Sống mầu nhiệm nhập thể: làm ngư�i dễ hay khó?

Câu h�i này được đặt trong bối cảnh lễ Giáng sinh, lễ Con Thiên Chúa xuống thế làm ngư�i. Hiểu được cái khó của phận làm ngư�i mới thấy được tình yêu khiêm hạ của Thiên Chúa. Thiên Chúa muốn chia sẻ tr�n vẹn phận ngư�i của chúng ta và với chúng ta. Ngài là Emmanuel (Thiên Chúa ở với chúng ta). Ngài muốn trở nên một ngư�i như m�i ngư�i (one of us, one among us), để từ đó cứu độ m�i ngư�i.

Làm ngư�i dễ hay khó? Câu h�i này có thật không, hay câu trả l�i đã quá rõ?

Có những ngư�i tự tử vì không gánh nổi đ�i ngư�i của mình. Ba mươi ngàn ngư�i Nhật tự tử mỗi năm. Căng thẳng, mất ngủ, tim mạch là những cơn bệnh của thế kỷ 20 và những thế kỷ kế tiếp. Cả triệu ngư�i Nga nghiện rượu. Giới trẻ bị kéo vào đủ thứ ma túy. M�i thứ gây mê, gây nghiện đ�u chỉ làm ngư�i ta quên đi trong chốc lát những đau buồn của đ�i mình.

Trước 1975, có tủ sách H�c làm ngư�i. Ông bà ta cũng có câu: làm ngư�i thì khó, làm chó thì dễ. Làm ngư�i là một lối nói khá Việt Nam. Sống phận ngư�i như một việc phải làm cho tử tế.

�ối với Khổng Tử, làm ngư�i cần thể hiện đức nhân trong cuộc sống. Nhân là sự nối kết con ngư�i nên một với nhau. Khổng Tử quả quyết rằng con ngư�i cần phải nỗ lực, thậm chí phải hy sinh tính mạng mình để hoàn thiện đức Nhân. Ông viết: “Chí sĩ nhân nhân, vô cầu sinh dĩ hại nhân, hữu sát thân dĩ thành nhân� (nghĩa là: ngư�i sĩ có chí và ngư�i có đức nhân không cầu sống mà làm hại đi�u nhân, mà có khi hy sinh tính mạng để làm thành đi�u nhân). Trong sách Luận Ngữ, Khổng tử viết: “Ngô thập hựu ngũ, nhi chí vu h�c; tam thập nhi lập; tứ thập nhi bất hoặc; ngũ thập nhi chi thiên mệnh; lục thập nhi nhĩ thuận; thất thập nhi tùng tâm sở dục, bất du củ�, có nghĩa là “Lúc 15 tuổi, tôi đã để tâm lập chí h�c đạo lý làm ngư�i, vào 30 tuổi đã có thể tự lập thân xử thế, đến 40 thì không còn bị mê hoặc nữa, qua 50 thì lãnh hội được đạo thiên mệnh, sang đến 60 thì đã thuận theo chỉ thị của Thiên mệnh, khi đã 70 thì đã thuần thục, tâm muốn gì thì cũng không còn vượt quá những quy củ� (Luận Ngữ, Vi chính 4). Qua câu này ta thấy, đối với Khổng tử, làm ngư�i là lớn lên từ từ. Cứ qua một chục năm, lại bước lên một bước mới, cao hơn.

1.

 Làm ngư�i dễ hay khó khi mà muốn làm ngư�i, ai cũng phải cần đến ngư�i khác? Sống là sống với, sống nh� và sống cho ngư�i khác. �ứa trẻ lớn lên ở rừng với bầy sói, sẽ không biết nói hay biết đi bằng hai chân. Phải sống với ngư�i khác, tôi mới nên ngư�i. Nhưng sống với ngư�i khác, chưa bao gi� là chuyện dễ dàng. Một triết gia Pháp bảo rằng h�a ngục là những ngư�i khác (L’enfer, c’est les autres, Jean Paul Sartre). Những ngư�i khác là những ngư�i ở ngay bên tôi, trong nhà tôi, trong nhóm tôi, nơi tôi làm việc. Cái nhìn của h� đủ làm tôi hóa đá, tê liệt.

2.

 Làm ngư�i dễ hay khó khi mà con ngư�i có một thân xác và là một thân xác. Je suis donc mon corps, tôi là thân xác của tôi (Merleau Ponty). Chúng ta dành nhi�u th�i gi� và quan tâm đến thân xác. Hãnh diện vì nó nhưng cũng khốn khổ vì nó. Thân xác giúp ta làm bao nhiêu đi�u, giúp ta diễn tả những gì trong lòng mình, giúp con ngư�i gần nhau qua ngũ quan.

Nhưng thân xác vật chất có giới hạn và yếu đuối của nó. Nó có những nhu cầu tự nhiên như ăn uống, ngủ nghỉ, thở, và cả những nhu cầu tính dục nữa. Nó có những đòi h�i, thôi thúc ta làm đi�u này đi�u n�, dù biết là sai trái. Thân xác thì yếu đuối, như �ức Giêsu nói trong Vư�n Dầu, nhưng chính vì yếu đuối nên nó rất mạnh. Thân xác chúng ta cứ tự nhiên thì hướng v� cái dễ chịu, thoải mái, cái đem lại khoái lạc. �ể đi ngược lại khuynh hướng đó, đòi một cố gắng, nỗ lực, hy sinh. Khoái lạc nơi thân xác lắm khi vẫn là đích nhắm của con ngư�i, nó chi phối bao quyết định của ta.Tôi làm đi�u tôi muốn, có khi chẳng qua chỉ là tôi làm đi�u thân xác tôi đòi h�i.

Thánh Gioan nói đến “dục v�ng của xác thịt, dục v�ng của đôi mắt� (1 Ga, 2, 16).

Thân xác gây rắc rối cho con ngư�i khi những nhu cầu của nó không được th�a mãn (đói, khát, nóng, lạnh, buồn ngủ). Bệnh tật vẫn là đi�u kinh khủng đe d�a con ngư�i. Luôn có những bệnh tật mới.

Thân xác vừa giúp tôi đến với ngư�i khác, lại vừa ngăn cản tôi. Thân xác giới hạn tôi trong không gian và th�i gian.

      3.

Làm ngư�i dễ hay khó khi mà cuộc sống con ngư�i là không đoán trước được? Ngư�i ta không nắm được tương lai, nên đi xem bói để yên lòng. Bất trắc, bấp bênh, mong manh, là những đi�u gắn li�n với phận ngư�i. Có bao đi�u bất ng� xảy tới phá vỡ những dự tính của ta. Bất ng� đến từ rủi ro, từ ác ý của ngư�i khác, từ một cơn bệnh đột ngột, và nhất là từ đột tử. Chính vì thế con ngư�i là con vật hay lo và sợ, vì thấy cuộc đ�i đầy cạm bẫy và đe d�a. Có ngư�i mua bảo hiểm cũng vì lý do đó, đeo bùa cũng vì đó, tin dị đoan cũng vì đó.3.

4.

 Làm ngư�i dễ hay khó khi mà con ngư�i hơn con vật ở chỗ có lý trí, tự do, lương tâm? �ó là những đi�u rất quý, nhưng cũng chính vì thế mà con ngư�i phải chịu giằng co, trăn trở, áy náy, đắn đo nghĩ suy trước những ch�n lựa. Nên hay không nên làm, nên làm đi�u gì thì tốt hơn: đó là những câu h�i muôn thuở của con ngư�i. Tự do thật là quý, nhưng tự do cũng thật là một gánh nặng đòi con ngư�i cứ phải vượt trên chính mình, vượt trên cái tự nhiên, tầm thư�ng để sống cho cái cao cả. Con ngư�i có tự do nghĩa là con ngư�i có thể bị cám dỗ, bị kéo xuống, bị loay hoay lo cho mình, bị khép lại. Con ngư�i bị cám dỗ cũng là con ngư�i có thể phạm tội. Tội lỗi là nỗi đau dày vò con ngư�i.

5.

 Làm ngư�i khó hay dễ khi mà con ngư�i cứ phải h�c mãi. H�c qua thầy và sách vở, nhưng cũng qua những thất bại ê ch�, những vấp ngã cay đắng, những quyết định sai lầm, những thiếu sót không sao tránh được. Như thế càng làm ngư�i ở đ�i thì càng có kinh nghiệm. Con ngư�i lớn lên v� m�i mặt, từ từ, qua th�i gian như trái cây chín nh� ánh mặt tr�i. Không thể chín ép mà không làm cho trái cây bớt vị ng�t. �i�u khó là phải biết kiên nhẫn với mình và biết ch� ngư�i khác, khi thấy tiến độ không như dự định.

6.

 Làm ngư�i khó hay dễ khi chúng ta có một trái tim với những tình cảm giận h�n, yêu ghét, thèm muốn. Yêu mà phải xa nhau là khổ. Ghét mà phải ở gần là khổ. Bị phản bội, bị hiểu lầm là khổ. Yêu mà không được đáp lại là khổ. Nỗi khổ bám lấy đ�i ngư�i, “mới thoạt sinh ra thì đã khóc óe�. Có bao đi�u ta muốn mà không được như ý. Có bao đi�u tưởng là đơn giản tự nhiên lại không xảy ra như ta mong. Trái tim của chúng ta rất phức tạp. �ể thắng được một ác cảm tự nhiên không dễ. �ể ra kh�i nỗi đam mê hay sợ hãi, để bao dung tha thứ, những đi�u ấy đ�u đòi nỗ lực lớn lao.■

Lm Antôn Nguyễn Cao Siêu, SJ

mtgthuduc