Nóng giận theo nhãn quan tâm lý h�c

Ngày nay, ngư�i ta thư�ng đồng hóa con giận với hành vi bạo lực, từ đó, đã tạo nên những luận điệu bất công đối với những ngư�i đang tập kiểm soát những cơn giận của mình. Một khi lên án những ngư�i có hành vi bạo lực, vô tình chúng ta “ném đá� những ngư�i đang đối diện với cơn giận thư�ng ngày. Bài viết như một cố gắng lấy lại góc nhìn thiết thực và “công bằng� cho cảm xúc nóng giận dưới nhãn quan tâm lý h�c.

Có thể nói, cơn giận là một loại cảm xúc lành mạnh đáng được chúng ta trân tr�ng. Vấn đ� là chúng ta cần hiểu lành mạnh theo nghĩa nào ? Lành mạnh, vì cơn tức giận giúp chủ thể biểu hiện một thái độ dứt khoát không khoan như�ng với những gì bản thân xem là sai trái. Nói cách khác, h� nhân danh sự thật mà diễn tả sự nóng giận hầu ngăn chặn sự bất công lay lan. Có ngư�i sẽ cho rằng tên ấy lấy mục đích mà biện minh cho phương tiện. Thật ra, nếu phương tiện ở đây, là sự tức giận hiểu theo nghĩa xấu thì quả là đi�u đáng loại trừ; còn nếu cơn nóng giận lại là biện pháp mạnh nhằm ngăn chặn một tình trạng có nguy cơ xấu đi thì đây là một cảm xúc đáng được trân tr�ng.

Quan sát trong gia đình, từ việc ngư�i mẹ giáo dục con cái, chúng ta có thể nhận ra phần nào mặt tích cực của cảm xúc này. Một ngư�i mẹ kia nóng giận la lối lớn tiếng đến mức cuối cùng đòi đuổi đứa con trai mới lớn ra kh�i nhà. Phản ứng của đứa bé thế nào ? Nó quay lại và nhìn thẳng vào mắt mẹ nó hồi lâu, rồi chạy đến xà vào lòng mẹ và nói: Con xin lỗi mẹ. Phải chăng sự nóng giận của ngư�i mẹ đã được đứa con đón nhận ? Thật ra, đứa bé ấy đã nhận thấy một thông điệp nằm sâu dưới lớp v� nóng giận của ngư�i mẹ là một l�i trách yêu.

Một trư�ng hợp khác, có ngư�i mẹ nóng giận đánh đứa con một trận no đòn, bà lấy làm lạ, m�i khi nó khóc ré lên thật to vì đau quá nhưng hôm nay, không thấy nó có phản ứng gì. Một lát sau, đứa bé lớn tiếng phân trần: Sao mẹ đánh con mà không cho con giải thích ? Sau đó, bé giải thích sự việc, bà mẹ mới nhận ra rằng mình vội vàng kết án đứa bé khi chỉ nghe thông tin một chi�u. Như thế, phản ứng nóng giận của đứa bé, phải chăng là dấu chỉ của đứa con bất hiếu ? Chắc hẳn là không, vì sự thật sẽ biện minh cho tất cả.

Ở cấp độ cao hơn và trên bình diện rộng hơn, chúng ta cũng có thể quan sát và đánh giá cơn tức giận của Chúa Giêsu được tư�ng thuật trong Tin Mừng. Quả thật, Ngư�i đã tức giận mà lật tung những đồ đạc đang được bày bán khi các vị lãnh đạo cho phép những ngư�i này “hành ngh�� trong khuân viên đ�n th� khiến nơi cầu nguyện biến thành nơi buôn bán. Rõ ràng, sự nóng giận ấy không h� bị những ngư�i có mặt phản kháng; trái lại, h� càng ngạc nhiên vì hành động mang tính cách mạng của Ngư�i. Với một truy�n thống sai lạc từ th�i cha ông, Chúa Giêsu chủ động áp dụng biện pháp mạnh, tất nhiên, không phải để dẹp ngay tình trạng lạm dụng đó nhưng là truy�n tải một thông điệp quan tr�ng: “��n th� đích thực là nơi cầu nguyện cho muôn dân�. Ngoài ra, chúng ta còn có thể giải thích theo nghĩa biểu tượng nhưng không thuộc phạm vi bài viết. Ở đây, chúng ta muốn khẳng định rằng cảm xúc tức giận không h� xấu, trái lại, nó còn mang tính xây dựng. �i�u quan tr�ng là sự tức giận cần được hợp lý hóa nh� biết áp dụng đúng ngư�i, đúng việc và đúng chỗ nữa ! Có thể nói, qua việc Tin Mừng tư�ng thuật cho chúng ta cơn nóng giận của Chúa Giêsu, cách nào đó, tác giả Tin Mừng thứ tư muốn giúp ta nhận ra tr�n vẹn nhân tính của Ngư�i, cả trong cảm xúc nóng giận rất đ�i thư�ng của một con ngư�i.

Từ đó, chúng ta suy ra một thực tế khác: cơn giận là cần thiết cho cuộc đối thoại lành mạnh. Thật vậy, cơn giận hợp lý thư�ng tạo ra mâu thuẫn và mâu thuẫn hợp lý lại không tránh kh�i trong tương quan lành mạnh. Có thể, xem ra cuộc đối thoại trở nên căng thẳng và nặng n� do một cá nhân nổi giận nhưng lại là “cú thắng� cần thiết giúp vận hành một tập thể đang có vấn đ� mà chỉ có đương sự mới khám phá ra. Cuối cùng, ngư�i nổi giận ấy được gắn cho một danh: ngư�i cá tính.

Như thế, tính lành mạnh của cảm xúc này không hệ tại ở hiện tượng bên ngoài nhưng tùy thuộc vào ý hướng ngay lành của chủ thể. �i�u này đòi h�i đương sự phải thực sự ý thức và chịu trách nhiệm v� hậu quả đi kèm. Nói cách khác, h� cần chủ động và lượng giá tùy tình hình, nhưng không phải lúc nào cũng thành công vì còn tùy thuộc vào phản ứng của đối tượng khi đứng trước hiện tượng này. �ể đạt được ý hướng muốn thay đổi tình thế, chủ thể cần khôn ngoan và tinh tế hầu kiến tạo tinh thần thẳng thắn khi tương tác với nhau và tái tạo bầu khí lành mạnh trong cộng đồng.

Ngoài ra, chúng ta cũng cần xác tín rằng cảm xúc nóng giận là phần bản năng Chúa đặt để trong con ngư�i. Chắc hẳn, nó có một ý nghĩa nào đó trong tiến trình phát triển bản thân. Trong tác phẩm Cộng đoàn đ�i sống thánh hiến, cha Felix Podimattam đã khẳng định rằng sự nóng giận bao hàm một phán đoán theo cảm tính nhằm giành lại giá trị của tôi, bảo vệ và tái khẳng định giá trị của tôi (tr. 123). Như thế, nóng giận một lần nữa được giải thích là một cảm xúc lành mạnh khi chủ thể dùng để bảo vệ và củng cố hình ảnh bản thân. Nói cách khác, nóng giận là một phản ứng cần thiết giúp bản thân tồn tại và phát triển trên bình diện thể lý và cảm xúc (X. tr. 127).

Trái lại, chúng ta cũng thấy trư�ng hợp ngư�i nổi giận vô lý. Chẳng hạn, một ông bố bực mình vì bị xếp la mắng, ông v� nhà đổ hết lên đầu bà vợ vì những chuyện không đâu. �ến lượt bà vợ lại tức mình la lối và đánh đập đứa con hư. Thằng bé cũng uất ức chẳng biết sao chạy ra đá thật mạnh vào con chó đang nằm ngủ. Con chó lại đau quá kêu la inh �i và chạy xông ra đư�ng cắn phải một thằng bé con bà hàng xóm. Thế là bà hàng xóm lại có cớ mắng vốn ông chủ. Cuối cùng, ông lại phải tốn ti�n chở thằng bé đi chích ngừa. Nhưng cái giá của sự nóng giận vô cớ ấy không dừng lại ở những loại thuốc chích ngừa được qui ra bằng ti�n, nó còn ảnh hưởng đến danh dự và cả tính mạng ngư�i khác nữa.

�ó là những cơn giận quá đáng thiếu kiểm soát dẫn đến những hành vi bạo lực mang tính hủy hoại. Tức giận sinh ra tức mình, tức mình sinh ra bực mình, và bực mình sinh ra tự hủy hoại chính mình. Bạn dồn hết sức bình sinh và cơn nóng giận mà đá quả bóng vào tư�ng, bóng bật ra va vào đầu bạn. Thế là gậy ông lại đập lưng ông ! �ó là dấu hiệu của sự thiếu kiên nhẫn bản thân.

Sự tức giận ấy có thể là một dạng vi rút cực mạnh đang hoạt động trong máu khiến bạn mất đi khả năng miễn nhiễm với m�i cảnh huống cuộc đ�i. Nó có thể là căn bệnh di truy�n trong một gia đình vốn càm ràm kêu ca hay đấm đá bạo tàn. Hạt giống mang tên tức giận cũng có thể được tưới tắm bởi những cơn nóng giận nho nh� khi: bị trễ một chuyến đò, làm bể một vật dụng…Ngư�i ta dễ nóng giận và đổ lỗi cho ngư�i hay vật nào đó như thể mình vô tội. Chính những cảm xúc thiếu kiểm soát của chủ thể xem ra nh� nhặt ấy lại kéo theo một hậu quả to lớn và lâu dài.

Nếu như cơn tức giận quá đáng khiến dẫn đến những hành vi bạo lực mang tính hủy hoại thì cũng có những cơn giận dồn nén đến mức sinh ra sát hại bản thân và tha nhân.

Có thể ví ngư�i dồn nén cơn giận như kẻ ngậm pháo trong bụng ch� một ngày ngòi nổ sẽ phá tan bản thân bằng những hành động mang tính hủy hoại. Ở cấp độ nhẹ, chúng ta có thể nhận ra ngư�i dồn nén cơn giận qua cách xử lý tình huống mang tính khắc nghiệt thiếu khoan nhượng, và qua những hành động kỳ quặc mang tính phá phách, giễu cợt, khiếm nhã… Ở cấp độ cao hơn, sự dồn nén có thể dẫn đến mưu sát. Chẳng hạn một cậu h�c sinh vốn trầm tính ít nói lại là cớ cho bạn bè châm ch�c, anh t� ra lạnh lùng với những đòn trêu ch�c của chúng bạn. Tuy nhiên, đến một ngày “chó cùng cắn càn� anh tra tay đâm một ngư�i bạn ngay trước mặt đám đông.

Quả thật, ngư�i ta thư�ng dồn nén cảm xúc tức giận vì sợ ngư�i khác chê là thô lỗ, sợ mất thể diện; vì tôi là một ngư�i đứng đắn, tri thức trổi vượt, đạo đức cùng mình…chỉ vì h� nhận thức sai v� cảm xúc tức giận. Thế nên, h� câm miệng cả những gì bất công trong cuộc sống hay chấp nhận yên thân để bảo vệ cái danh dự ảo của mình. �ể tránh tình trạng đáng tiếc này xảy ra, mỗi ngư�i cần khoan dung khi xét đoán, cần thận tr�ng khi lên án ai đó đang nóng giận như thể h� là một kẻ xấu xa.

Chúng ta thư�ng gán nhãn quan luân lý cho một cơn giận khi xét đoán cảm xúc ấy là xấu, và từ đó, chính bản thân dồn nén cảm xúc này mà sinh ra những hậu quả tác hại khôn lư�ng. Thật ra, theo các nhà tâm lý h�c, cảm xúc chỉ được đánh giá ở mức độ lành mạnh hay không, tiêu cực hay tích cực; đi�u này còn tùy thuộc vào ý hướng và động lực của chủ thể. Còn việc qui v� tội của một cảm xúc tức giận khi chúng biểu lộ thái quá khiến chủ thể không thể kiểm soát được, từ đó, sinh ra hành vi bạo lực, chính hành vi sát hại làm tổn thương ngư�i khác này mới cấu thành tội.

Như thế, xét chính tại cơn giận thông thư�ng là đi�u được các nhà tâm lý h�c khuyến khích đương sự bộc lộ (hơn là dồn nén phát sinh tâm bệnh), nghĩa là cần thiết cho một ngư�i phát triển nhân cách lành mạnh. �i�u này còn tùy thuộc vào khả năng đương đầu với cơn giận và kiểm soát của chủ thể. �ó là ý nghĩa của việc chịu trách nhiệm v� đ�i sống của mình. Và đó là lý do mà cha Martin H. Padovani trong tác phẩm Chữa lành cảm xúc bị tổn thương, đã không ngừng khẳng định cơn giận là một nhân đức (tr.71). Thật vậy, có những ngư�i “cá tính mạnh�, h� cảm nhận bản thân chỉ thực sự sống thật với chính mình khi nóng giận cách hợp lý vì sự thật và sự thiện ở đ�i; còn hơn là im lặng, một sự im lặng đáng sợ của ngư�i tốt khi đứng trước tình trạng bất công hằng ngày như l�i mục sư Martin Luther King đã cảnh báo.

Tuy nhiên, trong một vài trư�ng hợp, việc ai đó có cảm xúc nóng giận lại là cách diễn tả sự bất lực. �ôi khi, do thiếu sự quan tâm và đồng tình của ngư�i khác mà h� t� ra tức giận như cách để lôi kéo sự chú ý của tha nhân. Chính điểm này đã minh chứng cho tình trạng kém tự tr�ng nơi ngư�i nổi giận. Cách hạ h�a nhanh nhất là cho h� một l�i khen ngợi nào đó.

Từ đó, chúng ta có thể suy ra gốc rễ của vấn đ� là do đương sự quá đặt nặng vào cái tôi của mình khiến hay thổi phồng thực tại, quan tr�ng hóa vấn đ�…Một khi không còn làm chủ được tình hình thì đồng nghĩa với việc h� mất dần khả năng kiểm soát bản thân. Và một khi mất dần khả năng kiểm soát bản thân cũng là lúc để cho cơn giận hoành hành, tác oai tác quái.

Nhìn chung, chúng ta đã phần nào có một hướng nhìn “quân bình� hơn với những ai có phản ứng nóng giận khi nhận ra rằng có một hình thức cảm xúc nóng giận được các nhà tâm lý coi là lành mạnh, nhưng không vì thế, chúng ta không tìm cách kiểm soát tình trạng này. L�i khuyên của thánh Phaolô thật chí lý: “ Anh em nổi nóng ư ? �ừng phạm tội: chớ để mặt tr�i lặn mà cơn giận vẫn còn� (Ep 4,26).

�ể khắc phục tình trạng mất kiểm soát này, chúng ta cần những giây phút ngồi tĩnh lặng, trở v� với lòng mình hầu tìm ra những manh mối tạo nên cái cảm xúc ấy. Bạn cứ để mặc cho trí tưởng tượng vẽ v�i trong cái tiểu vũ trụ của bạn, cơn giận có thể khuếch trương đến mức khiến bạn muốn giết hại tha nhân nhưng bạn đừng manh động; thay vì chạy theo để tìm cách áp chế chúng, bạn chỉ cần quan sát toàn bộ cơ chế hoạt động của chúng, rồi phơi bày chúng lên b� mặt ý thức, cơn giận từ đó cũng rơi rụng khi bạn cảm nhận sự vô thư�ng của chúng. Cơn giận vỡ vụn chỉ còn lại những gi�t nước mắt của lòng sám hối. Chính khi bản thân ý thức mình có phần lỗi trong sự việc ấy khi bạn trở nên m�m lòng mà vội vã kết án ai đó rồi nổi cơn thịnh nộ. Và khi lượng giá v� những hậu quả kinh khủng mà cơn giận có thể gây nên, chúng sẽ giúp bạn tập chịu trách nhiệm cho chính cảm xúc của mình. Chính cái nhìn bao dung như biển cả giúp bạn ôm tr�n những gì là rác rưởi để gởi lại vào b� làm màu mỡ cho đất phù sa và chính bạn cũng bắt đầu thực hiện một cuộc thanh luyện cần thiết giúp chữa lành.

�ôi khi cảm thấy mệt m�i, chúng ta buông xuôi không muốn tập kiểm soát nữa và thốt lên: Giá chi tôi bị tê liệt phần nóng giận luôn cho rồi ! Bác sĩ thần kinh Scott Peck và cũng là nhà tâm lý h�c, ngư�i đã được nhi�u ngư�i biết đến qua tác phẩm best seller: “Con đư�ng chẳng mấy ai đi�, đã đưa ra một thí nghiệm thú vị rằng khi chích một luồng điện làm tê liệt phần trung ương nóng giận này đứa bé sẽ trở nên ù lì và hoàn toàn chịu sự sai khiến của ngư�i khác. Chắc hẳn, chúng ta không thể chấp nhận tình trạng lệ thuộc ấy mà cần kiên nhẫn với chính mình.

Trong lúc vất vả cố tìm cho mình một cách hóa giải tình huống, nghĩa là tập kiểm soát và dần buông b� cái tôi để thảnh thơi rảo bước trong cõi vô thư�ng, bạn hãy quan sát và lượng giá v� cách các bậc thánh nhân đã vượt qua thế nào.

�ức Phật là bậc chân tu đã được giác ngộ, một ngày kia đối mặt với một kẻ tiểu nhân, trong lúc ngài ở trong phòng, hắn gõ cửa, ngài vừa mở ra, hắn bộc lộ cơn tức giận bằng những l�i nói thô tục với đấng thánh một cách không thương tiếc như thể những đợt nước lũ cuồn cuộn hầu toan vỡ b� nhưng đối lại, ngài không nói l�i nào. Sau khi hắn đã mệt vì uổng công phí sức. �ức Phật từ tốn nói:

-Nếu một ngư�i muốn cho ngư�i khác một thứ gì đó mà ngư�i kia không nhận, thứ ấy sẽ là của ai ?

-Sẽ trả v� lại ngư�i cho thứ đó. Chàng thanh niên trả l�i.

-Vậy những gì anh đã cho tôi, tôi không nhận, tôi trả lại anh.

Ngư�i thanh niên b� đi và không bao gi� quay lại nữa !

Quả thật, một bậc giác ngộ không gì ở thế gian khả dĩ xoay chuyển h�.

Hay truyện kể v� thánh Clementê thuộc dòng Chúa Cứu Thế. Có lần ngài đi khất thực, đúng hơn ngài rảo quanh khắp thành phố để xin ti�n giúp trẻ em mồ côi. Thánh nhân dừng lại ở một quán nhậu. Ngài đến gần bên những chàng thanh niên đang say sưa bên ly rượu và chuyện trò rôm rả, ngài nói:

-Chào các anh, tôi là một linh mục được sai đi giúp trẻ em mồ côi ở thành phố này, các anh có thể quảng đại gom góp chút gì cho những trẻ em mồ côi không ?

Vừa nói xong, cha nhận nơi chàng thanh niên một bãi nước b�t vào mặt. Cha bình tĩnh lấy khăn tay ra lau sơ sài trên khuôn mặt rồi từ tốn nói:

-Phần ấy anh dành cho tôi, còn phần của các em mồ côi thì sao ?

Cả b�n thanh niên ngỡ ngàng trước vẻ bình thản của cha. Chúng xin lỗi cha ríu rít, nghe nói sau đó chàng thanh niên có cử chỉ khiếm nhã với ngài đã tình nguyện theo ngài.

Có thể nói, một ngư�i với ý thức từ b� chính mình để phục vụ cho lợi ích và phần rỗi nhân loại thì sự sỉ nhục và xúc phạm ấy chỉ là cơ hội giúp h� thể hiện lòng quảng đại đích thực mà thôi. Thật vậy, những tác động, kích động từ bên ngoài không đủ mạnh làm các bậc thánh nhân nổi giận. Một khi các ngài đã sống với những lý tưởng cao đẹp thì không gì ở thế gian có thể làm dao động thân tâm; quả thích hợp với câu nói: “Tâm bất biến giữa dòng đ�i vạn biến�.

Tác giả: EYMARD An Mai �ỗ O.Cist.

CGVN