“Tôi sẽ là ai nếu không có ngà y Thiên Chúa gá»i tôi Ä‘i cà y trên má»™t cánh đồng khác? Tôi sẽ là má»™t nông phu, cÅ©ng như số đông các cháu cá»§a tôi váºy. Má»™t và i trong đó, vẫn được ăn há»c và đà o sâu văn hóa, nhưng lại muốn ở lại là m việc trên ruá»™ng đồng. Má»™t số khác, cÅ©ng như tất cả dân Ã, thì lại thấy xét theo mặt nà o đó, mảnh đất không còn đủ chá»— cho nhân số ngà y cà ng tăng, rồi hỠđến các nhà máy và xưởng thợ để là m.”
Nếu Angelo Giuseppe Roncalli – ‘Giáo hoà ng tốt’ Gioan XXIII (1881-1958) – không được Äấng Quan Phòng bảo bá»c và đưa dần lên những nấc thang cá»§a hà ng giáo phẩm giáo há»™i, thì có lẽ ngà i sẽ vẫn gắn chặt vá»›i ruá»™ng đồng, cÅ©ng như nhiá»u bà con cá»§a ngà i, và ngà i sẽ tiếp tục là m công việc nà y cá»§a mình theo cách riêng đặc biệt cá»§a ngà i. Má»™t ‘giáo hoà ng tốt’ nhưng hoà n toà n không ngây thÆ¡, trong suốt thá»i gian dà i và báºn rá»™n là m đại sứ ngoại giao, Roncalli gắn chặt vá»›i tÃnh khôn lanh nông dân là nh mạnh mà ngà i tiếp thu được từ môi trưá»ng gia đình.
Sinh tại Brusicco, má»™t là ng nhỠở Sotto il Monte, thuá»™c lãnh địa Bergamo, vị giáo hoà ng tương lai lá»›n lên trong má»™t gia đình tầm thưá»ng: ‘Chúng tôi nghèo, nhưng hạnh phúc vá»›i hoà n cảnh cá»§a mình và tin tưởng Chúa Quan Phòng sẽ giúp cho. Không bao giá» có bánh trên bà n ăn, chỉ có cháo bá»™t, không có phần rượu cho con nÃt và thanh niên, và hiếm khi có thịt … Nhưng khi má»™t ngưá»i ăn xin đến nÆ¡i căn bếp nhà tôi, vốn có đến khoảng 20 đứa con nÃt nóng ruá»™t chá» má»™t tô súp, thì luôn luôn có chá»— cho há», và mẹ tôi lo lắng vì sợ há» lạ chá»— nữa!’
Tháng 3 năm 1925, khi hồng y Pietro Gasparri, Quốc vụ khanh cá»§a giáo hoà ng Pius XI, thông báo cho đức ông Roncalli là cha sẽ được phong giám mục và bổ nhiệm là m Äại sứ giáo hoà ng ở Bulgari, thì cha đã xin được tấn phong và o ngà y lá»… thánh Giuse. Roncalli giải thÃch vá»›i bá» trên cá»§a mình, Ä‘ang lắng nghe vá»›i đôi chút ngạc nhiên, ‘Vá»›i con, thánh Giuse phải là thánh bảo trợ và thầy dạy báºc nhất cho các ngoại giao Ä‘oà n cá»§a Tòa Thánh! Vâng phục, thinh lặng khi cần, nói chuyện chừng má»±c và lịch sá»±: đây chÃnh là ngoại sứ cá»§a Tòa Thánh, thánh Giuse, luôn luôn thinh lặng và vâng phục.’
Cuối cùng, và o tháng 7 năm đó, có 7 vị bị kÃn đáo bãi chức. TÃnh cách bá»™c trá»±c – tốt là nh, nhưng chắc chắn không ngây thÆ¡ – đã giúp rất nhiá»u cho Roncalli trong quãng thá»i gian trống tòa sau cái chết cá»§a giáo hoà ng Pius XII. Vị giám mục từ Bergamo, thá»i đó Ä‘ang là hồng y thượng phụ Venice, đã 77 tuổi, má»™t độ tuổi khá cao để có thể là má»™t giáo hoà ng nhiệt thà nh. Nhưng sau triá»u giáo hoà ng lâu dà i cá»§a Pius XII, các hồng y bá» phiếu nảy ra ý nghÄ© rằng nên bầu ra má»™t ‘giáo hoà ng chuyển tiếp’.
Cách tiếp cáºn cá»§a giáo hoà ng Gioan XXIII tương lai trong những ngà y đó, thể hiện ngà i có tiá»m năng để nháºn vị trà nà y. Má»™t và dụ chẳng hạn: nhóm các hồng y giáo triá»u sợ tổng giám mục Milan Giovanni Battista Montini sẽ vá» Roma là m Quốc vụ khanh. Vá»›i tình hình nà y, Roncalli dù bảo vệ và vô cùng tôn trá»ng Montini (ngưá»i mà ngà i ngay láºp tức phong hồng y và theo ngà i tiên Ä‘oán, sẽ là ngưá»i kế vị mình), nhưng lại không để má»™t ai trong nhóm trên biết dá»± định nà y. ‘Cho dù ai trở thà nh giáo hoà ng, thì cÅ©ng là m sao có thể bổ nhiệm Quốc vụ khanh là má»™t ngưá»i mà các hồng y giáo triá»u thá»±c sá»± không muốn được?’
Gioan XXIII ngay láºp tức có thể nói thấu tâm can cá»§a ngưá»i ta tại thánh lá»… Tấn phong, kéo dà i đến 5 giỠđồng hồ: ‘Tân giáo hoà ng, qua những biến cố cuá»™c sống, cÅ©ng như ngưá»i con cá»§a Giacóp, nhá» gặp gỡ đầy Ä‘au đớn vá»›i anh em mình, mà khám phá ra lòng ân cần nÆ¡i há», và báºt khóc mà nói, ‘Tôi đây … ngưá»i anh em Giuse cá»§a các anh đây.’

Tháºt không may, giáo hoà ng Gioan XXIII là nạn nhân cá»§a hai lối hiểu, cái nà o cÅ©ng có mặt hạn hẹp cá»§a nó. Lối đầu tiên mô tả ngà i đơn thuần là ‘Giáo hoà ng tốt’ chỉ dừng lại để ngá»i mùi hoa và kể đủ chuyện vặt nhưng nhiá»u khi để lừa ngưá»i ta cho vui. Lối thứ hai, được tuyên truyá»n bởi trưá»ng phái Bologna cá»§a giáo sư Giuseppe Alberigo, mô tả ngà i là má»™t ‘nhà cách mạng’ tháºt sá»±, quy tất cả những quyết định đổi má»›i trong thá»i gian triá»u giáo hoà ng cá»§a ngà i vá» hết cho ngà i, và quy hết những quyết định bảo thá»§ cho Giáo triá»u Roma ‘cứng đầu’. Tháºt sá»±, Roncalli không bao giá» là má»™t nhà cách mạng. Tháºt ra, ngà i thiên vá» má»™t giáo hoà ng truyá»n thống, ngưá»i chá»§ trì Công đồng phê chuẩn những quy định nghiêm nhặt lá»—i thá»i đối vá»›i các linh mục. Má»™t chuyện ai cÅ©ng biết là ngà i muốn Công đồng kết thúc trong vòng 3 tháng.
Vá»›i đầy sá»± khôn ngoan nông dân, ngà i có thể sá» dụng tất cả ‘vÅ© khÃ’ cần thiết để hạ gục ngưá»i đối thoại, như trong các thư tÃn ngà i gởi đến Khrushchev trong cuá»™c khá»§ng hoảng tên lá»a Cuba, hay trong buổi tiếp kiến lịch sá» vá»›i Adjubej, con cá»§a chá»§ tịch Ban chấp hà nh Trung ương Liên Xô. Ngà i phân biệt giữa sai lá»—i và sai sót – cái thứ nhất luôn luôn bị phán xét, trong khi cái thứ hai được bá» qua và hoan nghênh – và điá»u nà y sẽ xác định không chỉ Ä‘á»i sống cá»§a Giáo há»™i, mà còn Ä‘á»i sống chÃnh trị Ã, vá»›i những để ngá» nhẹ nhà ng cho phái trung tả sau nhiá»u năm phải chịu quan Ä‘iểm khắc khe cá»§a Vatican. Nhưng nếu xem ‘tÃnh cáºp nháºt’ cá»§a ngà i là má»™t cuôc cách mạng bất di bất dịch thì sẽ tạo nên má»™t hình tượng hư cấu vá» Giáo hoà ng gốc Bergamo nà y.
Tổng Giám mục ngưá»i Anh, John Carmel Heenan viết rằng: ‘Giáo hoà ng Gioan không phải là má»™t ngưá»i đổi má»›i … Giáo hoà ng mà tôi biết không có chút gì giống vá»›i Giáo hoà ng Gioan mà ngưá»i ta hư cấu. Giáo hoà ng Gioan cá»§a tôi gần giống má»™t linh mục miá»n quê tốt bụng.’

J.B. Thái Hòa chuyển dịch

