nguyễn Hữu Thị Lan, tức Nam Phương Hoàng Hậu v� Huế làm Hoàng hậu, Lê Phát An đã tặng cho Nguyễn Hữu Thị Lan một triệu đồng ti�n mặt để làm của hồi môn. Nếu quy đổi thì 1 triệu đồng lúc bấy gi� có giá vàng khoảng 50 đồng/lượng. Vậy nên món quà này tương đương 20.000 lượng vàng. Gia đình Nguyễn Hữu Hào, cha của Nam Phương hoàng hậu, rể của Huyện Sỹ cũng giàu có hơn vua Bảo �ại. Trong đ�i làm vua của mình, vị hoàng đế thích ăn chơi Bảo �ại thư�ng dùng ti�n của vợ nhi�u hơn của hoàng gia. (Xem loạt bài: )

Sự giàu có của Huyện Sỹ Lê Phát �ạt cho đến nay vẫn còn thể hiện một cách rõ nét qua các công trình xây dựng, một trong số đó chính là nhà th� Huyện Sỹ. Ngôi nhà th� này đã được ông Huyện Sỹ hiến đất và xuất 1/7 gia tài để xây dựng, tính theo th�i giá lúc bấy gi� là khoảng trên 30 ngàn đồng bạc �ông Dương. Nhà th� được khởi công xây dựng năm 1902 theo thiết kế của linh mục Bouttier, đến năm 1905 thì nhà th� được khánh thành. Nhà th� t�a lạc trên một khu đất cao và rộng hơn một mẫu, nằm ở góc đư�ng Frère Louis, nay là đư�ng Nguyễn Trãi và Frère Guilleraut, nay là đư�ng Tôn Thất Tùng. Ban đầu nhà th� có tên là Nhà th� Chợ �ũi do thuộc h� đạo Chợ �ũi. Mặt khác, do Thánh Philípphê tông đồ là bổn mạng của Huyện Sỹ nên còn được g�i là Nhà th� Thánh Philípphê. Tuy vậy, dân gian vẫn g�i là Nhà th� Huyện Sỹ và sau đó dần trở thành tên chính thức của nhà th� này.

Nhà th� Huyện Sỹ dùng đá Granite Biên Hòa để ốp mặt ti�n và các cột chính điện, theo phong cách kiến trúc Gothic. Chính điện nhà th� có vòm chịu lực dạng cung nh�n, tư�ng có nhi�u cửa sổ dạng vòm đỉnh nh�n và được trang trí bằng lớp kính màu ghép hình mua từ �. Bên trong các gian tư�ng có nhi�u tượng thánh. Trên vòm cửa chính có tượng thánh Philípphê bổn mạng nhà th� bằng đá Cẩm Thạch, đứng cầm cây thánh giá Phục sinh, ng�n tháp chuông chính cao 57 m kể cả chi�u cao thánh giá và con gà trống Gaulois. Bên trong tháp có bốn quả chuông được đặt đúc tại Pháp năm 1905, hai quả lớn có đư�ng kính 1,05 m do con trai và con dâu Huyện Sỹ là ông Gioan Baotixita Lê Phát Thanh và bà Anna �ỗ Thị Thao tặng. Hai quả chuông nh� đư�ng kính 0,95 m không ghi tên ngư�i tặng, có lẽ là của ông bà Huyện Sỹ đặt đúc cùng năm.

Nhà th� Huyện Sỹ được đánh giá là có khuôn viên rộng rãi khoáng đãng nhất ở Sài Gòn. Phía trước nhà th� có tượng đài thánh tử đạo Việt Nam là Mátthêu Lê Văn Gẫm, gần cổng chính còn có đài thiên thần hộ thủ và tượng đài Thánh Giuse. Bên trái khuôn viên là núi �ức Mẹ Lộ �ức, được xây dựng năm 1960 để kính �ức Mẹ Lộ �ức. Hằng năm cứ vào ngày 11 tháng 2 dương lịch, các linh mục chính xứ Chợ �ũi có thói quen cử hành thánh lễ tại núi này để cầu nguyện đặc biệt cho các bệnh nhân. Phía bên phải khuôn viên nhà th� là đồi Canvê, có tượng chuộc tội rất lớn được xây dựng năm 1974 dưới th�i linh mục Gioan Baotixita Dương Hoàng Thanh. Nhà th� có chi�u dài 40 m, chia làm 4 gian, rộng 18 m.

Thiết kế ban đầu của nhà th� Huyện Sỹ gồm 5 gian, tức khoảng 50 m. Nhưng th�i gian đó, nhà th� tạm Chí Hòa bị hư hại trầm tr�ng. Vì vậy, giới chức trong h� đạo Chợ �ũi đã xin cắt bớt một gian, dùng số ti�n đó để xây nhà th� Chí Hòa.

Ông Huyện Sỹ qua đ�i năm 1900 khi nhà th� chưa xây dựng xong. V� sau khi vợ ông là bà Huỳnh Thị Tài mất năm 1920, ngư�i ta mới đưa hai ông bà chôn ở gian chái sau cung thánh của nhà th� này. Gian chái bên trái là tượng bán thân ông Huyện Sỹ bằng thạch cao gắn cột đầu, phía sau là phần mộ bằng đá Cẩm Thạch được trang trí hoa văn. Trên mộ là tượng toàn thân ông Huyện Sỹ kê đầu trên hai chiếc gối bằng đá Cẩm Thạch được điêu khắc tinh xảo, đầu chít khăn đóng quay v� cung thánh nhà th�, mình mặc áo dài gấm hoa văn tinh xảo, hai tay đan vào nhau trước ngực, chân đi giày. �ối diện bên phải là tượng vợ ông là bà Huỳnh Thị Tài với tóc búi cũng dựa trên hai chiếc gối, hai tay nắm trước ngực, mặc áo dài gấm, chân mang hài. Phía trong cùng còn có tượng bán thân của con trai và con dâu ông bà là Gioan Baotixita Lê Phát Thanh và Anna �ỗ Thị Thao. Cho đến nay, công trình này vẫn được xem là một điểm đến thu hút khách du lịch muốn tìm hiểu v� cuộc đ�i của đại gia giàu có bậc nhất đất Sài Gòn xưa.

fb Sài Gòn xưa