Tại Sao G�i Các Nữ Tu Là Bà Xơ (Soeur)?

889488958896

Một nữ tu đã đặt câu h�i sau đây: trong mục tìm hiểu giáo luật v� Dòng tu, cha đã giải thích các từ ngữ Dòng tu, tu hội, tu đoàn, nhà dòng,…; nhưng không thấy nói tại sao ở Việt Nam các nữ tu được g�i là bà xơ?

Ở Việt Nam có câu tục ngữ rằng “biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe�. Sở dĩ tôi chưa dám bàn tới các danh xưng v� các tu sĩ trong mục tìm hiểu giáo luật là tại vì chưa biết rõ nên chưa dám thưa thốt. Nhưng nếu đã có ngư�i h�i thì đành bạo miệng nói càn một vài suy luận và giả thuyết; nếu ai mà thấy sai thì làm ơn mách bảo. Thực ra, ở Việt Nam, các nữ tu không phải chỉ được g�i là bà xơ, mà còn có nhi�u từ khác nữa: thí dụ bà phước, dì phước, bà mụ. Từ đâu có những tiếng đó? Chúng ta bắt đầu bằng tiếng bà xơ. Trong tự điển tiếng Việt do Trung tâm từ điển ngôn ngữ xuất bản ở Hà nội năm 1992, “bà xơ� được định nghĩa là “bà phước�, còn bà phước thì được định nghĩa là “nữ tu sĩ đạo Thiên Chúa, thư�ng làm việc trong các bệnh viện hoặc trại nuôi trẻ mồ côi�. Nếu ai chưa th�a mãn với định nghĩa đó, thì có thể lật qua chữ “xơ�, và h� sẽ thấy rằng xơ như là danh từ có 2 nghĩa:

1). “sợi đai lẫn trong phần nạc của một số rau, củ hoặc trong phần v� của một số quả� (xơ rau muống; sắn nhi�u xơ; xơ mướp).

2). bản dẹt nằm chen từng đám giữa các múi mít (xơ mít).

Tiếp theo đó, từ điển còn cung cấp một lô những tiếng ghép: xơ cua, xơ gan, xơ hóa, xơ múi, xơ rơ, xơ xác. Nhưng mà không thấy giải nghĩa gốc gác của “bà xơ�. Phải chăng chúng ta đã viết sai chính tả? Thế thì chúng ta hãy lật qua vần “S� để tra chữ “sơ� thử coi. Danh sách rất dài: từ “sơ bộ, sơ cấp, sơ chế�, cho tới “sơ hở, sơ khai, sơ nhiễm, sơ mi, sơ sài, sơ sót, sơ sơ, sơ suất, sơ ý, sơ yếu..�, nhưng vẫn không thấy đi�u mà chúng ta muốn tìm.

Thực ra đây là một thiếu sót đáng kể, bởi vì trong tiếng Việt đã có từ “ông sơ, bà sơ� để chỉ ông bà cố tổ ba đ�i (nghĩa là bà nội của bà nội thì g�i là bà sơ).

Dĩ nhiên, khi g�i các nữ tu là bà sơ thì chắc là không ai muốn tôn lên ngang hàng với bà tổ của mình. Dù viết là bà xơ (chữ x) hay bà sơ (với chữ s), một vài cuốn từ điển cũng đã chịu khó chua thêm là nó gốc từ chữ “soeur� tiếng Pháp.

Tôi xin các nữ tu đừng có mặc cảm là mình chưa được Việt hóa, vì hai lý do sau đây:

1). Từ điển tiếng Việt vừa cho ta thấy có những tiếng Pháp đã đi vào ngôn ngữ của mình mà không cần phải dịch ý, thí dụ: lốp “xơcua� và áo “sơmi�.

2). Trong Phật giáo, các nữ tu được g�i là “ni� hay “ni cô�; đây là một từ gốc tiếng Phạn (bhiksuni) chứ không phải gốc Việt, nhưng không ai có mặc cảm ngoại nhập cả.

Sau khi giáo đầu hơi dài dòng như vậy, bây gi� chúng ta có thể đặt lại câu h�i: tại sao các nữ tu được g�i là bà xơ? Tôi xin tạm xoay lại câu h�i như thế này: tại sao ngư�i Pháp g�i các nữ tu là soeur? Nó có ý nghĩa gì không?

Có thể trả l�i như thế này. Trong tiếng Pháp, Soeur có nghĩa là chị hay là em gái. Thoạt tiên xem ra đây là một tiếng rất thân mật và gia đình, khi coi ngư�i nữ tu như là một ngư�i chị em. Tuy nhiên đằng sau cái nghĩa thân tình ấy còn có một nghĩa thần h�c nữa. Trong từ ngữ giáo luật trước đây, soeur tiếng Pháp (hay sister tiếng Anh) dịch từ tiếng La-tinh soror. Soror không phải chỉ đối lại với frater (frère, brother: anh hay là em) tức là các nam tu sĩ, mà còn đối lại với monialis nữa. Monialis là các nữ tu có l�i khấn tr�ng (đại khái là các nữ tu dòng kín), còn soror là nữ tu chỉ có l�i khấn đơn, đa số gồm các nữ tu đi hoạt động tông đồ, nhất là các hoạt động bác ái từ thiện.

Sự đối ch�i giữa monialis với soror đưa chúng ta đi ngược lên th�i Trung cổ khi mà các Dòng hành khất (�aminh, Phanxicô) không coi mình là monacus (đan sĩ) nữa mà là frater. Sự đối ch�i giữa monacus với frater không phải chỉ vì các đan sĩ thì không có làm việc tông đồ, nhưng còn vì muốn thay đổi cả một hệ thống tổ chức nội bộ đ�i tu trì nữa. Chúng ta biết rằng thánh Biển đức quan niệm đan viện như một gia đình, trong đó gia trưởng được g�i là viện phụ (abbas, cha). Các dòng hành khất cũng muốn coi tu viện như một gia đình, nhưng mà trong đó các tu sĩ đối xử với nhau như là anh em theo tinh thần Phúc âm; từ nay ngư�i đứng đầu tu viện được g�i là anh cả (anh hai, prior) mà thôi, bởi vì tất cả chỉ có một cha duy nhất trên tr�i. Quan niệm v� tổ chức cộng đồng như vậy cũng đưa tới chỗ là anh hai (anh cả) được cử lên có th�i hạn, chứ không làm gia trưởng suốt đ�i như trong các đan viện nữa.

Nói tóm lại, từ ngữ frater (frère) và soror (soeur) không phải chỉ muốn nói lên tình thân mật khi tiếp xúc với các giáo dân, nhưng tiên vàn là một quan niệm v� tình huynh đệ trong đ�i sống cộng đoàn dựa trên tinh thần Phúc âm. Ngày nay, một số dòng đã ý thức như vậy, nên g�i mỗi cộng đoàn là fraternité. �i�u trớ trêu là các nữ tu cũng g�i là fraternité (huynh đoàn) thay vì g�i là sororité (tỉ đoàn) cho đúng văn phạm. Bên Mỹ, các bà ý thức đi�u đó nên đổi thành “sisterhood�.

Thế thì sao không g�i đại là các “chị� cho rồi, mà còn cứ dùng tiếng “bà xơ�?
Như vừa nói trên đây, ta đừng nên mặc cảm là xài đồ ngoại nhập khi g�i các nữ tu là bà xơ. Nhưng g�i h� là �ma xơ� thì là chuyện khác, nhất là khi muốn hù mấy đứa con nít vẫn còn tin có ma. Dù sao, xin nhắc lại rằng những gì tôi đang nói toàn là giả thuyết cần được kiểm chứng. Tôi nghĩ rằng tiếng bà xơ mới được xài ở Việt Nam từ khi có các nữ tu ngư�i Pháp sang nước ta phục vụ. Cách đây không lâu lắm, gia đình tôi chỉ dành tiếng bà xơ để g�i các nữ tu ngư�i Pháp, còn các nữ tu ngư�i Việt thì g�i là các dì. Tại sao kêu là các dì? Dì có nghĩa là chị hay là em gái của mẹ; đối lại với chú là em của cha.

Bây gi� chúng ta thử lý luận như thế này. Trong cách tổ chức nhà chùa, ta thấy có hai cấp chính: đó là sư (tục g�i là thầy chùa) và chú (chú tiểu). Khi các nhà truy�n giáo tây phương qua giảng đạo thì h� cũng muốn hoạ theo quy chế đó; vì thế mà ta có các thầy giảng, và các chú (còn đang h�c trư�ng La-tinh). Các linh mục thì g�i là thầy cả, hay cụ (tương đương với sư cụ đứng đầu nhà chùa). Như vậy, bên nam coi như xong; còn bên nữ thì sao?

Ta thấy đối lại với thầy và chú thì tiếng Việt chỉ có một từ là “cô�, dù đó là cô giáo hay cô em của cha. Phật giáo cũng có tiếng ni cô; nhưng mà tại sao các nữ tu không g�i là cô? Có lẽ vì h� không đi dạy như là các thầy giảng, cho nên không g�i là cô, nhưng mà g�i là dì, một tiếng đâu kém phần thân mật, bởi vì tương đương với em gái của mẹ hay là mẹ kế. Như vậy thay vì dịch soeur là chị, thì ngư�i ta dịch là dì.

Tiếng “dì� thư�ng đi kèm với tiếng “phước� thành dì phước. Cha biết tại sao như vậy không?

Lúc nãy tôi có trưng dẫn định nghĩa trong từ điển Việt Nam xuất bản ở Hànội năm 1992 v� bà phước như là ngư�i đi làm việc phước thiện hay từ thiện (bệnh viện, cô nhi viện). Xem ra có lý, và thậm chí bên �ức và bên Anh, các nữ y tá còn được g�i là sister (schwester), có lẽ vì để nhớ lại hình ảnh của các nữ tu đã xung phong phục vụ trong các bệnh viện. Tuy nhiên, tôi có một giả thuyết khác.

Các vị truy�n giáo thiết lập các nhà dòng nữ đầu tiên ở Việt Nam phát xuất từ Tây Ban Nha và Bồ �ào Nha. Ở các xứ này, các phụ nữ dâng mình cho Chúa được phân làm hai loại: monjas, (tức là những nữ tu nhà kín có l�i khấn tr�ng) và beatas, những ngư�i trinh nữ sống chung với nhau và chỉ có l�i khấn tư.
Tại sao g�i h� là beata (có nghĩa là: nữ chân phước, nữ á thánh)? Lúc đầu có tính cách chế nhạo những phụ nữ loanh quanh ở nhà th� thay vì lo chuyện bếp núc. Ta thấy các mi�n Bắc Âu, ngư�i ta cũng nhạo mấy bà đó là Béguine. Nhưng dần dần, tiếng beata trở thành phổ thông, và chỉ có nghĩa là phụ nữ dâng mình cho Chúa nhưng không vào dòng kín. Nhà của các bà beata ở thì g�i là beaterio. �ặc biệt là tất cả các nhà dòng nữ lập ra ở Phi Luật Tân và Nam Mỹ đ�u g�i là “beaterio�. Từ đó ta có thể đoán được rằng dì phước hay nhà phước là dịch từ tiếng Tây Ban Nha beata, beaterio, bởi vì nó hợp với thể chế của các nữ tu Mến Thánh giá và Dòng ba �aminh trước đây, gồm những ngư�i dâng mình cho Chúa với l�i khấn tư, chứ không có l�i khấn công.

Còn tiếng “bà mụ� thì sao?

Trong từ điển Việt Nam đã dẫn trên đây, “bà mụ� có 4 nghĩa:

1). Ấu trùng của chuồn chuồn, sống ở nước.

2). Bướm nh�, ít bay, thư�ng bò từng đôi một trên cây.

3). Ngư�i đàn bà đỡ đẻ ở nông thôn ngày trước; nữ thần nặn ra hình đứa trẻ và chăm nom, che chở cho trẻ, theo mê tín.

4). Nữ tu sĩ đạo Thiên Chúa, thuộc một dòng tu riêng của Việt Nam.

Dĩ nhiên, ngư�i ta sẽ đặt ra câu h�i: tại sao các nữ tu g�i là bà mụ? Nó có gắn li�n với các nghĩa 1 (ấu trùng của chuồn chuồn), 2 (bướm nh�), 3 (bà đỡ đẻ) hay không?

Thú thực chúng ta không thấy có ý tưởng nào liên hệ giữa các nữ tu với 3 nghĩa đó cả. May thay, nếu lật sang từ “mụ� chúng ta còn thấy có hai nghĩa khác nữa:

1/. ngư�i đàn bà có tuổi (hàm ý coi khinh: mụ chủ cay nghiệt; con mụ đáng ghét).

2/. từ ngư�i chồng già g�i thân mật ngư�i vợ già khi nói với nhau.

Thế thì có phải đ�i xưa các ngư�i đi tu đã già cho nên g�i là “bà mụ� không? Tôi không nghĩ như vậy, và trộm đưa ra giả thuyết sau đây. Trong tiếng Pháp, các nữ tu cũng được g�i là “nonne� (và trong tiếng anh “nun�). Gốc bởi đâu? Một số từ điển Pháp ngữ cổ giải thích nonne là mẹ. Thực ra, cần phải lần lên tiếng La-tinh nonnus, nonna. Tiếng nonnus dùng để g�i các tu sĩ lão thành, đáng kính như cha; và một cách tương tự, nonna ám chỉ các nữ tu đáng kính như mẹ. Dần dần, cái nghĩa tuổi tác biến đi, mà chỉ còn lại cái nghĩa âu yếm là mẹ. (Ở Italia thì khác, ngư�i ta g�i bà nội hay bà ngoại là nonna). Theo tôi nghĩ, các Cha Cố Tây cũng muốn du nhập tục đó vào Việt Nam, muốn g�i các nữ tu âu yếm như ngư�i mẹ. Ta đã thấy tiếng “dì� khá gần với mẹ rồi; có lẽ tiếng “mụ� thì cũng muốn bộc lộ ý nghĩa đó: mụ để nói lên ngư�i gần với mẹ (đại khái cũng như mợ) chứ không có ý gợi lên khuôn mặt của một bà già hay bà đỡ đẻ.

Mặt khác, tiếc rằng vì th�i gi� eo hẹp nên tôi không thể khai triển thêm tư tưởng phong phú gói ghém trong hình ảnh của bà đỡ đẻ. Theo thần thoại cổ truy�n, thì bà mẹ đẻ đứa con, nhưng chính bà mụ là ngư�i nặn ra hình hài đứa trẻ. Nếu gán vai trò uốn nắn nhi đồng cho các nữ tu thì chắc chắn là đ� cao chứ không phải là khinh bỉ h�!

Lm. Giuse Phan Tấn Thành, OP.