Giới thiệu Giáo Hội và đất nước Chile sắp được �TC viếng thăm

Trong các ngày từ 15 tới 18 tháng giêng �TC Phanxicô sẽ viếng thăm mục vụ nước Chile. Khởi hành từ Roma sáng thứ hai 15 tháng giêng �TC sẽ đến Chilê vào lúc sau 8 gi� tối gi� địa phương. Chương trình viếng thăm bắt đầu ngày thứ ba dầy đặc sinh hoạt: ban sáng �TC sẽ gặp gỡ chính quy�n, các đại diện xã hội dân sự và ngoại giao đoàn tại dinh De la Moneda, rồI chủ sự thánh lễ tại công viên O’Higgins. Ban chi�u ngài viếng thăm trung tâm cải huấn nữ trong thủ đô Santiago, rồi gặp các linh mục tu sĩ nam nữ chủng sinh trong nhà th� chính toà, tiếp đến gặp các Giám Mục và  viếng thăm đ�n thánh Alberto Hurtado dòng Tên và gặp gỡ các tu sĩ dòng Tên.

Ngày thứ tư 17 tháng giêng �TC viếng thăm giáo phận Temuco, dâng thánh lễ, rồi dùng bữa trưa với một số thổ dân vùng Araucania. Vào ban chi�u ngài trở v� Santiago để gặp gỡ giới trẻ tại đ�n thánh Maipu. Tiếp theo đó �TC sẽ viếng thăm đại h�c công giáo Chilê.

Thứ năm 18 tháng giêng �TC viếng thăm giáo phận Iquique, dâng thánh lễ cho dân chúng tại Campus  Lobito, và vào lúc 5 gi� chi�u từ giã Chilê để bay sang Perù.

Cộng hoà Chilê rộng gần 756 ngàn cây số vuông, không kể vùng nam cực rộng hơn 1 triệu 250 ngàn cây số vuông, mà Chile vẫn cho là của mình. Chile là quốc gia có chi�u dài nhất thế giới 4.300 cây số từ bắc xuống nam, không kể vùng nam cực, nhưng chi�u rộng chỉ được 180 cây số. Chile cũng là quốc gia có 23 ng�n núi cao từ 2.200 mét tới 6.323 mét, và 44 núi lửa cao từ 953 mét tới 6.891 mét. Chile cũng có 23 con sông, 51 hồ lớn và 36 đảo lớn nh�.

Tuy diện tích rộng mênh mông như thế nhưng Chile chỉ  có hơn 17 triệu dân, đa số là ngư�i lại giống con cháu của ngư�i Tây Ban Nha thuộc địa và các thổ dân Indios Araguani, trong khi có 3,2% là ngư�i Amerindi, đa số sống tại mi�n nam. Trong hai thế kỷ XIX và XX có nhi�u ngư�i dân gốc Âu châu như Anh, Ai Len, Italia, Pháp. Yougoslavi, vùng Basque di cư sang Chilê. Con cháu ngư�i Basque hiện chiếm 10% tổng số dân. Nhưng ngư�i dân Chile có lợi tức bình quân cao hơn cả Argentina, Uruguay, Mêhicô và Brasil. Từ năm 2010 Chile là thành viên của tổ chức Cộng tác phát triển OCSE.

Tên g�i Chile có thể bắt nguồn từ tên của một tộc trưởng là “Tili�. Nhưng nó cũng có thể bắt nguồn từ tên thung lũng Chili trong vùng Aconcagua, hoặc do từ Chilli trong tiếng Mapuche có nghĩa là “nơi trái đất kết thúc�, hay do từ Chin trong tiếng Quechua  có nghĩa là “lạnh�. Các ngư�i Tây Ban Nha nghe tên Chile từ thổ dân Incas và những sống sót trong cuộc chinh phục Perù đầu tiên của ông Diego de Almagro, đầu thế kỷ XVI tự g�i h� là “ngư�i của Chilli�. Theo đức viện phụ Molina từ Chile bắt nguồn từ chữ “Chi� hay “Trih� trong tiếng Mapuche và có nghĩa là “con chim có một chấm đ� trên cánh�.

** Chile có lịch sử rất cổ xưa bắt đầu từ 10.500 năm trước công nguyên với nhi�u bộ lạc thổ dân sinh sống v� ngh� nông tại mi�n bắc như Aymara, Atacamenha và Diaguita. Bắt đầu từ thế kỷ XV đế quốc Incas thống trị phần lớn đất Chile hiện nay. Ở mi�n nam sông Aconcagua có nhi�u nhóm Mapuche bán du mục sinh sống, và h� là chủng tộc chính của Chile. Ngoài ra còn có các nhóm chủng tộc khác như Chono, Yamana, Alacalufe và Ona sinh sống.

Vào năm 1520 Ferdinando Magellano là ngư�i âu châu đầu tiên thám hiểm Chile. Chỉ vào năm 1535 các ngư�i Tây Ban Nha mới chiếm các thung lũng Chile sau khi đánh bại đế quốc Incas. Tuy nhiên chiến tranh với thổ dân Mapuche kéo dài 3 thế kỷ với các th�i gian hoà bình. Vương quốc Chile là một trong những vùng thuộc địa xa xôi nhất của Tây Ban Nha, vì thế Chile đã chỉ là một tỉnh nghèo thuộc quy�n của phó vương Perù.

Chiến tranh độc lập bùng nổ năm 1814 và ông Bernardo O’Higgins Riquelme truyên bố Chile độc lập năm 1817. Trong các thập niên sau đó Chile tập trung sức lực vào việc tổ chức, phát triển và ổn định quốc gia. Phe bảo thủ đã nắm quy�n trong 40 năm.

Hiến pháp và cộng hoà Chile được công bố năm 1925. Các thập niên sau đó chính quy�n do các đảng phái xã hội chủ nghĩa, rồi phát xít và cộng sản cầm đầu.

Năm 1970 ông Salvatore Allende thuộc đảng xã hội được bầu làm tổng thống. Nhưng cuộc khủng hoảng kinh tế khiến cho các tầng lơp nhân dân đình công bãi thị đưa tới cuộc đảo chánh của quân đội vào tháng 9 năm 1973 do tướng Augusto Pinochet cầm đầu, với sự trợ giúp của lực lượng CIA của Mỹ. Trong 30 năm độc tài từ 1973 tới 1990 tướng Pinochet đã thủ tiêu 30.000 ngư�i, trong đó có các thành viên đảng Nhân dân thống nhất, liên minh Allende, các đảng viên cộng sản, xã hội và dân chủ, cũng như các giáo sư, giới trí thức, hàn lâm, giới nghệ sĩ, chuyên nghiệp, tu sĩ, sinh viên và thợ thuy�n. Bị thất bại sau cuộc trưng cầu dân ý năm 1988 Pinochet chính thức thôi nhiệm vụ năm 1990, nhưng vẫn là chỉ huy tối cao của quân đội. Năm 1998 khi ông qua Luân �ôn giải phẫu thì bị tổ chức Ân Xá quốc tế và nhi�u tổ chức bảo vệ các quy�n con ngư�i tố cáo các tội  chống lại nhân loại và bị truy nã theo luật pháp quốc tế. Nhưng năm 2000 bộ trưởng nội vụ Anh Jack Straw quyết định trả tự do cho ông vì lý do nhân đạo. Tướng Pinochet  sống hưu tại Chile, đã không bao gi� ra hầu toà và qua đ�i năm 2006, th� 91 tuổi.

Các đảng phái khác nhau tại Chile thành lập liên minh trung tả và trung hữu đưa ngư�i của mình lên. Trong cuộc bầu cử năm 2005 bà Michelle Bachelet đắc cử tổng thống nhưng chính quy�n phải đối phó với nhi�u khó khăn và cuộc khủng hoảng kinh tế năm 2008-2009. Theo gợi ý của �C Alejandro Goic, chủ tịch H�GM Chile, bà Bachelet công bố sắc lệnh ân xá cho một số các tù nhân nhân mừng kỷ niệm 200 lập quốc vào năm 2010. Sự chia rẽ giữa các đảng phái trong liên minh trung tả đã khiến cho bà thất cử trong cuộc đầu phiếu năm 2010. Biến cố ông Sebastian Pignera thắng cử lên làm tổng thống chấm dứt 20 năm cai trị của liên minh trung tả. N�n kinh tế Chile tiến triển mạnh, đi ngược chi�u với cuộc khủng hoảng kinh tế trên thế giới. Nhưng năm 2013 phe trung tả lại thắng cử, và bà Michelle Bachelet lại lên làm tổng thống.

** Giáo Hội công giáo chính thức hiện diện tại Chile ngày 13 tháng 12 năm 1540, khi đoàn viễn chinh do Pedro de Valdivia cầm đầu, đến thung lũng Mapocho, trong đó có 3 linh mục Tây Ban Nha là Rodrigo Gonzales Marmolejo, Juan Lobo và Diego Perez. Ngày 12 tháng 2 năm 1541 thành phố Santiago de la Nueva Extremadura được thành lập với một nhà th� được xây cất ở mạn tây bắc  quảng trư�ng lớn, và một nhà nguyện kính �ức Bà Monserrat trên đồi Cerro Blanco.

Trong vòng 20 năm các vùng đất này thuộc quy�n của giáo phận Lima. Ngày 27 tháng 6 năm 1561 �GH Pio IV cho thành lập giáo phận Santiago de Cile với Giám Mục tiên khởi là �C Rodrigo Gonzales Marmolejo. Tiếp theo đó là 3 Giám Mục dòng Phanxicô. �C Diego de Medillin chia giáo phận thành 4 giáo xứ, thành lập chủng viện đào tạo các chủng sinh và truy�n chức cho các linh mục đâu tiên ngư�i bản xứ, cũng như thành lập đan viện nữ đầu tiên. Các cuộc viễn chinh tiếp tục tiến v� phiá nam. Sau khi thành phố La Imperial được thành lập, ngày 22 tháng 3 năm 1563 �GH Pio IV cho thành lập giáo phận Santissima Concezione.

Cho tới năm 1840 hai giáo phận này tuỳ thuộc tổng giáo phận Lima, và là hai giáo phận duy nhất tại Chile. Công việc rao giảng Tin Mừng được giao cho tu sĩ các dòng, nhất là các tu sĩ dòng Phanxicô, dòng Tên dòng Mercedari và dòng Agostino.

Kể từ khi Chile được độc lập năm 1818 Giáo Hội công giáo đã nắm giữ vai trò quan tr�ng trong cuộc sống chính trị xã hội, và duy trì thế quân bình giữa việc bảo vệ quy�n lợi của Tây Ban Nha và các tư tưởng độc lập của ngư�i dân Chile. Các năm đầu của chính quy�n cộng hoà mang dấu vết căng thẳng giữa các giới chức chính trị, đa số theo bè phái Tam �iểm, và hàng giáo sĩ. Các căng thẳng giảm bớt vào năm 1833, khi Công Giáo được coi là quốc giáo. Nhưng các khó khăn gia tăng với các khuynh hướng duy đ�i muốn có một cộng hoà đ�i. Các căng thẳng chấm dứt với Hiến pháp năm 1925 tách r�i nhà nước kh�i Giáo Hội. Giáo Hội công giáo từ b� các can thiệp ảnh hưởng trên quy�n bính chính trị để duy trì vai trò phê bình tích cực và cố vấn trong các vấn đ� xã hội. Các Giám Mục Chile đã góp phần rất lớn trong việc duy trì bầu khí hoà bình của tiến trình tách r�i này.

Niên giám năm 2011 cho biết Giáo Hội Công Giáo có 5 tổng giáo phận, 18 giáo phận, 2 giáo quận, 1 giám quản tông toà và một bản quy�n quân đội. Tổng giáo phận Santiago có hơn 4 triệu tín hữu trên gần 6 triệu dân, do �HY Ricardo Ezzati Andrello cai quản với sự trợ giúp của 4 Giám Mục phụ tá. Giáo phận gồm 209 giáo xứ với 847 linh mục.

Dưới chế độ độc tài của tướng Pinochet từ 1873 tới 1990 Giáo Hội nắm giữ vai trò quan tr�ng trong việc bênh vực và bảo vệ các quy�n con ngư�i, chính vì thế chính quy�n quân phiệt coi Giáo Hội thuộc phe đối lập. �HY Raul Silva Henriquez, TGM Santiago, đã trở thành một trong những ngư�i cương quyết chống lại chính quy�n quân phiệt độc tài. Cùng với các vị lãnh đạo các tôn giáo khác ngài đã thành lập “Uỷ ban cộng tác bảo vệ hoà bình Chile� bị tổng thống Pinochet giải tán. Nhưng sau đó nó biến thành “Văn phòng giám quản Liên �ới� của tổng giáo phận, chuyên trợ giúp pháp lý và xã hội cho các nạn nhân của chính quy�n độc tài và khiến cho �HY trở thành điểm tham chiếu của tất cả những ai chống chế độ độc tài quân phiệt. �HY thu thập tin tức liên quan tới hàng chục ngàn gư�i bị mất tích, tổ chức các trung tâm phát chẩn, phân phát thực phẩm cho dân nghèo trong các khu xóm ổ chuột.

**  Từ năm 1977 liên lạc giữa chính quy�n quân đội và Giáo Hội bớt căng thẳng hơn, và nỗ lực hoà giải đạt tột đỉnh với chuyến công du mục vụ của �ức Gioan Phaolô II năm 1987. Trong buổi gặp gỡ các Giám Mục �ức Gioan Phaolô II đã khích lệ các vị kiên trì và táo bạo dành ưu tiên cho mục vụ hiệp nhất quốc gia, góp phần khước từ bạo lực và thù hận, can đảm bênh vực các quy�n con ngư�i. Có nhi�u ngư�i cho rằng chuyến viếng thăm của �ức Gioan Phaolô II chỉ giúp củng cố chính quy�n quân phiệt độc tài. Nhưng 10 năm sau cuộc trưng cầu dân ý đã hạ bệ tổng thống Pinochet. Sau khi chế độc quân phiệt độc tài cáo chung, Giáo Hội đã cương quyết đẩy mạnh tiến trình hoà giải quốc gia.

Ngày 18 tháng 9 năm 2003 trong bài giảng thánh lễ �HY Francisco Javier Errazuris, TGM Santigao de Cile, đã lấy lại đ� tài “Không bao gi� nữa� là tiếng kêu của các xã hội và các quốc gia châu mỹ latinh dùng để tưởng niệm biết bao nhiêu nạn nhân của các chế độ quân phiệt độc tài. Ngài nói:  “Không bao gi� nữa với biết bao nghèo đói, bất công xã hội, gian ác chiếm hữu của cải,  không có khả năng đối thoại, thù hận đối với sự thật và n�n dân chủ. Không bao gi� nữa đối với n�n kinh tế đánh vào những ngư�i nghèo nhất. Không bao gi� nữa đối với việc chính trị hoá các lực lượng quân đội… Không bao gi� nữa đối với việc xuyên tạc tin tức, đấu  tranh tư tưởng và ý thức hệ với giá các sinh mạng con ngư�i, với sự th� ơ trước khổ đau và vi phạm có hệ thống các quy�n con ngư�i�.

Trong năm 2017 vừa qua Chile đang trải qua một cuộc khủng hoàng xã hội. Làn sóng bài công giáo gia tăng. Từ tháng giêng năm 2017 trở đi đã có 25 nhà th� và một chủng viện bị đốt, các ảnh Chúa chịu nạn bị  đập phá xúc phạm. Ngày mùng 2 tháng 3 năm ngoái đại chủng viện San Fidel thuộc giáo phận Villarrica đã bị một nhóm thổ dân Mapuche Trapilhue đốt cháy, vì nó nằm trên vùng đất mà thổ dân Mapuche đã từ lâu  đòi chính quy�n trả lại cho h�. Một lãnh tụ thổ dân tuyên bố: “Giáo Hội cho thấy mình là thành phần của nhà nước. Và sẽ không có hoà bình cho tới khi nào Giáo Hội bị đuổi ra kh�i đất của thổ dân Mapuche�. Giáo Hội đang ở trong thế kẹt giữa các nguyện v�ng chính đáng của các thổ dân và bạo lực khủng bố có thể châm ngòi cho một cuộc nổi loạn của các thổ dân.

Ngày mùng 9 tháng 6 năm ngoái trong một cuộc biểu tình tại thủ đô Santiago một đoàn sinh viên đầu trùm mũ che mặt đã đột nhập nhà th� “Gratitud Nacional� “Quốc gia nhớ ơn� cướp bóc, và lôi tượng Chúa chịu đóng đanh ra dùng chân đá và đập phá. Thay vì ôn hoà biểu tình đòi chính quy�n cải tổ n�ng giáo dục trong nước, thì các nhóm sinh viên này lại đốt phá các nhà th�. Lý do đòi cải tổ giáo dục chỉ là cớ cho các vụ khủng bố bạo lực chống lại Giáo Hội. Sau khi bà tổng thống mạnh mẽ lên án hành động này, �HY Tổng Giám Mục Santiago đã dâng thánh lễ phạt tạ và đưa ra câu h�i “�i�u gì đang xảy ra tại Chilê?�. Ngài cũng cho biết bạo lực và khủng bố đã gia tăng trong hai năm qua vì đã có tới 25 nhà th� công giáo và tin lành bị đốt phá tại mi�n nam Chilê, đặc biệt trong hai vùng Biobio à Araucaria. �ây là vùng có đông thổ dân Mapuche sinh sống. Nhóm này chiến 4% tổng số dân, và từ nhi�u năm qua đã yêu cầu chính quy�n trả lại đất đai cho h�. Các vùng đất này hiện do các tổ chức siêu quốc chiếm hữu và khai thác. Trong nhi�u năm qua chính quy�n đã chậm chạp không tìm ra các giải pháp th�a đáng để giải quyết yêu cầu chính đáng của thổ dân Mapuche.

�ể chuẩn bị cho chuyến viếng thăm của �TC Phanxicô trong các ngày qua �HY Ricardo Ezzati Andrello, TGM Santiago, đã cử hành thánh lễ tại đ�n thánh �ức Bà Maipù, nơi ngày mùng 5  tháng 4 năm 1818 đã xảy ra trân đánh định đoạt của chiến tranh độc lập. Trước đó ngày 14 tháng 3 dân chúng trong vùng đã khấn hứa với �ức Mẹ rằng nếu chiến thắng h� sẽ xây một đ�n thánh kính �ức Bà Camêlô. Trong thánh lễ �Y Ezzati đã gửi 2.500 sinh viên h�c sinh thuộc 40 trư�ng cao h�c ra đi thực hiện dự án truy�n giáo của mục vụ đại h�c công giáo xây 50 nhà nguyện cho dân nghèo trong các vùng ngoại ô. Chương trình này đã do các linh mục tuyên uý và sinh viên đại h�c phát động đáp trả l�i �ức Phanxicô m�i g�i giới trẻ tại Rio de Janeiro trong Ngày quốc tế giới trẻ năm 2013. Dự án 50 nhà nguyện cho dân nghèo thành hình vào tháng 4 năm 2014 với mục đích sẽ được giới thiệu với �TC ngày ngài sẽ đến viếng thăm Chile.

Linh Tiến Khải

RV