Nuôi dưỡng tâm hồn cô tịch

Trong những thế kỷ gần đây, ít ai chạm đến cõi lòng con ngư�i một cách sâu xa như triết gia �an-mạch, Soren Kierkegaard. Có nhi�u lý do, một số rõ nét và một số không rõ nét. Rất nhi�u ngư�i công nhận Kierkegaard là một ngư�i thông minh hiếm có.

Tuy nhiên lý do chính Kierkegaard có thể chạm đến cõi lòng chúng ta một cách sâu xa và khác thư�ng có lẽ không phải do trí thông minh của ông mà do nỗi đau khổ của chính ông, đặc biệt là nỗi cô đơn. Albert Camus đã từng nói rằng chỉ trong cô độc cô đơn chúng ta mới tìm được mối dây ràng buộc chúng ta lại với nhau trong cộng đoàn. Kierkegaard thấu hiểu đi�u này và ông đã đi đến tận cùng tâm điểm của nó nên ông nuôi dưỡng một cách tích cực nỗi cô đơn của mình.

Khi còn trẻ, ông cũng đã rơi vào lưới tình sâu đậm và, cũng đã có lúc ông dự định kết hôn với một ngư�i phụ nữ mà ông yêu say đắm. Tuy nhiên đến một lúc, khi cái giá cảm xúc đối với bản thân mình quá lớn và – (như câu chuyện đ�i ông đã hé cho thấy) – cái giá cảm xúc đó đối với ngư�i phụ nữ kia còn lớn hơn, ông đành từ hôn và quyết định sống độc thân quãng đ�i còn lại của mình. Lý do của ông là gì?

Ông cho rằng những gì ông phải cống hiến cho cuộc đ�i xuất phát nhi�u từ nỗi cô đơn của chính mình, và ông chỉ có thể chia sẻ sâu đậm nỗi cô đơn với những ngư�i trong cô đơn khi ông cảm nhận được nỗi cô đơn đó. Ông trực cảm, cô đơn sẽ cho ông chi�u sâu. Dù quan niệm này có thể đúng hay sai, nhưng ông cho rằng hôn nhân ở phương diện nào đó có thể làm ông chệch hướng hay sao nhãng kh�i chi�u sâu đó, dù chi�u sâu đó làm cho ông đau khổ.

Tôi ng� nhi�u ngư�i trong chúng ta sẽ cư�i lập luận của ông. Hôn nhân thì khó là thần dược để trị bệnh cô đơn, và một mình nó, nỗi cô đơn không bảo đảm làm cho tâm hồn có một chi�u sâu. Cũng thế, nhi�u ngư�i trong chúng ta sẽ phê phán đi�u tưởng chừng là ngụ ý của chuyện này, rằng cách nào đó, v� mặt nội tâm, đ�i sống độc thân cao hơn đ�i sống hôn nhân, như thể đ�i sống hôn nhân là chướng ngại cho chi�u sâu tâm hồn.

Tuy nhiên, có một phần nào đó trong tâm hồn chúng ta, tr�ng tâm huy�n bí của chúng ta, mà, tôi ng�, sẽ hiểu rõ tại sao Kierkegaard làm đi�u này. �i�u Kiergaard hiểu – dĩ nhiên là không hoàn hảo, vì – đi�u này luôn luôn có phần huy�n bí nào đó, – là nối kết giữa nỗi cô đơn và đi�u huy�n bí, nỗi khát khao và tính mật thiết, tình chăn gối.

�i�u này có nghĩa là gì? Bằng cách nào chúng ta nối kết với ngư�i khác trong cô đơn, khao khát? Việc chúng ta được nối kết một cách huy�n bí với nhau có nghĩa là gì?

Thánh Tô-ma A-qui-nô đã gợi ý có hai con đư�ng để hợp nhất với một đi�u gì đó hay một ai, đó là: qua chiếm hữu thực thụ và qua ao ước. Chiếm hữu thực thụ thì dễ hiểu, là tiếp xúc cụ thể, hợp nhất thực sự, nhưng làm sao chúng ta nối kết được với ai hay đi�u gì qua ao ước?

Trong cuốn tiểu thuyết đoạt giải Booker, Con đư�ng đói khổ cùng cực (The Famished Road), nhà văn Ben Okri tả một ngư�i mẹ Ni-giê-ri-a mắng m� đứa con trai quá bất an đã ám ảnh trong giấc mơ của bà: “Bước ra kh�i giấc mơ của mẹ! �ó không phải là chỗ của con! Mẹ đã lấy ba rồi!� Thật là một l�i la mắng lạ lùng – rầy la ngư�i khác vì h� xuất hiện trong giấc mơ của mình! Nhưng con ngư�i huy�n bí trong chúng ta hiểu đi�u này. Trong nỗi bất an và cô đơn, cũng như trong l�i cầu nguyện cho nhau, chúng ta thư�ng ám ảnh giấc mơ và tâm trí ngư�i khác một cách cũng sâu đậm như khi tiếp xúc qua thân xác.

Hơn thế nữa, khi thấu hiểu nỗi cô đơn của mình, chúng ta sẽ thấu hiểu giấc mơ của ngư�i khác. Kierkegaard hiểu đi�u này và lo ngại rằng nếu hôn nhân gây trở ngại cho nỗi cô đơn của ông thì cũng sẽ gây trở ngại cho khả năng ông đi vào giấc mơ của chúng ta. Dù lập luận của Kierkegaard có thể thiếu sót, chúng ta cũng không thể cãi lẽ với kết quả. Ông thật sự đã đi vào giấc mơ chúng ta và tiếp tục ám ảnh mạnh mẽ tâm thức nhi�u ngư�i. L�i của ông đã giúp chữa lành, mang lại sức mạnh, đức tin và can đảm cho nhi�u ngư�i.

Tại sao? Một phần vì nó có tính cách huy�n bí và chúng ta cảm nhận nó bằng – trái tim nhi�u hơn là bằng trí óc. Có thể hiểu được đi�u này, dù chỉ một phần: Nỗi cô đơn của chúng ta là phương tiện đặc ân, để qua đó chúng ta đi vào trái tim mình. Lắng nghe nỗi cô đơn của chính mình là cách để chúng ta tiếp xúc tiếp xúc với chính mình. Như cha Henri Noiwen nói, khi thấu hiểu được nỗi khát khao của chúng ta mà ta nhận thấy thì chẳng còn đi�u gì xa lạ với chúng ta (tầm cao cả, vĩ đại, lòng tham, lòng quảng đại, hụt hẫng, ni�m vui, khả năng sát hại, khả năng chết cho ngư�i khác, tính ích kỷ, lòng thánh thiện.) M�i cảm xúc và ti�m năng của con ngư�i nằm trong trái tim phức tạp đầy khiếm khuyết của chúng ta. Trong nỗi cô đơn và khao khát, chúng ta bắt đầu nhìn thấy chính mình.

Và khi thấm nhập sâu xa với chính mình thì chúng ta mới thấm nhập được vào ngư�i khác. Khi để nỗi cô đơn của chính mình ám ảnh mình thì khi đó chúng ta mới bắt đầu, trong ý nghĩa đẹp nhất của câu này, ám ảnh giấc mơ của nhau. Trong cô đơn và khát khao, lòng cảm thông được sinh ra. Khi không có đi�u gì xa lạ với mình, thì lúc đó cũng chẳng có ai là xa lạ với mình và l�i nói chúng ta sẽ bắt đầu có sức mạnh chữa lành ngư�i khác.

Khi được h�i: “Thi sĩ là ai?� Kierkegaard trả l�i: “Thi sĩ là ngư�i bất hạnh, ngư�i giấu nỗi đau khổ sâu xa trong tâm hồn, nhưng đôi môi được tạo ra để làm sao khi cất lên l�i than van hay kêu thét, nó nghe như một bản nhạc hay.�

Cô đơn là những gì làm cho chúng ta trở thành thi sĩ, nhà huy�n bí, nghệ sĩ, triết gia, nhạc sĩ, ngư�i chữa lành, ngư�i thánh thiện.

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn