�ức Phaolô VI ở Nadarét ngày 5 tháng 1 năm 1964. / Epu Files / AFP 

Một tuyển tập của các bài chưa từng công bố của �ức Phaolô-VI trong đó có một thư từ nhiệm ngài viết từ năm 1965. Trong một quyển sách nói v� �ức Phaolô VI của linh mục Leonardo Sapienza, quản trị viên Phủ Giáo hoàng tiết lộ một bức thư chưa từng được công bố, trong đó �ức Phaolô VI nghĩ đến việc từ nhiệm khi “bị yếu sức không thể chữa được hoặc bệnh lâu dài hoặc trong trư�ng hợp bị cản trở nghiêm tr�ng và lâu dài�.

Bức thư rất long tr�ng ngài viết cho niên trưởng hồng y đoàn bắt đầu như sau: “Chúng tôi, Phaolô-VI, nh� sự Quan phòng của Chúa giám mục Rôma và giáo hoàng Giáo hội hoàn vũ, trước sự hiện diện của Thiên Chúa Ba Ngôi, Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần, cầu bàu danh Chúa Giêsu Kitô, Thầy của chúng ta, Chúa của chúng ta và �ấng Cứu Chuộc chúng ta�.

Chỉ hai năm sau khi ngài được bầu ch�n

Sau đó là một công thức từ nhiệm rất chi tiết, trong đó ngài viết “trong trư�ng hợp bị yếu sức không thể chữa được hoặc bệnh lâu dài hoặc ngăn cản chúng tôi hoàn thảnh đủ chức nhiệm sứ vụ tông đồ của chúng tôi, hoặc trong trư�ng hợp bị cản trở nghiêm tr�ng và lâu dài�, tôi xin tuyên bố “từ nhiệm chức thánh và theo giáo luật� vừa là giám mục giáo phận Rôma vừa là ngư�i đứng đầu Giáo hội công giáo, tôi xin giao quy�n lại trong bàn tay của hồng y trưởng và hồng y đảm trách các ban bộ của giáo tri�u La Mã và cho hồng y phụ tá giáo phận Rôma, (…) khả năng chấp nhận và đi�u hành việc từ nhiệm của chúng tôi, mà chỉ có đi�u tốt nhất của Giáo hội Thánh m�i đ� nghị cho chúng tôi�.

Bức thư được ký ngày 2 tháng 5 năm 1965, chỉ hai năm sau khi ngài được bầu ch�n và ngài qua đ�i 13 năm sau, tháng 8 năm 1978.

�ức Phanxicô “ngạc nhiên�

Quyển sách của linh mục Sapienza kèm theo một phản hồi của �ức Phanxicô, ngài cho biết, đã “rất ngạc nhiên� khi đ�c nhi�u bài chưa từng được công bố của tác giả.

Hình ảnh của �ức Phaolô-VI đã đánh động rất nhi�u đến �ức Phanxicô, các bài viết được công bố như một “chứng từ khiêm tốn và có tính ngôn sứ của một tình yêu cho Chúa Kitô và cho Giáo hội của mình, thêm một bằng chứng nữa chứng minh cho sự thánh thiện của vị giáo hoàng vĩ đại Phaolô-VI�.

�ức Phanxicô công nhận: “�i�u quan tr�ng đối với ngài là các nhu cầu của Giáo hội và của thế giới. Và một giáo hoàng vì bệnh nặng thì không thể đảm trách sứ vụ tông đồ một cách hiệu quả được�.

Thứ bảy 19 tháng 5, �ức Phanxicô sẽ chủ t�a một công nghị để chính thức tuyên bố phong thánh nhi�u thánh trong đó có giáo hoàng Phaolô-VI. Ngày phong thánh của �ức Phaolô-VI có thể vào tháng 10 sắp tới trong lần Thượng hội đồng Giới trẻ.Cựu Tổng Giám mục Oscar Romero, giáo phận San Salvador cũng có thể sẽ được phong thánh cùng một lúc với �ức Phaolô-VI, trừ khi �ức Phanxicô d�i lại ngày phong thánh ch� khi ngài đích thân đến San Salvador để phong thánh vào tháng 1 – 2019 trong dịp ngài dự Ngày Thế giới Trẻ ở Panama.

Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch

Phanxicovn

Di sản của Giáo hoàng Phaolô VI

Khi kết lại Thượng Hội đồng với những tranh luận dữ dội v� tính dục và luân lý, ngày 19 tháng 10, giáo hoàng Phanxicô sẽ vinh danh một trong những bậc ti�n nhiệm gây nhi�u tranh cãi nhất, bằng việc phong chân phước cho ngư�i đó, ngư�i nổi tiếng vì đã tái khẳng định việc Giáo hội Công giáo cấm tránh ngừa thai nhân tạo, đó là Giáo hoàng Phaolô VI.

Việc phong chân phước sẽ làm cho giáo hoàng Phaolô VI nhẹ nhàng chính thức thành một vị thánh. Bước đi này dư�ng như không tương hợp với cách tiếp cận mục vụ của �ức Phanxicô, vì quy định v� kiểm soát sinh sản của �ức Phaolô VI trong Tông thư Sự sống Con ngư�i năm 1968, đã dấy lên một cuộc chiến văn hóa với Giáo hội Công giáo sau khi ngài qua đ�i năm 1978.

Nhi�u ngư�i Công giáo, đặc biệt ở Hoa Kỳ và châu Âu rất phẫn nộ v� quyết định của �ức Phaolô VI. H� tin chắc rằng việc cấm triệt để này phải bị bãi b�, và cũng cho rằng giáo hoàng Phaolô VI đang đóng lại các cải cách đã khởi đầu vài năm v� trước, với những thay đổi tr�ng yếu được Công đồng Vatican II ban hành.

Ngược lại, nhi�u ngư�i bảo thủ, lại tán dương Tông thư “Sự sống Con ngư�i� vì đã tái xác nhận giáo lý truy�n thống, và sự chia rẽ này báo trước công việc phân ly sâu sắc đã thể hiện qua Thượng Hội đồng cấp cao đang diễn ra tháng này tại Roma, một sự phân cực mà �ức Phanxicô nói rằng ngài muốn thắng vượt nó.

Nhưng �ức Phanxicô đang cố hoàn thành mục tiêu đó bằng cách tập trung không quá nhi�u vào Tông thư “Sự sống Con ngư�i�, đúng hơn ngài tập trung nhi�u vào đóng góp phát kiến, dù thư�ng hay bị b� qua, của �ức Phaolô VI. Và chúng là:

1. Nhà cải cách

Phần lớn trong số các cải cách là l�i kêu g�i hướng đến một Giáo hội truy�n giáo hơn, cởi mở với thế giới và đối thoại với các phái Kitô giáo và các tín ngưỡng khác, cũng như với những ngư�i không có tín ngưỡng. Trong một buổi ph�ng vấn hồi tháng sáu, nói v� những năm ngài còn là linh mục trẻ, �ức Phanxicô đã nói rằng, “Với chúng tôi, Phaolô VI là một trí tuệ vĩ đại.�

Hơn nữa, như Phanxicô, Phaolô VI cũng là tiếng nói số một v� huấn giáo công bằng xã hội của Giáo hội, và ngài tìm cách đặt các khái niệm này như những viên đá tảng cho giáo lý Công giáo. Ngài thành lập một hệ thống hội nghị thư�ng kỳ cho các giám mục, g�i là các Thượng hội đồng, để thăng tiến một Giáo hội hợp tác và có tầm nhìn hơn. �ó là di sản mà �ức Phanxicô xây dựng thêm khi ngài triệu tập một hội đồng giám mục tự do theo khuôn mẫu của �ức Phaolô VI vào tháng này ở Rôma.

Massimo Faggioli , thần h�c gia gốc � và là sử gia giáo hội tại �ại h�c thánh Tôma ở St. Paul, Minnesota, cho biết, “Hội đồng này, như đang diễn ra, chính là những gì mà �ức Phaolô VI đã nghĩ đến, một thảo luận thực sự giữa các giám mục.�

2. Một giáo hoàng “phúc âm hóa�

Với Phanxicô, điểm then chốt của tri�u giáo hoàng Phaolô VI là tông thư “Loan báo Tin mừng� (Evangelii Nuntiandi) v�  phúc âm hóa được công bố năm 1975, ngài cũng g�i đây là “văn kiện mục vụ vĩ đại nhất từng được viết ra.�

Trong văn kiện bước ngoặt này, phần lớn bị che m� vì Tông thư v� tránh thai (Sự sống Con ngư�i), giáo hoàng Phaolô VI nói rằng, bản thân Giáo hội “có nhu cầu cần được phúc âm hóa,� và ngài viết rằng ngư�i th�i nay “sẵn sàng lắng nghe chứng nhân hơn thầy giảng,� vậy nên, trên tất cả, các lãnh đạo Công giáo phải thực hành những gì mình dạy.

“Thế giới kêu g�i, và kỳ v�ng từ, chúng ta, sự đơn sơ trong đ�i sống, tinh thần cầu nguyện, lòng nhân đối với hết m�i ngư�i, đặc biệt là với những ngư�i thấp cổ bé miệng và ngư�i nghèo, sự vâng phục và khiêm nhượng, dấn thân và tự hiến. Không có dấu chứng thánh thiện này, l�i của chúng ta sẽ khó chạm đến tâm hồn con ngư�i hiện đại. Và có nguy cơ trở nên vô v�ng và vô ích.� �ây là những l�i của �ức Phaolô VI, hệt như những gì chúng ta thấy nơi tinh thần Phanxicô.

Thật vậy, tháng 11 năm ngoái, �ức Phanxicô đã gởi một đại diện đến hội nghị các giám mục Hoa Kỳ, và yêu cầu đ�c đoạn văn trên cho hàng giáo phẩm nghe, kèm theo các chỉ thị rõ ràng, trong đó, cũng như �ức Phaolô VI, �ức Phanxicô “muốn có các giám mục “mục vụ�, chứ không phải các giám mục tuyên bố hay làm theo một hệ tư tưởng nào đó.� �ức Phanxicô cũng yêu cầu 8 hồng y cố vấn đặc biệt của ngài hãy đ�c lại tông thư Loan báo Tin Mừng, Evangelii Nuntiandi. 

3. Giáo hoàng hành hương

�ược bầu vào năm 1963, kế vị thánh Gioan XXIII, giữa những tranh luận dữ dội của các giám mục tại Công đồng Vatican II, hồng y Giovanni Montini kế tục nhiệm vụ khó khăn là đưa công đồng đến kết thúc vào năm 1965. Trong những năm tiếp theo, ngài đã thúc đẩy những thay đổi của Công đồng, bao gồm việc cập nhật phụng vụ từ tiếng La Tinh qua tiếng bản xứ, và việc hoàn tất cải tổ lớn Giáo tri�u Rôma.

Ngài cũng b� việc dùng vương miện ba tầng của giáo hoàng, và những lễ phục khác thể hiện vị thế giáo hoàng vương đế, qua đó gởi đi thông điệp rằng “giáo hoàng không phải là một vị vua, nhưng là một giám mục, một mục tử, một nô bộc.�

Và �ức Phaolô VI, chứ không phải ngư�i kế nhiệm du lịch toàn cầu Gioan Phaolô II, mới là bản gốc của “giáo hoàng hành hương.� Ngài là giáo hoàng đầu tiên đi ra kh�i nước � trong kỷ nguyên hiện đại.

Trong chuyến công du đầu tiên, �ức Phaolô VI gặp Thượng phụ Chính thống �ông phương tại Giêrusalem vào năm 1964, và trong 8 chuyến công du ngoại quốc tiếp theo, ngài đã đến � châu (và suýt bị một h�a sĩ đâm bằng dao), Phi châu, và châu Mỹ La tinh. Năm 1965, �ức Phaolô trở thành giáo hoàng đầu tiên đến Hoa Kỳ, nơi ngài cử hành thánh lễ tại sân vận động Yankee và đ�c diễn văn tại Hội đồng Liên Hiệp Quốc, đã đưa ra l�i lên án thẳng mặt với chiến tranh.

Những l�i kêu g�i công bằng kinh tế của ngài vừa mạnh mẽ, vừa gây nhi�u tranh cãi. Nhưng trên đư�ng hướng này, �ức Phaolô VI không chỉ là anh hùng đối với �ức Phanxicô mà còn với nhi�u linh mục cùng th�i đó, sau này trở thành các lãnh đạo trong Giáo hội.

“Giáo hoàng Phaolô giúp tôi hiểu rằng, để truy�n giáo, bạn không cần phải là thần h�c gia thông tuệ, hay là diễn giả có ơn đoàn sủng, hay có can đảm của một thánh tử đạo.� �ây là l�i kể của giám mục Howard Hubbard ở Albany, ngư�i trước khi v� hưu, là giám mục cuối cùng của một giáo phận Hoa Kỳ, được đức Phaolô VI bổ nhiệm. 

4. Ngư�i xây cầu nối

Nhưng �ức Phaolô VI cũng là một anh hùng đối với nhi�u ngư�i trong thế hệ mới hơn. Hồng y Luis Antonio Tagle của Phi Luật Tân, một nhân vật nổi bật trong Giáo hội toàn cầu, đã ca ngợi �ức Phaolô vì những nỗ lực hiệp nhất Giáo hội của ngài, và cha đã trích lại khẩu hiệu của ngài là: “Không ai mất đi, tất cả đ�u được.�

Nhưng hồng y Tagle đã nói rằng, cũng vì cách tiếp cận này, mà �ức Phaolô VI “bị công kích từ m�i phía� và “không bao gi� trở thành một ngôi sao như các vị giáo hoàng khác.�

Thật vậy, bị nhóm cánh tả chỉ trích v� kiểm soát sinh sản, và nhóm cánh hữu chỉ trích vì các cải cách mục vụ, trong những năm cuối đ�i, ngư�i ta xem �ức Phaolô VI như nhân vật Hamlet mập m� nước đôi vậy. Kết cục của ngài có vẻ bi kịch, khi ngài già đi nhanh chóng vì gánh nặng công việc, phải cai quản Giáo hội trong th�i kỳ chính biến lan rộng.

Mùa xuân năm 1978, một ngư�i bạn lâu năm của ngài, và là lãnh tụ chính trị �, Aldo Moro, bị nhóm khủng bố cánh hữu bắt cóc và đã bị hành hình bất chấp l�i kêu g�i thống thiết của vị Giáo hoàng đau khổ. Ba tháng sau, �ức Phaolô VI cũng qua đ�i, “một trong những giáo hoàng thánh thiện nhất và đáng yêu mến nhất� nhưng cũng “đau buồn nhất�.

�ức Phanxicô sẽ đạt đến những gì mà �ức Phaolô chưa làm được, bằng cách hàn gắn các chia rẽ và thúc đẩy giáo hội tiến tới? Hay ngài sẽ chịu chung số phận?

Bất chấp nhi�u điểm giống nhau giữa hai giáo hoàng, nhưng theo ông Faggioli thì, “điểm khác biệt giữa �ức Phaolô và �ức Phanxicô chính là sự táo bạo, can đảm, và có thể là li�u lĩnh nữa của �ức Phanxicô. Ngài chấp nhận mạo hiểm nhi�u, còn giáo hoàng Phaolô VI luôn luôn thận tr�ng hơn.�

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn