Chrysantô chà o Ä‘á»i tại kinh thà nh AlexanÄ‘ria trong má»™t gia đình thuá»™c hà ng quý tá»™c. Tuy sinh trưởng trong má»™t gia đình ngoại giáo rất sùng kÃnh ngẫu tượng, nhưng ý Chúa nhiệm mầu đã bà y cÆ¡ há»™i để chiếm lấy con ngưá»i Chrysantô và là m cho cáºu trở nên má»™t chứng nhân cá»§a đức tin ở giữa xã há»™i mê tÃn dị Ä‘oan.
Khi Hoà ng đế Valêriô lên nắm chÃnh quyá»n, Chrysantô đã theo cha đến há»c tại Rôma. Ở đây, cha cáºu được hoà ng đế trá»ng dụng đặt là m chá»§ tịch nghị viện Rôma, vì thế Chrysantô có dư thừa Ä‘iá»u kiện để há»c hà nh và sống má»™t Ä‘á»i sung sướng. Sẵn có má»™t trà thông minh sắc sảo lạ thưá»ng, má»™t vốn liếng khả quan vá» văn chương và khoa há»c, bấy giá» Chrysantô để hết tâm lá»±c và o việc nghiên cứu há»c há»i triết lý. Luôn luôn bị những tư tưởng triết há»c là m bối rối thắc mắc, tâm trà Chrysantô không lúc nà o được an bình. Không thá»a mãn vá»›i những há»c thuyết giải nghÄ©a vá» vÅ© trụ và con ngưá»i, Chrysantô vẫn ao ước được tìm thấy má»™t há»c thuyết khả đáng giải quyết cho cáºu má»i ná»—i bà ẩn cá»§a cuá»™c Ä‘á»i. Chúa vẫn luôn luôn Ä‘oái nhìn đến những tâm hồn ngay thẳng đầy thiện chÃ. Ngưá»i đã soi sáng cho Chrysantô tìm thấy má»™t ná»n triết lý siêu việt. Má»™t hôm, khi nhìn thấy má»™t cuốn Phúc âm, Chrysantô nghe như có tiếng nói tá»± thâm tâm rằng: “Hãy cầm lấy mà đá»câ€. Giở trang thứ nhất, Chrysantô Ä‘á»c hết sức cẩn tháºn, rồi trang thứ hai, trang thứ ba… tá»± nhiên Chrysantô thấy có má»™t sức mạnh thiêng liêng là m cho cáºu say mê sách Phúc âm má»™t cách lạ lùng. Và từ đó, ngưá»i thanh niên ấy không há» bao giá» bá» Ä‘á»c Phúc âm. Má»—i lần giở Sách thánh ra Ä‘á»c, Chrysantô lại tá»± nói vá»›i mình rằng: “Äã từ lâu ngươi đã bị chôn vùi trong những chồng sách tối tăm, đây má»›i là chân lý và ánh sáng chân tháºt soi đưá»ng dẫn lối cho ngươiâ€.
Thế rồi má»™t hôm, Chúa Quan phòng đã xui khiến Chrysantô bá» nhà ra Ä‘i, Ä‘i mãi và o trong má»™t khu rừng, ở đấy Chrysantô gặp má»™t cái hang, trong có má»™t linh mục trú ẩn vì nhà cầm quyá»n Rôma Ä‘ang bắt đạo gắt gao. Chrysantô rất đỗi vui mừng khi gặp vị linh mục đó. Ngà i ở lại trong hang Ãt lâu và tìm hiểu Kinh thánh cùng há»c giáo lý vá»›i vị linh mục. Trước khi định trở vá» nhà , Chrysantô đã xin chịu phép Rá»a tá»™i.
Vừa được trở nên tÃn hữu kitô giáo, Chrysantô đã có ngay tất cả những đặc tÃnh cÅ©ng như lòng hăng hái cá»§a má»™t vị tông đồ lá»—i lạc. Ngà i bắt đầu Ä‘i khắp thà nh phố rao giảng Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa và là Cha nhân từ cá»§a má»i ngưá»i. Thấy váºy, những thân nhân cá»§a Chrysantô hết sức phẫn uất, hỠđã đến nói vá»›i thân phụ Chrysantô để ông thuyết phục con ông. Há» nói: “Con ông dám cả gan thóa mạ các thần minh, tá»™i đó ông phải chịu, và nếu hoà ng đế biết thì không những ông sẽ mất chức mà còn bị hà nh hình nữa là khácâ€. Sợ mất địa vị, thân phụ Chrysantô nổi cÆ¡n lôi đình vá»›i con, nhưng vô hiệu quả. Ông liá»n truyá»n nhốt Chrysantô và o ngục và má»—i ngà y chỉ cho má»™t miếng bánh nhá» vá»›i má»™t chút nước lã. Nhưng hình khổ nà o có thể là m lay chuyển cõi lòng ngưá»i hằng vững tin ở Chúa. Thánh nhân lấy là m sung sướng được tham dá»± và o cuá»™c tá» nạn cá»§a Chúa Kitô khi bị đói khát trong ngục.
Những kẻ thù thấy váºy lại cà ng bá»±c tức, há» liá»n bà y mưu giúp thân phụ Chrysantô. Nghe lá»i bà con xui xiểm, thân phụ thánh nhân đã là m má»™t yến tiệc đầy những món cao lương mỹ vị. Trong phòng tiệc trang hoà ng tháºt lá»™ng lẫy. Khi đưa Chrysantô và o phòng tiệc và đã tuyển chá»n má»™t số thiếu nữ trẻ đẹp, ăn mặc lá»™ng lẫy khêu gợi để Ä‘i Ä‘i lại lại trong phòng và hầu tiệc Chrysantô vá»›i những Ä‘iệu múa hát lả lÆ¡i suồng sã. Là m như thế, há» chắc rằng Chrysantô sẽ sa ngã và chán đạo Kitô.
Nhưng trái lại, Chrysantô vẫn không chút nao núng, vẫn coi rẻ những quyến rÅ© kia vì lòng ngà i đã hoà n toà n thuá»™c vá» Chúa không thể chia sẻ cho má»™t thụ tạo nà o được nữa. Cà ng ngà y cà ng bị tụi thiếu nữ kia tấn công ráo riết, đồng thá»i nháºn thấy sá»± yếu Ä‘uối cá»§a xác thịt, Chrysantô đã ngước mắt lên trá»i nguyện rằng: “Lạy Chúa, xin đến cứu giúp con. Con biết rằng, con không thể giữ mình trong sạch được nếu không có Æ¡n Chúa. Xin bênh đỡ con thoát khá»i những cạm bẫy nà yâ€. Sách chép hạnh ngà i thuáºt lại rằng, khi ngà i vừa dứt lá»i thì những vÅ© nữ kia đứa nà o đứa nấy liá»n xá»§i cả bá»t mép, nằm quay lÆ¡ cả ra mà mê sảng. Phải cho ngưá»i khiêng chúng ra khá»i phòng tiệc, chúng má»›i tỉnh lại được. Mưu sâu chước độc cá»§a ma quá»· bị dáºp tắt, nhưng chúng vẫn chưa chịu hà ng phục, chúng còn tìm đủ má»i cách để hại thánh nhân.
Lúc ấy ở Minerva có má»™t cô gái tuyệt đẹp, sang trá»ng, thông minh, có nghệ thuáºt quyến rÅ© tà i tình xin nháºn nhiệm vụ thuyết phục Chrysantô bỠđạo và cùng cô nên vợ nên chồng. Cô gái đó chÃnh là Äaria mà sau nà y sẽ trở nên chứng nhân cá»§a Chúa Kitô. Chuẩn bị xong tất cả các mánh khóe để hòng chiếm trái tim Chrysantô, Äaria tha thướt qua lại trước mặt Chrysantô và nói vá»›i ngà i bằng má»™t giá»ng rất tình tứ:
– Anh ạ, không phải vì em khao khát tình yêu mà em đến đây, nhưng vì thấy cha anh quá buồn rầu mà em đến để xin anh nghÄ© lại, mà là m cho ngà i và các thần minh được hà i lòng.
Chrysantô đáp lại:
– ÄÆ°á»£c, nếu cô cho tôi biết tại sao các thần lại xứng đáng được ngưá»i ta tôn thá», tôi sẽ sẵn sà ng là m theo lá»i cô xin. Rồi đưa mắt nhìn má»™t lượt tất cả các tượng thần bằng gá»— đá chung quanh đó, Chrysantô kêu lên: “Chao ôi! Ngưá»i ta bắt tôi phải thá» những tảng đá, những khúc gá»— mà ngưá»i ta chỉ cần dùng búa dùng dao cÅ©ng tạo nên được! Tôi đây tôi lại phải thá» má»™t Jupiter dâm dục, má»™t Mercurô trá»™m cướp, má»™t Herculê sát nhân hay má»™t Vênus lăng loà n sao?â€
Thế rồi má»™t cuá»™c tranh luáºn rất sôi nổi vá» việc thá» cúng các thần xảy ra giữa Chrysantô và Äaria. Mặc dầu Äaria là con ngưá»i có tà i ăn nói cÅ©ng vẫn phải phục lý cá»§a Chrysantô, Äaria bắt đầu cảm mến giáo thuyết cá»§a Chrysantô, và vá»›i Æ¡n Chúa xuống dần, Äaria đã xin chịu phép rá»a tá»™i má»™t cách kÃn đáo và bắt đầu che mặt bằng má»™t cái lúp để chứng minh sá»± thanh khiết cá»§a mình.
Äể vâng lá»i cha, Chrysantô bằng lòng kết bạn vá»›i Äaria, nhưng cả hai Ä‘á»u thá» hứa sẽ giữ đức trinh khiết để luôn luôn được phụng sá»± Thiên Chúa má»™t cách nồng nà n hÆ¡n. Từ đấy, Chrysantô và Äaria đã cùng nhau sống những giây phút vui buồn cá»§a những tâm hồn đã kết hiệp vá»›i nhau trong tình yêu cá»§a Chúa.
Theo gương Chrysantô và Äaria, nhiá»u ngưá»i tân tòng cÅ©ng muốn sống Ä‘á»i trinh khiết. Thấy ảnh hưởng cá»§a các ngà i cà ng ngà y cà ng lan rá»™ng, những địch thá»§ tìm cách tố cáo các ngà i vá»›i nhà chức trách vá» trăm nghìn thứ tá»Ã¢i. Thanh niên thì tố cáo Chrysantô đã cướp mất vị hôn thê cá»§a mình, các bà các cô thì buá»™c tá»™i cho Äaria đã quyến rÅ© chồng há»… Thế là nhà chức trách phải tìm cách nghiêm phạt các ngà i để được lòng dân.
Má»™t hôm, Chrysantô từ chối không chịu cúng tế thần minh nên đã bị trói chặt chân tay lại, nhưng tá»± nhiên những giây trói ngà i đứt ra từng Ä‘oạn. Sau đó, lý hình lá»™t da má»™t con bò rừng nhốt Chrysantô trong đó, khâu lại để là m thà nh má»™t nhà tù nhá», rồi chúng mang ngà i ra phÆ¡i nắng. Nhưng thánh nhân vẫn luôn luôn vui vẻ ở trong cái túi bẩn thỉu đó. Bá»—ng nhiên tá»± trong túi đó phát ra má»™t luồng ánh sáng là m choáng váng những lý hình, khiến chúng ngã lăn cả hồi lâu. Tuy váºy, bá»n lý hình vẫn không sợ hình phạt cá»§a Chúa, chúng lại dẫn ngà i ra pháp đình để hạch tá»™i. Quan tòa há»i ngà i:
– Thằng khốn nạn, mi dá»±a và o thế lá»±c nà o mà là m những việc quái dị như thế?
Thánh nhân Ä‘iá»m nhiên trả lá»i:
– Khi nà o ông được Æ¡n soi sáng, ông sẽ hiểu rằng những việc tôi là m không phải là trò quá»· thuáºt. Nhưng đó chÃnh là quyá»n phép cá»§a Chúa hoạt động trong tôi.
Nghe thế, quan tòa căm phẫn hết sức, ông ra lệnh cho quân lÃnh đánh ngà i má»™t tráºn, hy vá»ng có thể thuyết phục được chăng. Nhưng Chúa Quan phòng lại dùng những ngưá»i yếu Ä‘uối để là m xấu hổ những kẻ cưá»ng bạo. Quân lÃnh sắm những cái roi rất cứng và nhá»n sắc để hà nh hạ thánh nhân, nhưng chúng vừa giÆ¡ roi lên, thì tất cả má»i cái roi Ä‘á»u má»m ra như sợi bún. ÄÆ°á»£c chứng kiến phép lạ nà y, vị quan tòa liá»n sấp mình xuống chân thánh Chrysantô xin ngà i tha thứ và xin theo đạo Chúa. Thế là tất cả lý hình và những ngưá»i đứng chung quanh đó Ä‘á»u xin tòng giáo. Nghe tin nà y, hoà ng đế Valêriô rất đỗi lo sợ, láºp tức vua ra lệnh buá»™c và o cổ vị quan tòa kia má»™t tảng đá lá»›n và cho quẳng xuống biển. Còn lý hình và những ngưá»i khác dần dần bị chém đầu vì đức tin.
Trong khi đó Äaria vẫn luôn luôn cầu nguyện cho Chrysantô được trung thà nh vá»›i Chúa đến cùng. Äến sau, ngà i cÅ©ng bị trói cùng vá»›i Chrysantô và bị đưa ra pháp đình. Ở pháp đình hai ngưá»i nhất định không trả lá»i má»™t câu há»i nà o cá»§a hoà ng đế, song chỉ an á»§i, khuyến khÃch lẫn nhau can đảm để lãnh nháºn triá»u thiên tỠđạo.
Trong hạnh thánh Äaria có chép lại rằng: Thánh nữ bị Ä‘iệu Ä‘i đến má»™t nÆ¡i hết sức đồi bại để chịu thuyết phục. Trước khi bị đưa ra đấu trưá»ng, Äaria và o trong má»™t phòng kÃn để cầu nguyện, bá»—ng nhiên có má»™t con sư tá» xưa nay vẫn xé ngưá»i ở đấu trưá»ng chạy và o nằm dưới chân thánh nữ. Äang khi thánh nữ cầu nguyện, má»™t gã thanh niên có tiếng trụy lạc nhất thà nh phố được cá» và o để xâm phạm tiết hạnh Äaria. Nhưng khi gã vừa bước và o cá»a thì bị con sư tá» vồ lấy, váºt ngã xuống đất rồi nó quay lại phÃa thánh nữ như để há»i ý kiến phải đối xá» là m sao. Thánh nữ ra hiệu, sư tá» thả gã nà y ra và đứng chặn cá»a. Trong khi đó ngà i nói vá»›i thanh niên kia rằng: “Anh tháºt là đồ khốn nạn, con sư tá» kia nó không có lý trà mà nó còn biết là m sáng danh Thiên Chúa khi nó vâng lá»i Ngưá»i để ngăn cản anh phạm tá»™i. Còn anh, anh chỉ dìm mình trong tá»™i lá»—i. Váºy anh hãy tôn thá» Thiên Chúa và từ bá» con đưá»ng tá»™i lá»—i Ä‘iâ€. Chà ng thanh niên ná» xin thánh nữ ra lệnh cho sư tỠđể mình ra vá» bằng yên và hứa sẽ cải tà quy chÃnh. Sư tỠđể chà ng ra vá» bằng yên và từ đó chà ng thanh niên nỠđã lôi kéo được biết bao ngưá»i trở lại.
Thấy không thể nà o thuyết phục được các ngà i, hoà ng đế Valêriô ra lệnh dẫn Chrysantô và Äaria ra khá»i thà nh và chôn sống các ngà i dưới má»™t đống cát lá»›n ở trên con đưá»ng Salaria.
Thế là sau những ngà y sống kết hợp vá»›i nhau trong Ä‘au khổ vì Chúa Kitô, Chrysantô và Äaria đã cùng nhau nháºn lãnh phúc tỠđạo, cùng nhau an nghỉ trong má»™t nấm mồ và ngà y nay cùng được toà n thể Giáo há»™i kÃnh nhá»› trong cùng má»™t ngà y.
Tinmung

