Mê tín hay đức tin

Nói v� “mê tín dị đoan� là ngư�i ta nghĩ ngay đến các thầy pháp, cúng bái, đồng cốt, bùa chú, bói toán, xin xăm, xủ quẻ, coi tướng số, đốt vàng mã, v.v. Mạng xã hội dịp tết nguyên đán vừa qua đã truy�n tải không ít những hiện tượng hay những lễ nghi và tập tục mà nhi�u ngư�i nhìn thấy như là “mê tín dị đoan�. Hiện tượng hai con rắn (được cho là rắn thần) xuất hiện trên mộ vô danh của một “bà ăn mày� ở Quảng Bình làm cho nhi�u ngư�i đã đến xem, cúng bái và cầu xin. Số ti�n quyên góp được tính đến ngày 27/2 vừa qua là 150 triệu đồng. Ngày 25/2 vừa qua – ngày Vía Thần Tài, nhi�u ngư�i dân khắp nước xếp hàng đội mưa đi mua vàng có biểu tượng linh vật của năm [Mậu Tuất]. Nhi�u ngư�i đem vàng v� cúng thần tài với hy v�ng sẽ đem lại may mắn và sung túc cả năm. Hay hàng trăm thanh niên giẫm đạp để cướp chiếu cói cầu xin được quý tử trong lễ hội “�úc Bụt� ở Vĩnh Phúc sáng 23/2 vừa qua. Ngoài ra, còn vô số những hình thức bói toán khác trong dịp tế cổ truy�n vừa qua, vậy mê tín có khác gì với đức tin của ngư�i tín hữu.

�ịnh nghĩa

Có rất nhi�u định nghĩa khác nhau v� “mê tín dị đoan�. Chỉ cần tra google v� “mê tín dị đoan� hay “superstition� ta sẽ thấy hàng trăm cách nhìn v� mê tín dị đoan. Phần đông các cách nhìn này đ�u có những điểm tương tự với nhau nhất là khi diễn giải chữ “mê tín dị đoan� theo nghĩa từng từ đơn của nó: từ Hán âm Việt “mê� có nghĩa là “thiếu sáng suốt� hay “lầm lẫn�, “mơ hồ và không phù hợp lẽ tự nhiên�; từ “tín� có nghĩa là “tin� hay “không ng� vực�.

Theo Wikipedia thì “mê tín dị đoan� là những ni�m tin hay ý niệm phát xuất từ lòng dễ tin không dựa trên lý lẽ hay kiến thức – nhất là không cần có bằng chứng vững vàng và đầy đủ.

Encyclopedia đi vào chi tiết hơn và định nghĩa mê tín dị đoan là:

1. “Những ni�m tin vô căn cứ dựa trên sự thiếu hiểu biết hay sự sợ hãi, tiêu biểu như sự sùng bái cực đoan các đi�m gỡ, bùa phép, v.v.�
2. “Những quan niệm, hành động hay nghi lễ phát xuất từ các ni�m tin kể trên�.
3. “Bất cứ những ni�m tin vô căn cứ nào, nhất là ni�m tin v� vấn đ� huy�n bí�.

Theo Giáo lý Hội Thánh Công Giáo, “đức tin là việc con ngư�i đáp lại Thiên Chúa, �ấng tự mặc khải và hiến mình cho con ngư�i, đồng th�i ban ánh sáng chứa chan cho con ngư�i đang đi tìm ý nghĩa tối hậu của đ�i mình (số 26).� Như thế, đối tượng của đức tin là Thiên Chúa, hiện diện sống động nơi �ức Giê-su Ki-tô – Thiên Chúa làm ngư�i. Một đức tin được ban trong ánh sáng mặc khải, có hiểu biết và có hành vi cụ thể. Tuy nhiên, đức tin đòi h�i vượt trên sự hiểu biết, có những đi�u thuộc đức tin mà khả năng tự nhiên của trí hiểu không sao giải thích được. �ôi khi những đi�u ấy có thể được g�i là “phép mầu�. Tuy nhiên, mỗi một ni�m tin, ngư�i ta đ�u tìm thấy cho mình một lý lẽ để giải thích và biện minh cho những hiện tượng không giải thích được. Vậy hoá ra, đức tin của ngư�i tín hữu cũng chẳng khác gì mấy so với những đi�u mà ta g�i là “mê tín�! Việc rút lộc L�i Chúa đầu năm có khác gì với xin xăm; thắp hương cúng bái thần tài thì có khác gì với hương khói và cầu khẩn Thiên Chúa; việc kính thổ địa hay các táo có khác gì với kính các thiên thần và các thánh?

Nguồn gốc và bản chất của mê tín

Mê tín dị đoan phát sinh và được tích lũy từ sự thiếu hiểu biết của con ngư�i trong những niên đại mà khoa h�c chưa được lập thành hay phát triển.

Bản năng tự nhiên, và nhu cầu sinh tồn, của con ngư�i thúc đẩy h� phải tìm ra những giải thích “th�a đáng� cho chính h� v� những hiện tượng xảy ra chung quanh. Tại sao khi thì săn bắt được nhi�u thú rừng, khi thì không? Tại sao năm nay cây trái mùa màng lại thấp kém hơn những năm trước? Tại sao nếu sáng nào bà X vào mua hàng đầu tiên ở cửa tiệm của mình rồi thì suốt ngày đó sẽ buôn bán ế ẩm? Tại sao cái computer trong văn phòng của mình lại hay bị hư khi mình mặc áo màu đen đi làm?

Sự sợ hãi v� các hiện tượng thiên nhiên và “siêu nhiên� vẫn còn tác động mãnh liệt trong ti�m thức con ngư�i ngày nay không khác gì trong ông cha h� lúc còn ăn lông ở lỗ. Những ngư�i có ngh� nghiệp càng nguy hiểm, càng bấp bênh, càng tùy thuộc vào thiên nhiên thì thư�ng càng có nhi�u thủ tục mê tín gắn li�n vào cách thức, l� lối sinh sống hàng ngày của h�.

�ại đa số các tập tục mê tín đ�u được đón nhận từ trong gia đình và sau đó được tích luỹ thêm từ môi trư�ng xã hội.

Có một đi�u sâu xa, qua hành vi mê tín dị đoan, ta thấy rằng bản chất của con ngư�i của m�i th�i đại luôn hướng v� và tìm kiếm những gì siêu việt.

Phân loại

Nói chung mê tín dị đoan có thể được chia ra làm bốn dạng sau đây.

Dạng thứ nhất là những nghi thức, cử chỉ xuất phát từ truy�n thống hay thói quen. Thí dụ như đi xin xăm, hái lộc trong ngày Tết, bói bài, xem chỉ tay, xem tướng, tử vi, cúng sao giải hạn, đốt giấy ti�n vàng bạc trong tang lễ, nấu cơm canh m�i ông bà tổ tiên v� dùng, v.v. �a số những mê tín dị đoan dưới dạng nầy thư�ng được ẩn núp sau danh nghĩa “phong tục cổ truy�n� hay ngay cả “tín ngưỡng dân gian�.

Dạng thứ hai là những đi�u tốt lành cũng như những đi�u kiêng cử như: cưới h�i, khai trương, xuất hành đi xa,…

Dạng thứ ba là những đi�m tiên báo: đi�m gỡ cũng như đi�m tốt như: tiếng chim cú, chim khách, gương vỡ,…

Và dạng thứ tư là sự tôn th� sùng bái những cá thể siêu hình vì h� tin rằng những cá thể nầy có thể làm ảnh hưởng đến sức kh�e hay diễn tiến sự việc hay kết quả thành bại trong đ�i sống h� hoặc có thể cứu vớt h� vào một thế giới trư�ng cửu nào đó sau khi chết. Thí dụ như thần cây đa, ma xó, ông �ịa, Thần Tài, v.v.

Vài đặc điểm chung của mê tín

Hầu hết các mê tín dị đoan đ�u mang một số tính chất chung.

1/ �ặc điểm chung và nổi bật nhất của các loại “mê tín dị đoan� là ngư�i ta thư�ng làm (hoặc tránh làm) một hành động gì đó để mong muốn cho một sự việc gì khác xảy ra (hoặc không xảy ra) trong khi thật sự thì hành động đi trước không tạo thành hay gây ra sự việc theo sau.

2/ Mê tín dị đoan được truy�n bá sâu rộng trong m�i tầng lớp, m�i chủng tộc, m�i th�i điểm trong lịch sử con ngư�i.

3/ Nhi�u tập tục mê tín dị đoan bắt nguồn từ các lý do cần thiết thực dụng nhưng dần dần đ�u biến dạng và mất hết ý nghĩa lẫn mục đích ban đầu.

4/ Mê tín dị đoan nầy có khuynh hướng sinh sản ra mê tín dị đoan khác.

5/ Khi nói v� “mê tín dị đoan� là nhi�u ngư�i nghĩ rằng “những ngư�i mê tín mới làm những chuyện vớ vẩn kể trên chứ tôi thì không bao gi�…�

Voltaire cho rằng một ngư�i mê tín cũng như một kẻ nô lệ bị trói buộc bởi những nỗi lo sợ vô cớ do chính mình áp đặt lên cho mình. Theo ông thì trên thế giới có hai nhóm ngư�i rõ rệt: một nhóm không mê tín, một nhóm mê tín; và ai cũng nghĩ là mình thuộc v� nhóm thứ nhất.

Tùy một ngư�i là ai mà h� thấy cái gì là mê tín, cái gì là không.

6/ Nhi�u hiện tượng, nhi�u sự kiện trong đ�i sống hàng ngày thư�ng được ngư�i ta dựa trên mê tín dị đoan mà diễn giải khác nhau (có khi hoàn toàn trái ngược hẳn nhau) tùy vào văn hóa, phong tục địa phương.

Theo tập tục Việt Nam thì chim cú mang đến đi�m gỡ lớn (gia đình sắp có ngư�i chết) trong khi theo ngư�i Tây Phương thì con cú mèo biểu tượng cho sự thông thái minh mẫn (vì đôi mắt to lớn kèm với nhãn lực siêu việt có thể nhìn thấy m�i sự việc).

Ảnh hưởng

Vài ảnh hưởng của mê tín dị đoan lên đ�i sống hàng ngày là:

– Mê tín dị đoan có thể đem đến hy v�ng và hỗ trợ tinh thần trong hoàn cảnh khó khăn, bấp bênh.

– Mê tín dị đoan thư�ng tạo ra những sự sợ hãi, lo lắng không cần thiết.

– Mê tín dị đoan có thể làm cho công việc bị đình trệ hay hủy b� vô ích.

– Ngư�i mê tín dễ bị lạm dụng để làm ti�n hay k�m chế, đi�u khiển.

– Những đi�u tai hại từ mê tín dị đoan của một ngư�i thư�ng làm ảnh hưởng đến những ngư�i khác chung quanh h�.

Một vài nhận định

“Mê tín� là những diễn tả một loại ni�m tin rất quen thuộc của một ngư�i Việt Nam. Nó có nét vừa giống nhưng cũng vừa khác với “đức tin� Công Giáo. �ức tin Công Giáo là một trong ba nhân đức đối thần, là một ơn ban của Thiên Chúa chứ không tự sức của con ngư�i. �ối tượng đức tin chính là Thiên Chúa tương quan cách sống động với con ngư�i, con ngư�i kinh nghiệm được sự chắc chắn đức tin của h� (g�i là xác tín), chứ không phải là mong lung, vô lý hay lầm lẫn và thiếu sáng suốt. �ức tin ấy nhận được qua mặc khải, và mặc khải lớn nhất và cụ thể nhất là chính �ức Giê-su lịch sử. �ến nỗi, ngư�i tín hữu không thể tin khác đi được.

Tuy nhiên, “Mê tín� luôn hiện diện trong m�i th�i từ cổ kim cho đến hiện đại. �ó là vì ngư�i ta vẫn tin rằng những ni�m tin này đem lại kết quả như h� mong muốn. �i�u này chứng t� rằng, con ngư�i m�i th�i luôn cần một ni�m tin. Con ngư�i m�i th�i luôn có tâm thức hướng v� siêu việt. �i�u đó cho thấy cội nguồn của con ngư�i thuộc v� Thần Thiêng. Một xã hội khủng hoảng ni�m tin (không gầy dựng được ni�m tin) dễ làm cho nhi�u ngư�i rơi và mê tin – một ni�m tin mê muội. Có ngư�i ở lại trong ni�m tin sai lầm, có ngư�i đang phải tin qua nhi�u trung gian khác nhau mà cứ ngỡ như là cùng đích rồi. Ki-tô giáo nhận ra �ức Ki-tô chính là “Con đư�ng�, là “Sự Thật� và là “Sự sống�, và Thiên Chúa chính là Thiên Chúa duy nhất và chân thật, ngoài Ngài ra không có �ấng nào khác, chính ngài là cội nguồn, là cùng đích của con ngư�i. �ức Giê-su chính là Trung gian duy nhất mà chính nh� Ngài, với Ngài và trong Ngài, con ngư�i được đảm bảo ơn cứu độ và hạnh phúc vĩnh cữu.

Mê tín trở thành những thói quen phi�n toái, tốn kém. Tuy vậy đây là những thiệt thòi ngư�i ta sẵn sàng đánh đổi để cho h� cảm thấy an tâm và “an toàn� hơn. Ngư�i ta tin tưởng một cách nghiêm cẩn và chăm chỉ v� những hiện tượng huy�n bí, tuy rằng không ai thật sự hiểu rõ nguồn gốc hay cách vận hành của chúng ra sao. Còn Ki-tô giáo thì biết rõ mình từ đâu đến và sẽ đi v� đâu.

TrÆ°Æ¡ng Minh Cao, S.J.

dongten