Những vấn đỠđặt ra
Ngưá»i Công giáo đức hạnh không ai là không sùng mến Äức Mẹ. Nhất là ở Việt Nam, có lẽ. Hãy thá» nhìn các thánh đưá»ng xung quanh chúng ta : nà o là Vương cung thánh đưá»ng Äức Mẹ Vô nhiá»…m, nà o là Nhà thá» Äức Bà , nhà thá» Äức Mẹ Hằng cứu giúp, nà o là há» Fatima, há» Môi khôi, há» nhánh Äức Mẹ Dâng Chúa và o Ä‘á»n thá», há» nhánh Äức Mẹ hồn xác lên Trá»i,v.v. và v.v…
Không chỉ tôn sùng Äức Mẹ, có nhóm còn đỠra khẩu hiệu “Nhá» Mẹ, vá»›i Mẹ và trong Mẹ†(nhái lại câu “Nhá» Ngưá»i (Äức Kytô), vá»›i Ngưá»i và trong Ngưá»i†cá»§a phụng vụ Thánh lá»…).
Những “quá đà †cảm tÃnh như trên dá»… gây xốc và gây phà n ứng nghịch, khiến nhà Maria-há»c nổi tiếng là cha Laurentin có nháºn định xác đáng như sau :
-“Ngà y nay ở má»™t số khu vá»±c, có sá»± căng thẳng giữa má»™t bên là sùng đạo Kytô-hướng (christocentrique) và bên kia là sùng đạo Maria-hướng…, má»™t bên quy tất cả vá» Äức Mẹ, bên kia không đếm xỉa đến Ngưá»i. ChÃnh việc biến lòng sùng kÃnh Äức Maria thà nh má»™t thứ Maria-giáo trong thá»±c hà nh đã gây nên phản ứng ngược chiá»u, thà nh má»™t thứ tôn giáo không có Äức Maria.†(Questions mariales, 1963)
Thá» há»i vì đâu má»™t sùng đạo cảm tÃnh dá»… có xu hướng đưa Äức Maria lên chÃn từng mây như thế?
Lý do cảm tÃnh trong việc đỠcao Äức Maria
Â
Tại Việt Nam, không chỉ Công giáo đặt Äức Maria và o trung tâm cá»§a tôn sùng, mà Pháºt giáo đối vá»›i Pháºt bà Quan âm cÅ©ng có những tâm tình như thế. Hãy xem, phÃa trước các chùa chiá»n, gần như đâu đâu cÅ©ng có tượng Quán thế âm bồ tát.
Xin nhá»›, Bồ tát Quan (Quán) thế âm hay Avalokitesvara, đương là nam tá» bên Ấn Äá»™, bá»—ng chuyển giá»›i thà nh nữ bên Trung Quốc và Việt Nam. Lại chÃnh nữ tÃnh nà y đã khiến Äức Quan âm thà nh dá»… mến, dá»… tiếp cáºn hÆ¡n, nên cÅ©ng được sùng bái hÆ¡n là trong Pháºt giáo Ấn.
Theo ức Ä‘oán cá»§a má»™t há»c giả ngưá»i Âu xưa, thì Pháºt giáo lúc du nháºp Trung Quốc, hẳn đã gặp ở đó má»™t nữ thần được tôn sùng rá»™ng rãi. Äể Pháºt giáo dá»… được chấp nháºn, má»™t số ngưá»i khi thuyết pháp đã cho rằng nữ thần ấy chẳng qua là hóa thân cá»§a Avalokitesvara, và dân chúng tin theo. Thế là Quan thế âm được nữ hóa.
Theo tôi nghÄ©, chẳng cần đến cái gốc nữ thần nói trên, mà chÃnh lòng sùng đạo dân gian vốn mạnh vá» cảm tÃnh, tá»± nó vá» lâu dà i cÅ©ng có thể biến vị bồ tát nói trên thà nh Pháºt bà để cân bằng vá»›i Äức Pháºt “duy ngã độc tôn†vốn đã là nam nhân rồi. Quả thá»±c, dù trong tôn giáo vẫn có đòi há»i bù trừ âm dương xét vá» mặt cảm tÃnh 1. Tinh thần phụ hệ đã khiến cho Thiên đế được nhìn dưới hình tượng nam nhân, nên để bù trừ, tÃn đồ có xu hướng muốn đặt thêm thần mẫu bên cạnh thượng thần ấy.
Hãy lấy thà dụ bên quốc gia nổi tiếng sùng đạo là Ấn Äá»™. Ấn độ giáo chia thà nh hai nhánh : Visnu-giáo và Siva-giáo. Nếu bên cạnh thượng thần Visnu có thần mẫu Durgâ, thì bên thượng thần Siva cÅ©ng có thần mẫu Kâli. Ngoà i ra, lá»… há»™i lá»›n nhất bên Ấn là lá»… há»™i Thần mẫu Durgâ (diá»…n ra và o khoảng tháng mưá»i), chứ không phải lá»… há»™i Visnu hay Siva. Lá»… há»™i nói trên kéo dà i cả tháng trá»i2.
Tác động và o sinh hoạt tôn giáo, không chỉ có đòi há»i cân bằng âm dương, mà còn có ảnh hưởng cá»§a gia đình giáo tổ nữa. Quả thế, trong Pháºt giáo Hòa hảo, sau khi giáo tổ Huỳnh Phú Sổ qua Ä‘á»i, ngưá»i ta liá»n tôn ngưá»i phối ngẫu cá»§a ông lên, thà nh Äức Bà Huỳnh Phú Sổ. Còn trong Hồi giáo, sau khi giáo tổ Muhammad khuất Ä‘i, liá»n nổ ra sá»± tranh chấp đẫm máu kéo dà i giữa hai phái : phái Sunni dá»±a và o Con đưá»ng (Sunna=Con đưá»ng) do các há»c giả uyên thâm nối tiếp nhau truyá»n lại; phái Shi’ai (Shi’a=Nhóm, Äảng) dá»±a và o thân tá»™c cá»§a giáo tổ được coi là đã thay nhau nắm quyá»n lãnh đạo cho đến nay.
Phải chăng để phòng xa sau nà y tÃn hữu có thể biến Äức Maria thà nh má»™t thứ thần mẫu giống thế, Chúa Giêsu đôi lúc đã đối xá» như “lạnh nhạt†vá»›i thân thuá»™c và mẹ mình? Nên nhá»›, trong lần lên Giêrusalem và o dịp lá»…, Chúa đã tránh Ä‘i chung vá»›i há» hà ng (Gio.7.2-20), chắc không phải chỉ vì há» muốn được thÆ¡m lây.
Chúa đối xỠlạnh nhạt với mẹ mình?
Xem ra, như má»™t số Ä‘oạn Phúc âm cho thấy, Chúa không cư xỠđằm thắm mấy vá»›i Äức Maria, nhất là còn xưng hô Ngà i là “Ngưá»i phụ nữ†nữa, như trong Gio.2.4 và Gio.19.26.
Chúng ta hãy tìm hiểu những cuá»™c trao đổi xem như không bình thưá»ng sau đây giữa Chúa vá»›i mẹ mình:
1-Luca 2.49: Sau khi lo lắng tìm con suốt ba ngà y, gặp được con trong Ä‘á»n thá», Äức Mẹ và thánh Giuse chỉ được nghe má»™t lá»i trách nhẹ như sau :â€Việc gì hai vị phải tìm tôi? Hai vị không biết rằng…?â€
2-Gioan 2.4 : Khi Äức Mẹ lưu ý Chúa rằng nhà chá»§ hết rượu, Mẹ chỉ được trả lá»i gá»n lá»n :â€Can chi đến (bà ) và tôi, hỡi Ngưá»i phụ nữ (gunê) ?â€
3-Từ trên tháºp tá»±, Chúa gá»i mẹ bằng cùng danh xưng ấy :â€Hỡi Ngưá»i phụ nữ, đây (thánh Gioan) là con bà !â€
Hãy bắt đầu với danh xưng NGƯỜI PHỤ NỮ nói trên.
Danh xưng nà y, lạ lùng thay, lại chi gặp dưới ngòi bút cá»§a “Ngưá»i môn đệ mà Thầy yêuâ€, cÅ©ng là ngưá»i mà trên tháºp giá Chúa đã gá»i gấm mẹ mình. Phải chăng thánh Gioan đã nhắm Ngưá»i đà n bà mà háºu duệ sẽ đạp dáºp đầu con rắn cá»§a Sáng thế thư 3.15, cÅ©ng là Ngưá»i đà n bà cá»§a chương XII Khải huyá»n thư, cùng vá»›i Con Ä‘ang chiến đấu vá»›i Ãc long?
Theo nhiá»u nhà chú giải, danh xưng Ngưá»i đà n bà không có gì bất kÃnh đối vá»›i phong tục Hy Lạp thá»i ấy; và thá»±c ra Chúa cÅ©ng từng xưng hô như thế vá»›i những phụ nữ như ngưá»i đà n bà ở Samaria (Gio.4.21).
Nếu quả có thói tục xưng hô “ngưá»i đà n bà †vá»›i phụ nữ nói chung, thì xưng hô như thế vá»›i chÃnh mẹ ruá»™t mình có phải là lạnh nhạt quá không? Thá» xem, khi đối thoại vá»›i Thiên phụ, Chúa tá» ra thân thiết biết chừng nà o. Ngà i xưng hô Abba, Bố, tiếng Abba ấy, trong ngôn ngữ Aram chỉ dùng giữa cha con trong gia đình thôi!
*
Má»™t bằng chứng nữa, ở Mt.12.46-49, cho thấy Chúa không muốn đỠcao những quan hệ tá»± nhiên, trần thế : Khi có ngưá»i báo tin rằng mẹ và anh em đến, Chúa đã phản ứng ngay : -Mẹ Thầy và anh em Thầy, đó là kẻ thi hà nh ý muốn cá»§a Cha Thầy!
Nói cho đúng ra, không ai thi hà nh ý Thiên Chúa má»™t cách hoà n hảo, tÃch cá»±c cho bằng Äức Mẹ. Khi được thiên thần báo tin sẽ sinh con, Mẹ trả lá»i :â€Xin cho Ä‘iá»u ấy được thá»±c hiện (genoito) như lá»i ngà i nói!†(Luc.1.38). Genoito thuá»™c thể Optativum (Ước nguyện cách) cá»§a động từ Ginomai, nên đây không chỉ là thuáºn nháºn, mà còn là Ước mong: má»™t vâng lá»i mau mắn, dù có chi bất lợi cÅ©ng mặc. Quả váºy, chưa vỠở chung vá»›i thánh Giuse mà có thai, thì có thể bị ném đá, ìt là mang tiếng lá»›n đấy.
ChÃnh vì quen tuân ý Cha mau mắn như thế, Äức Maria đã là thân thuá»™c cá»§a Thiên Chúa vá» mặt thiêng liêng rồi, nên do đó má»›i được chá»n là m mẹ Ngà i tháºt. Và các giáo phụ cÅ©ng có quan Ä‘iểm giống thế khi cho rằng Äức Maria đã cưu mang Thiên Chùa trong tinh thần bằng đức tin, trước khi cưu mang trong tá» cung3.
*
Sá»± lạnh nhạt tiếp theo diá»…n ra khi Äức Maria gặp lại Chúa trong Ä‘á»n thá» (Luc.2.48-50). Lo khổ biết bao suốt ba ngà y đêm tìm kiếm, thế mà chỉ được Chúa đáp lại bằng má»™t lá»i trách như sau :
-“Sao lại tìm (tôi), hai vị không biết rằng tôi phải ở nhà Cha tôi hay sao?â€
Nếu không phải Äức Maria, má»™t ngưá»i mẹ khác mà nghe con nói váºy, hẳn phải tá»§i cá»±c đến thế nà o! DÄ© nhiên, Chúa không phải chỉ là con Mẹ, mà còn là Chúa cá»§a Mẹ nữa. Ngà i đã đứng ở vị thế Thiên Chúa khi hà nh xá» như thế, để rồi khi trở vá» Nazareth, Ngà i cÅ©ng trở vá» tư thế ngưá»i và ngưá»i con để tiếp tục “vâng phục hai ông bà â€. Vâng, bằng hà nh vi nói trên, Chúa lưu ý chúng ta qua Mẹ, rằng Chúa không chỉ là ngưá»i, mà còn là Thiên Chúa và Chá»§ tể nữa, Chá»§ tể ngay cả đối vá»›i Äức Mẹ luôn. Và đây cÅ©ng là điá»u Giáo há»™i thá»i tông đồ nhấn mạnh : và o thá»i ấy, ngưá»i ta cần chứng minh Äức Giêsu chÃnh là Thiên Chúa, chứ không cần nhấn mạnh và o nhân tÃnh cá»§a Ngà i.
Hẳn cÅ©ng nhằm mục Ä‘Ãch ấy, mà sau nà y ở Cana, Chúa đã thẳng thừng trả lá»i Äức Maria :
-“Việc ấy can gì đến bà và tôi, hỡi Ngưá»i phụ nữ? Giá» cá»§a tôi chưa đến mà .†(Gio.2.4)
*
Còn má»™t thái độ “lạnh nhạt†nữa gián tiếp diá»…n ra trong thá»i gian sau Phục sinh.Trong suốt thá»i gian 40 ngà y ấy, Chúa hiện ra biết bao nhiêu lần : hiện ra vá»›i nhóm tông đồ, hiện ra vá»›i riêng Phêrô, vá»›i Giacobê (1Cor.15.7), hiện ra vá»›i hai đồ đệ Yên mâu, hiện ra vá»›i Mai đệ liên và mấy phụ nữ, hiện ra vá»›i cả 500 ngưá»i luôn (1Cor.15.6). Thế mà không má»™t lần Chúa đã hiện ra để an á»§i chÃnh mẹ mình.
Má»™t số ngưá»i suy Ä‘oán theo cảm tÃnh, cho rằng không thể Chúa không hiện ra vá»›i mẹ mình, có Ä‘iá»u Phúc âm không nhắc tá»›i, thế thôi. Theo tôi nghÄ©, việc ấy không cần, vì “phúc cho kẻ không thấy mà tin†(Gio.20.29). Chúa muốn dà nh cho Äức Mẹ cái Phúc ấy.
Vả lại, hẳn là Äức Maria đã vững tin khi được tin vá» Mồ trống rồi, nên Chúa không cần hiển linh vá»›i Mẹ nữa. Cứ lấy trưá»ng hợp Gioan mà xem. “Ngưá»i môn đệ mà Thầy yêuâ€, ngưá»i được Chúa gá»i gấm mẹ Ngà i, cÅ©ng đâu có được Chúa hiện ra riêng vá»›i, đó chỉ vì anh đã tin khi thấy Mồ trống (Gio.20.8). Trái lại, thấy Mồ trống mà chưa tin ((Gio.20.3-7; Luca.24.12), nên Phêrô được Chúa cho gặp riêng (Luc.24.34).
Phải chăng những lãnh đạm bá» ngoà i nói trên nhắm mục Ä‘Ãch để háºu thế khá»i biến Äức Maria thà nh má»™t thứ “Äức Bà Huỳnh phú Sổ†nà o đó?
Trong má»™t tôn giáo Kytô-hướng, vai trò tháºt sá»± cá»§a Äức Maria
Trong Kytô-giáo, tin và sống đức tin không thể không táºp trung và o Äức Kytô, Con Thiên Chúa nháºp thể. Sau khi đã nắm chắc như thế rồi, chúng ta có thể bà n sang và đỠcao (đến đâu cÅ©ng được) vai trò đặc biệt cá»§a Äức Maria đối vá»›i chương trình cứu độ thế giá»›i, đồi vá»›i toà n Há»™i thánh do Chúa thà nh láºp. Chỉ cần nhìn Äức Mẹ trong Äức Kytô, cùng vá»›i Äức Kytô, chứ không tách riêng hay song song vá»›i Chúa. Cùng vá»›i thánh Gioan trong Khải huyá»n thư, chúng ta hãy đặt Mẹ và o chá»— đứng cá»§a Giáo há»™i Thân mình Chúa, vá»›i Chúa là Äầu cá»§a Thân mình ấy.
Quả tháºt trong chương XII cá»§a tác phẩm nói trên (câu 13-17), thánh Gioan lấy lại hình ảnh Ngưá»i phụ nữ vá»›i háºu duệ đạp dáºp đầu Con rắn trong Sáng thế thư (3.15) mà áp dụng cho Äức Mẹ và Há»™i thánh luôn. Trong Khải huyá»n thư, thì đây là là cuá»™c chiến giữa Ngưá»i đà n bà cùng vá»›i Con chống lại Con rồng. Ngưá»i Con thì được đưa vá» Trá»i (tức Chúa thăng vinh), còn Ngưá»i đà n bà thì được đưa vô hoang mạc, ám chÄ© Há»™i thánh trong thá»i bách hại phải trốn chui trốn nhá»§i.
Vâng, Mẹ không phải là má»™t Chúa Cứu thế thứ hai. Mẹ không thể đứng ở vị thế Äức Kytô, đấng tuy là con Mẹ, nhưng cÅ©ng là Thiên Chúa cá»§a Mẹ. Mẹ cÅ©ng không thể được gá»i là Äấng Äồng công cứu chuá»™c, nếu hiểu là Mẹ đóng vai trò chÃnh trong kế hoạch cứu độ cùng vá»›i Chúa, ngang bằng vá»›i Chúa, đến ná»—i không có Mẹ thì không xong.
Trước Vatican II, lắm ngưá»i quen đặt Äức Maria song hà nh vá»›i Chúa. Vatican II đã trả lại vị trà trung tâm độc nhất cho Äức Kytô, còn Äức Maria thì song hà nh vá»›i Giáo há»™i. Do đó, sau Vatican II, khi có những nhóm xin tuyên tÃn Mẹ là “Môi giá»›i (trước) Thiên Chúa†và “Äồng cứu chuá»™c (vá»›i) Äức Kytôâ€, thì Tòa Thánh đã không chấp thuáºn.
Vâng, nên đặt Mẹ song hà nh vá»›i Há»™i thánh, đặt và o vị thế cá»§a Giáo há»™i-mẹ, Thân mình Chúa và Hiá»n thê cá»§a Chúa. Quả thá»±c, vai trò cá»§a Há»™i thánh không phải là cứu độ, nhưng là  hợp tác vá»›i Chúa trong kế hoạch cứu độ. Như Tân Eva bên cạnh Tân AÄ‘am trong việc sinh ra Nhân loại má»›i. Trong mầu nhiệm “Các thánh hiệp thôngâ€, nếu má»—i chúng ta có ảnh hưởng thiêng liêng đến những ngưá»i liên quan đến ta, thì tác động ấy cá»§a Äức Maria là phổ biến cho hết má»i ngưá»i và cho má»—i ngưá»i.
Vâng, do sá»± thiết định cá»§a Thiên Chúa, bằng chung khổ vá»›i Con trên tháºp tá»±, Mẹ đã hợp tác cách nà o đó vá»›i con trong chương trình cứu thế cá»§a Con (Lumen gentium, số 61), đúng như lá»i sấm Simeon sau đây :
-“Thiên Chúa đã đặt cáºu nhá» nà y là m duyên cá»› cho nhiá»u ngưá»i Israen vấp ngã hay chá»—i dáºy…,còn chÃnh bà thì má»™t lưỡi gươm sẽ đâm thâu lòng bà , hầu những ý nghÄ© từ thâm tâm má»—i ngưá»i phải lá»™ ra.†(Luc.2.34-35)
Cùng má»™t Ä‘au khổ cho hai mẹ con, cùng má»™t háºu quả phổ biến cá»§a hai Ä‘au khổ ấy!
*
Vai trò cá»§a Äức Maria đối vá»›i Há»™i thánh ngà y cà ng tá» rõ qua các lần hiện ra cá»§a Ngà i. Vâng, không má»™t vùng trá»i Công giáo nà o mà không được chứng kiến những cuá»™c hiển linh cá»§a Äức Mẹ : Mẹ hiện ra khi thì để an á»§i và khÃch lệ con cái lúc gặp bách hại, khổ Ä‘au, khi thì để kêu gá»i sám hối và cầu nguyện lúc tÃn hữu Ä‘ang trên đà sa Ä‘á»a. Lá»›n lao và rõ rà ng nhất trong lịch sá» là cuá»™c Hiện ra ở Fatima và cuá»™c Hiện ra ở Lá»™ đức.
Cuá»™c Hiển linh Fatima (Bồ đà o nha) xảy ra và o giữa Thế chiến thứ nhất (1914-1918), năm 1917. Có sáu cuá»™c hiện ra vá»›i ba đứa bé, và cuá»™c hiện ra cuối, ngà y 13-10-1917, Ä‘i đôi vá»›i phép lạ Mặt trá»i quay trước sá»± chứng kiến cá»§a 50.000 ngưá»i Ä‘ang lần hạt dưới cÆ¡n mưa tầm tã. Äang mưa to đấy, nhưng lúc Äức Mẹ bay lên thì mưa dứt và bầu trá»i xanh lÆ¡, còn mặt trá»i lại xoay tÃt và như sa xuống, khiến ngưá»i ngưá»i hoảng sợ.
Cuá»™c hiện ra ở Lá»™ đức (Pháp) thì kÃn đáo hÆ¡n, chỉ có má»™t mình cô bé chăn cừu : Bernadette de Soubirous được thấy “Bà đẹpâ€, thấy tá»›i 18 lấn, bắt đầu từ 11-2-1858. Nhưng chÃnh cái sÆ¡n thôn Lá»™ đức hẻo lánh ấy sau nà y lại biến thà nh trung tâm hà nh hương vÄ© đại nhất thế giói, vá»›i hằng ngà y, nhất là và o mùa hạ, có tá»›ii ná»a triệu lượt ngưá»i đến viếng Äức Mẹ. Phép lạ ở đấy có nhiá»u, nhưng nhiá»u nhất là phép lạ thiêng liêng : có những kẻ tá»›i vì tò mò, nhưng ra vá» lại thay đổi hẳn, trong số có những nhân váºt đã thà nh danh.
1 Xin xem Hoà nh sÆ¡n, TÃnh dục nhìn theo Phương đông, tái bản, nxb Trẻ, 2006, tr.124-128.
2 Xx. Hoà nh sÆ¡n, Thần há»c thiêng liêng, táºp I, tr.346-355.
3 Xx. Nouvelle Revue Theologique, Avril-Juin 2014, tr.241.
Hoà nh sơn SJ.

