Dựng “Im Lặng�

Ph�ng vấn nhà đạo diễn Martin Scorsese

Martin Scorsese, nhà đạo diễn lừng danh đã hoàn thành bộ phim v� các nhà truy�n giáo Dòng Tên Bồ �ào Nha vào thế kỷ 17 tại Nhật Bản, dựa trên tiểu thuyết Im Lặng của nhà văn Nhật Shūsaku End�. Cuốn phim sẽ được chiếu vào tháng này, diễn viên chính Liam Neeson trong vai Linh mục Cristóvão Ferreira, một tu sĩ Dòng Tên từ b� đức tin sau khi bị tra tấn, diễn viên Andrew Garfield và Adam Driver trong vai hai tu sĩ trẻ, Linh mục Sebastião Rodrigues và Linh mục Francisco Garupe có nhiệm vụ đi tìm thầy của mình. H� cũng bị tra tấn và đấu tranh với việc b� đạo.

Mở đầu cuộc ph�ng vấn ông Scorsese nói v� tuổi thơ ấu của mình, là h�c sinh công giáo, ông h�c ở trư�ng của các Nữ tu Dòng Bác �i, Lower East Side, New York, v� th�i gian ngắn ông ở tiểu chủng viện, v� tình yêu của ông đối với giáo hội, những chuyện đã làm cho ông đi ra kh�i «cuộc sống bình thư�ng mỗi ngày», cũng như sự thích thú sớm sủa của ông với hội Truy�n Giáo Maryknoll. Ông nói v� những ngư�i truy�n giáo Maryknoll: «Tôi thích những gì h� phải nói, can đảm, thử nghiệm và giúp đỡ.»

Cuộc ph�ng vấn này diễn ra ở văn phòng của nhà đạo diễn Scorsese ở New York ngày 8 tháng 11 với linh mục James Martin, SJ. Linh mục Martin là ngư�i cố vấn cho cuốn phim. Phần nói chuyện này này tập trung v� việc dựng phim «Im Lặng», hành trình thiêng liêng riêng của nhà đạo diễn Scorsese trong khi thực hiện phim.

James Martin, S.J .: Ông bắt gặp quyển sách Im Lặng lúc nào?

Martin Scorsese: Tôi đang ở Cardinal Hayes (một trư�ng trung h�c ở New York) trong hai hoặc ba năm (r�i tiểu chủng viện), những năm này đã cho tôi một cơ cấu và một đích ngắm. Một cách nào đó, giai đoạn từ 1959 hay 1960 đã cho tôi khả năng để làm các phim mà sau này tôi đã thực hiện được. Cả một kĩ nghệ thay đổi. Mình có thể làm các cuốn phim độc lập ở East Coast. Trước đó thì không được như vậy. Tôi h�c xong ở trư�ng Washington Square College, và đam mê đã có chỗ của nó trong các phim. «Mean Streets» đã có nội dung tôn giáo rất, rất mạnh từ hình ảnh, và một cách nào đó, đi�u này cũng thấy trong «Taxi Driver» và chắc chắn cũng ở «Raging Bull», dù tôi chưa biết.

Vào th�i gian đó, tôi đắm mình trong quyển Cám dỗ cuối cùng của Chúa Kitô (The Last Temptation of Christ) của Nikos Kazantzakis. Năm 1988, khi cuốn phim làm xong và sắp chiếu thì đã có rất nhi�u tranh luận, và chúng tôi phải chiếu phim này cho từng nhóm nh� tu sĩ xem để hiểu cuốn phim như thế nào, thay vì tranh luận mà chưa xem. Một trong những ngư�i xem là Tổng Giám mục Paul Moore của New York, ngài đến một cuộc h�p nh� sau bữa ăn chúng tôi tổ chức. Ngài cho rằng cuốn phim «v� mặt Kitô h�c là đúng».

Ngài nói: «Tôi sẽ gởi cho ông một quyển sách», và ngài mô tả trong một vài câu chuyện trong «Im Lặng», và ngài nói đến sự chạm trán, các «ch�n lựa», khái niệm b� đạo và đức tin. Vài ngày sau đó tôi nhận quyển sách, và một năm sau, năm 1989 tôi đ�c quyển sách này.

Trong th�i gian tôi thực hiện phim «Goodfellas», tôi hứa với nhà làm phim lớn ngư�i Nhật Akira Kurosawa tôi sẽ đóng phim «Dreams». Ông muốn tôi đóng vai h�a sĩ Van Gogh.

�ã quá 15 ngày cho lịch «Goodfellas.» Phim trư�ng rất giận dữ. Chúng tôi vừa làm xong và Kurosawa ch� tôi ở Nhật Bản. Ông đã 82 tuổi và ông đã xong phần lớn cuốn phim, chỉ còn cảnh của tôi và ông ch� tôi. Hai ngày sau khi quay phim xong, chúng tôi bay v� Tokyo, rồi Hokkaido, và trong th�i gian tôi ở đó, tôi đã đ�c quyển sách. �úng ra tôi đ�c xong quyển sách trên xe lửa từ Tokyo v� Kyoto.

Vậy ông đ�c quyển Im Lặng ở Nhật. Năm 1989?

Tháng 8, tháng 9 năm 1989. Chính lúc đó tôi nghĩ «sẽ là một hình ảnh kỳ thú để làm một số điểm.» Mới đầu, tôi không nghĩ ra ngay, khi tôi đ�c quyển sách, làm sao để thực hiện, làm sao làm cho thật, làm sao dàn dựng vì tôi không biết tr�ng tâm của câu chuyện. Nói cách khác, tôi chưa thật sự biết diễn tả. Và tôi nghĩ v� nó hoài, năm này qua năm khác. Rồi năm 1990 tôi cố gắng viết kịch bản. Năm 1991 Jay Cox và tôi mua được bản quy�n và chúng tôi dự định sẽ làm phim ngay; chúng tôi đi được nửa đư�ng kịch bản và tôi chưa biết mình sẽ làm như thế nào. Tôi thật sự chưa biết.

Rồi tôi quay qua làm các phim khác: «Tuổi Ngây Thơ» (Age of Innocence.) Tôi nợ một phim với Universal. Tôi phải làm phim «Casino», xong phim «Kundun», cũng là một cách để đi ra kh�i lối thoát này. Trong khi ch� đợi, tôi khi nào cũng suy nghĩ v� quyển sách. �i�u quan tr�ng để hiểu là từ những năm 1989 đến 1990, đến 2014 hay đến 2015, khi cuối cùng chúng tôi quay được phim thì luôn có những vấn đ� pháp lý, như gút thắt Gordian rắc rối, phức tạp vì thế rất khó để quay. Có những ngư�i liên hệ bị tù. Không phải vì làm phim «Im Lặng» nhưng vì các chuyện thương mại.

Cuối cùng có một số ngư�i làm việc, nhưng phải cần nhi�u năm để cố gắng hiểu hoặc để cảm thấy thoải mái với cách nhìn hình ảnh, cách xử lý với những cảnh cuối cùng của phim. Không chỉ là cuộc đối đầu cuối cùng, nhưng phần kết.

Ông nói, ông cần phải có một th�i gian để hiểu «cốt lõi» quyển sách này. Ông mô tả cốt lõi của nó như thế nào?

�ó là chi�u sâu đức tin. �ó là cuộc đấu tranh cho chính cốt lõi của đức tin. Loại tất cả những gì chung quanh nó.

Chiếc xe mình dùng để đi đến đức tin có thể rất hữu ích. Giáo hội – thể chế của Giáo hội, các bí tích – tất cả đ�u rất hữu ích. Nhưng rốt cùng vẫn là mình, chính mình phải  tìm thấy. Chính mình phải tìm đức tin này, hoặc mình phải tìm một quan hệ của mình với Chúa Giêsu, vì cuối cùng, chính Chúa Giêsu là ngư�i mình đối diện.

�úng. Linh mục Rodrigues cuối cùng đã rất tự do.

�úng. Cha như vậy. Nhưng theo tôi, cha không phủ nhận những ngư�i ch�n sống theo các l� luật của thể chế, thể chế của Giáo hội công giáo, hay trong đ�i sống của h�, h� có các ni�m tin riêng của mình. Nhưng rốt cùng, các thể chế không làm giùm cho mình. Chính mình phải tự làm. Và đó là vấn đ�! (Ông cư�i.)

Và l�i m�i g�i.

Và l�i m�i g�i, và nó không ngừng kêu g�i mình.

Như thế. Mỗi ngày.

Nó tiếp tục nhắc mình, và nơi những ngư�i khác chung quanh mình. Nơi những ngư�i gần với mình nhất. Và đó là như vậy, và bỗng nhiên, mình bị nó đập vào mặt, và nói với mình, «Thức dậy đi!».

Nhưng cú sốc, không nêu lên trong phần cuối phim, là đặc nét của sự đi tìm trong những gì nhân vật sẽ làm, hoặc đang làm, đó là hai mặt đối nhau mà có thể cả văn hóa kitô giáo ở Âu châu nghĩ h� phải làm.

�úng vậy. Và đó là đi�u thuyết phục để dựng câu chuyện này. Bởi vì làm sao mình có thể chịu được chuyện này? Hoặc làm sao mình có thể bảo vệ ch�n lựa của mình, quyết định của mình? Và rồi bạn nói: «Mình đặt mình vào địa vị này. Hãy nghĩ đến sự yếu đuối của tinh thần con ngư�i. Sự yếu đuối của nhân loại.» Và tôi đã thấy đi�u này. Chính tôi đã có kinh nghiệm này trong nhi�u năm. Chính tôi đã chứng nghiệm chuyện này với những ngư�i đã phạm cùng sai lầm, phạm hoài, phạm hoài và chỉ có một vài ngư�i chung quanh h� giúp h� hay ở với h�. �ó là một thử nghiệm. Vấn đ� giống như trong phim «Mean Streets», nhân vật Charlie ch�n sự ăn năn của mình. Bạn không thể làm như vậy. (Cư�i.)

Thư�ng thư�ng, Chúa làm cho mình hoặc đ�i làm cho mình.

�úng. Khi mình ít mong ch� nhất.

�úng.

Và nó làm mình bực mình và mình phải nói: «Không. �ủ rồi.» (Cư�i.)

�úng. �ó không phải là thập giá. Một lần tôi nói với ngư�i hướng dẫn thiêng liêng của tôi: «�ó không phải là thập giá mà con ch�n», thì ông nói: «�úng, nếu đó là thập giá con ch�n, thì đó không phải là thập giá.»

�úng, vì thập giá này thoải mái cho bạn! (Cư�i.)

�úng.

�i�u làm tôi thích thú là ch�n lựa mà nhân vật đã làm. �ó là một ch�n lựa rất tận căn. Nó rất rõ trong những gì mình làm. Tuy nhiên nó chỉ ở trong chính mình. Nó ở trong quả tim mình. Và nó có trong quyển sách, tôi biết.

Quyển sách này có ý nghĩa rất nhi�u cho ông v� mặt thiêng liêng, ông đã làm việc với nó và bây gi� ông thấy kết quả. �âu là tiến trình thiêng liêng của ông?

Rốt cùng thì nó trở thành một cuộc hành hương. �úng, một cuộc hành hương. Chúng ta vẫn còn đi trên con đư�ng và con đư�ng không bao gi� chấm dứt. Mới đầu tôi nghĩ chỉ một th�i gian ngắn, nhưng một khi lên đư�ng, tôi thấy là không. Ngay cả đến khâu dựng hình ảnh, nó cũng chưa xong. Nó luôn chưa xong.

Thật dễ dàng để thực hiện một chuyến hành hương theo cách tôi muốn (cư�i), nhưng cũng không dễ để đi hành hương. Làm phim cũng không phải dễ, vì có rất nhi�u hy sinh. Một cách nào đó nó không được ấn định, một số chuyện xảy ra một cách cá nhân, vì vậy có nhi�u hy sinh khi thực hiện hình ảnh. Cho dù đó là một hình ảnh đẹp hay không thì nó cũng tùy thuộc vào ngư�i khác, nhưng đối với tôi, tinh thần thiêng liêng đã góp phần theo một cách nào đó, và đó là cái gì tôi muốn các con tôi cảm thấy thoải mái với tương lai.

Linh đạo kitô giáo nói chung?

�úng.

Ông muốn nói gì khi nói cuốn phim chưa xong?

Có những phần trong quyển sách tôi muốn đưa ra mà chúng tôi quyết định không đưa ra, có những chuyện tôi muốn làm nhưng dưới một hình thức khác. Văn chương rất khác với hình ảnh thị giác và hình ảnh chuyển động. Vì vậy, có thể tôi đã thực hiện nó gần như từng trang? �ó gần như đến một điểm mà bạn kéo chúng xa ra thay vì đặt chúng vào với nhau trong hy v�ng chúng mang tác dụng cộng hưởng. Nhưng cộng hưởng? Tôi muốn làm một phim chỉ v� một trong các rung động này, có thể nói như vậy. Vì thế, đối với tôi, tôi không muốn kết thúc nó. Và còn th�i gian làm phim. Tôi có thể nói bây gi�, đã đến lúc phải làm cho xong. �ã đến lúc phải làm cho xong, đã đến lúc phải buông và để khán giả xem. �ó là sẽ tốt với những gì kèm theo. Nhưng nó gần như là một cái gì rất riêng tư.

Chắc chắn. Bây gi� khi đ�c quyển sách, có những cảnh mà tôi chắc ông sẽ rất

xúc động, và thật sự xúc động một cách sâu xa. Khi ông xem phim, phản ứng của ông với các cảnh này như thế nào?

Có vài cảnh trong phim làm tôi xúc động. �ó là đi�u chắc chắn. Việc một ngư�i tử đạo ở đại dương.

�ó là một cảnh rất đẹp.

Khi chúng tôi quay, bạn có thể cảm thấy. Tôi nói với bạn, khi chúng tôi quay, bạn có thể cảm thấy.

Ông có thể cảm thấy gì?

Bạn có thể thấy cái đẹp và nét thiêng liêng của những gì đang đóng. Bạn có thể cảm thấy qua các diễn viên. Nh� Shinya Tsukamoto và Yoshi Oida, Andrew và Adam, rất đau lòng, buồn và đẹp. Các hang động tuyệt đẹp. Khi chúng tôi đến nơi để kiểm các hang động này, có một phụ nữ đang ngồi chiêm niệm. �ó là một nơi thật đặc biệt. Vì thế chúng tôi dành nhi�u thì gi� ở đó, thật an ủi dễ chịu một cách lạ lùng. Rất xúc động. Và khi tôi xem lại phim, đúng, tôi vẫn còn xúc động.

Ông nghĩ gì khi một ngư�i không có đức tin xem phim này?

Hãy hình dung, chúng tôi biết sẽ có rất nhi�u ngư�i chỉ trích gay gắt, tôi nghĩ – những ngư�i không có đức tin. Vấn đ� là xác tín, đặc biệt trong thế giới hiện đại này; với công nghệ kỹ thuật, chúng ta luôn nghĩ rằng… ừ, tôi hình dung dù bất cứ lúc nào, đặc biệt từ cuộc Cách mạng Kỹ nghệ, bạn phải có suy nghĩ, đó là đi�u tốt nhất chúng ta chưa bao gi� làm.

Nói cách khác, đó là đi�u tốt nhất trong tất cả những đi�u có thể trong thế giới mà chúng ta có thể đi tới. Và có thể là không.

Nhưng với kỹ thuật công nghệ và khả năng giải thích vấn đ� thiêng liêng thông qua hóa h�c của bộ não, tất cả những chuyện này, tôi nghĩ một số ngư�i sẽ cực kỳ chống đối, hay ít nhất đưa ra khía cạnh tiêu cực của «sứ mạng», có thể nói như vậy. Và có nhi�u phim, nhi�u sách v� vấn đ� này, như «Aguirre, Cơn giận của Chúa.» Dù sao trong m�i trư�ng hợp, đi�u này đi rất xa, tôi nghĩ. �i�u này đi vào thực chất của món quà mà chúng mang lại.

Cảm nhận của tôi với những ngư�i không tin, h� đang đi theo Linh mục Rodrigues; và h� là ngư�i tốt, và các kitô hữu ngư�i Nhật là những ngư�i tốt.

H� là ngư�i tốt. �úng.

Cảm nhận của tôi là vào cuối phim, ngư�i xem đi cùng với Cha Rodrigues, trải nghiệm với cha, đau khổ với cha. �ó là ít nhất chân dung của nhà truy�n giáo nhìn từ bên ngoài, và nhi�u hơn khi nhìn từ bên trong.

Khi cha nói v� việc vì sao rất lâu tôi mới có thể dựng phim, đó là vấn đ�: từ bên trong. �ây không phải là một câu chuyện hiển nhiên. �ây thật sự còn sâu đậm hơn như tôi vừa nói hôm qua với vài ngư�i. H� h�i tôi v� cuốn phim «Cám dỗ cuối cùng.» H� nói: «Ông có nghĩ đây là một sự tách ra trực tiếp không?» Tôi trả l�i: «Ồ không.» «Cám dỗ cuối cùng» là nơi tôi ở lúc đó trong tiến trình riêng đi tìm của tôi, và nó đã để lại một dấu chân và dấu chân này sẽ để lại một dấu chân khác. Dấu chân này sẽ sâu hơn. «Nhưng sau khi thực hiện phim này, tôi nhận ra, tôi phải đi xa hơn, và nó sẽ không dễ. Tôi không nói tôi đã đi xa hơn. Tôi nói vì thế tôi phải cố gắng.

Thật là thích thú. Ông nói sâu hơn theo nghĩa bóc trần thêm?

�úng, nhưng cũng là thông cảm của lòng trắc ẩn.

�úng, bước cuối cùng thì đó là mối quan hệ giữa Cha Rodrigues với Chúa Giêsu.

�úng.

Ông đã có một đam mê đầu đ�i với các nhà truy�n giáo. Ông thấm vào trong tương quan này với quyển sách viết v� ngư�i truy�n giáo. Ông đã dự trù làm cuốn phim này trong rất nhi�u năm, từ năm này qua năm khác, và bây gi� ông thực hiện được dự trù tốt đẹp này. Việc thực hiện phim đã ảnh hưởng như thế nào trên đ�i sống đức tin của ông hay trên đ�i sống thiêng liêng của ông?

�úng, việc thực hiện phim buộc tôi phải nhìn vấn đ� rất gần. �ó là một câu nói dễ dàng. Nhưng để chiêm nghiệm nó và để chấp nhận tôi đã đạt đến một điểm nào đó, thì chính yếu vì đ�i tôi có thể kết thúc. Hơn nữa, có những ngư�i chung quanh tôi rất gần với tôi, và tôi thấy rằng h� thực sự, không phải cố ý, nhưng h�, c�ng với câu chuyện này, dư�ng như đã làm sáng t� cho tôi thấy cuộc sống là gì. Và theo một cách nào đó, nó giống như một món quà.

Tôi có ở tầm cao đó? Tôi không biết. Thành thật mà nói, tôi không nghĩ như vậy, nhưng những gì bạn làm là bạn tiếp tục cố gắng. Tiếp tục cố gắng. Và đó là sự việc.

Video cuộc ph�ng vấn:

Exclusive: Martin Scorsese discusses his faith, his struggles, his films and “Silence.”

Phanxicovn