Nguyên văn Sứ Ä‘iệp Ngà y Thế giá»›i Truyá»n thông xã há»™i thứ 52 (2018)
Anh chị em thân mến,
Truyá»n thông là má»™t phần trong kế hoạch cá»§a Thiên Chúa dà nh cho chúng ta và là phương thức chá»§ yếu cho ta trải nghiệm được tình bằng hữu. ÄÆ°á»£c tạo ra giống hình ảnh Äấng Tạo Hóa, chúng ta có thể bà y tá» và chia sẻ tất cả những gì là chân, thiện, mỹ. Chúng ta có thể mô tả kinh nghiệm cá»§a chÃnh mình và thế giá»›i chung quanh, và như thế, ta tạo ra ký ức lịch sá» và sá»± hiểu biết vá» các sá»± kiện. Nhưng, khi chiá»u theo thói kiêu ngạo và Ãch ká»· cá»§a mình, chúng ta cÅ©ng có thể bóp méo cách thức sá» dụng khả năng giao tiếp cá»§a chúng ta. Äiá»u nà y có thể thấy được ngay từ thuở sÆ¡ khai, trong các câu chuyện Kinh Thánh vá» Cain và Abel và chuyện tháp Babel (x. St 4:4-16, 11:1-9). Khả năng bóp méo sá»± tháºt là triệu chứng cho thấy tình trạng (đáng ngại) cá»§a chúng ta, trong cả hai chiá»u kÃch cá nhân và cá»™ng đồng. Trái lại, khi chúng ta trung tÃn vá»›i kế hoạch cá»§a Thiên Chúa, truyá»n thông sẽ diá»…n tả sá»± tìm kiếm chân lý đầy trách nhiệm và ý chà theo Ä‘uổi Ä‘iá»u thiện cá»§a chúng ta.
Trong má»™t thế giá»›i truyá»n thông và kỹ thuáºt số thay đổi nhanh chóng hôm nay, chúng ta Ä‘ang chứng kiến sá»± lan trà n cá»§a cái được gá»i là “tin giảâ€. Äiá»u nà y buá»™c ta phải suy nghÄ©, và đó là lý do tại sao trong Sứ Ä‘iệp Ngà y Thế giá»›i Truyá»n thông năm nay, tôi quyết định trở lại vá»›i vấn đỠsá»± tháºt, là điá»u đã được các vị tiá»n nhiệm cá»§a tôi lặp Ä‘i lặp lại, bắt đầu từ Äức Phaolô VI, trong Sứ Ä‘iệp năm 1972 vá»›i chá»§ Ä‘á»: “Truyá»n thông xã há»™i phục vụ Chân lýâ€. Bằng cách nà y, tôi muốn góp phần và o sá»± dấn thân chung nhằm ngăn chặn sá»± lan rá»™ng cá»§a tin giả và tái khám phá phẩm giá cá»§a báo chà và trách nhiệm cá nhân cá»§a các nhà báo trong việc truyá»n thông sá»± tháºt.
1. TÃnh “thất thiệt†cá»§a tin giả là gì?
Thuáºt ngữ “tin giả†đã là đối tượng cá»§a các cuá»™c thảo luáºn và tranh biện sôi nổi. Nói chung, nó liên quan đến sá»± lan trà n thông tin sai lạc trên mạng hoặc trên các phương tiện truyá»n thông truyá»n thống. Nó liên quan đến những thông tin sai lệch dá»±a trên những dữ liệu không tồn tại hoặc bị bóp méo để lừa dối và thao túng độc giả. Ngưá»i ta truyá»n bá tin giả để đạt các mục tiêu cụ thể, ảnh hưởng trên các quyết định chÃnh trị và phục vụ lợi Ãch kinh tế.
Hiệu quả cá»§a tin giả phụ thuá»™c trước hết và o khả năng bắt chước các tin tháºt, đến mức xem ra rất đáng tin cáºy. Thứ đến, thông tin giả nhưng có vẻ đáng tin nà y mang tÃnh xoi mói, gây chú ý bằng cách khÆ¡i gợi ấn tượng và những định kiến xã há»™i, và khai thác những cảm xúc bá»™c phát như lo lắng, khinh miệt, tức giáºn và thất vá»ng. Khả năng lan truyá»n những tin giả như thế thưá»ng dá»±a và o việc lèo lái các mạng xã há»™i và các phương thức hoạt động cá»§a chúng. Những câu chuyện thất thiệt có thể lan truyá»n nhanh đến ná»—i ngay cả những lá»i phá»§ nháºn có thẩm quyá»n Ä‘i nữa cÅ©ng không thể hạn chế được những thiệt hại.
Khó khăn trong việc vạch trần và loại bá» tin giả cÅ©ng do thá»±c tế là nhiá»u ngưá»i thưá»ng chỉ tương tác trong các môi trưá»ng kỹ thuáºt số vá»›i những ngưá»i hợp ý vá»›i mình, nÆ¡i đó thưá»ng không có chá»— cho các quan Ä‘iểm và ý kiến khác nhau. Thông tin sai lạc, do váºy, phát triển mạnh khi không có sá»± đối kháng là nh mạnh vá»›i các nguồn thông tin khác có khả năng thách thức má»™t cách hiệu quả các định kiến và tạo ra các cuá»™c đối thoại xây dá»±ng; thay và o đó, nó có nguy cÆ¡ là m cho ngưá»i ta trở thà nh những kẻ vô tình đồng lõa trong việc truyá»n bá những ý tưởng sai lạc và vô căn cứ. Bi kịch cá»§a thông tin sai lạc là nó là m mất uy tÃn cá»§a ngưá»i khác, trình bà y những ngưá»i ấy như kẻ thù, tá»›i mức mô tả há» như ma quá»· và xúi giục xung đột. Tin giả là dấu hiệu cá»§a thái độ thiếu khoan dung và quá nhạy cảm, chỉ là m lan trà n sá»± kiêu căng và thù háºn. Äó là kết quả cuối cùng cá»§a sá»± thất thiệt.
2. Là m thế nà o chúng ta có thể nháºn ra tin giả mạo?
Không ai trong chúng ta có thể cảm thấy mình được được miá»…n trừ khá»i bổn pháºn chống lại những sá»± giả trá nà y. Äây không phải là má»™t nhiệm vụ dá»… dà ng, vì những thông tin sai lạc thưá»ng dá»±a trên những lối diá»…n đạt cố ý lẩn tránh vấn đỠvà khôn khéo đánh lạc hướng, và đôi khi còn sá» dụng cả các cÆ¡ chế tâm lý tinh vi. Tháºt đáng khen những ná»— lá»±c Ä‘ang xây dá»±ng các chương trình giáo dục nhằm giúp ngưá»i ta lý giải và đánh giá thông tin cá»§a truyá»n thông và dạy há» tham gia tÃch cá»±c và o việc vạch trần sá»± giả dối, thay vì vô tình góp phần là m lan rá»™ng những thông tin sai lệch. CÅ©ng tháºt đáng khen những sáng kiến láºp luáºt và cÆ¡ cấu nhằm phát triển các quy định giúp ngăn chặn hiện tượng nà y, cùng vá»›i các công trình Ä‘ang được các công ty công nghệ và truyá»n thông thá»±c hiện nhằm đưa ra các tiêu chà má»›i hầu xác minh được nhân dạng ẩn giấu đằng sau hà ng triệu hồ sÆ¡ kỹ thuáºt số.
Tuy nhiên, việc ngăn cháºn và xác định cách thức hoạt động cá»§a thông tin giả cÅ©ng đòi há»i má»™t quá trình phân định sâu sắc và tháºn trá»ng. Chúng ta cần phải vạch trần cái gá»i là “những chiến thuáºt cá»§a con rắn†được những kẻ trá hình sá» dụng để tấn công bất cứ lúc nà o và nÆ¡i nà o. “Con rắn quá»· quyệt†trong sách Sáng Thế ký đã sá» dụng chiến lược nà y ngay từ thá»i bình minh cá»§a nhân loại; đó là đứa đã tạo ra tin giả đầu tiên (x. St 3:1-15), khởi đầu má»™t lịch sá» bi thảm cá»§a tá»™i lá»—i con ngưá»i, bắt đầu vá»›i cảnh huynh đệ tương tà n đầu tiên (x. St 4) dẫn đến muôn và n tá»™i ác khác chống lại Thiên Chúa, tha nhân, xã há»™i và thiên nhiên. Chiến lược cá»§a “Cha đẻ sá»± gian dối†ranh mãnh nà y (Ga 8:44) là bắt chước chÃnh xác, vá»›i cách quyến rÅ© quá»· quyệt và nguy hiểm, thâm nháºp và o tâm hồn vá»›i những luáºn Ä‘iệu giả tạo và lôi cuốn.
Trong câu chuyện tá»™i nguyên tổ, tên cám dá»— tiếp cáºn ngưá»i đà n bà bằng cách giả vá» là bạn cá»§a bà , chỉ quan tâm đến lợi Ãch cá»§a bà , và bắt đầu bằng cách nói những lá»i chỉ đúng có má»™t phần: “Có tháºt Thiên Chúa bảo: ‘Các ngươi không được ăn hết má»i trái cây trong vưá»n’ không?†(St 3:1). Tháºt ra, Thiên Chúa không bao giá» bảo AÄ‘am không được ăn quả từ bất kỳ cây nà o, nhưng chỉ là trái từ má»™t cây: “Trái cá»§a cây cho biết Ä‘iá»u thiện Ä‘iá»u ác, thì ngươi không được ăn†(St 2:17). Ngưá»i đà n bà sá»a sai con rắn, nhưng lại để cho mình bị sa và o bẫy khiêu khÃch cá»§a hắn: “Trái trên cây ở giữa vưá»n, Thiên Chúa đã bảo: ‘Các ngươi không được ăn, không được động tá»›i, kẻo phải chết†(St 3:3). Câu trả lá»i cá»§a bà bao hà m những ý tưởng vụ luáºt và tiêu cá»±c; sau khi lắng nghe kẻ cám dá»— và để bản thân bị hút theo luáºn Ä‘iệu cá»§a hắn, ngưá»i đà n bà đã bị lừa. Bà đã chú ý đến lá»i trấn an cá»§a nó: Chẳng chết chóc gì đâu!†(St 3:4).
“Sá»± há»§y diệt†cá»§a tên cám dá»— đã khoác lên chút biểu hiện cá»§a sá»± tháºt: “Thiên Chúa biết ngà y nà o ông bà ăn trái cây đó, mắt ông bà sẽ mở ra, và ông bà sẽ nên như những vị thần biết Ä‘iá»u thiện Ä‘iá»u ác†(St 3:5). Mệnh lệnh cá»§a Thiên Chúa là cha – muốn Ä‘em lại Ä‘iá»u tốt là nh cho há» – đã bị nghi ngá» trước sá»± cám dá»— hấp dẫn cá»§a kẻ thù: “Ngưá»i đà n bà thấy trái cây đó ăn thì ngon, trông thì đẹp mắt và đáng thèm muốn†(St 3:6). Chương Kinh Thánh nà y đưa ra ánh sáng má»™t yếu tố quan trá»ng để suy tư: chẳng há» có thông tin sai lạc nà o mà vô hại; trái lại, tin và o sá»± giả dối có thể có những háºu quả thảm khốc. Tháºm chà chỉ má»™t chút xÃu bóp méo sá»± tháºt thôi cÅ©ng có những háºu quả nguy hại.
Äiá»u nguy hiểm là lòng tham cá»§a chúng ta. Tin giả thưá»ng lan truyá»n nhanh chóng đến ná»—i khó có thể dừng lại, không phải vì cảm thức muốn được chia sẻ – là điá»u truyá»n cảm hứng cho các mạng xã há»™i xuất hiện – mà bởi vì nó khÆ¡i gợi lòng tham không đáy rất dá»… bùng lên trong lòng ngưá»i. Những mục tiêu kinh tế và thao túng gây ra tin giả bắt nguồn từ lòng khao khát quyá»n lá»±c, ham muốn sở hữu và hưởng thụ, mà chung cuá»™c biến chúng ta trở thà nh nạn nhân cá»§a má»™t Ä‘iá»u bi thảm hÆ¡n nữa: đó là sức mạnh lừa đảo cá»§a cái ác, Ä‘i từ dối trá nà y qua dối trá khác, sẽ cướp mất tá»± do ná»™i tâm cá»§a chúng ta. Äó là lý do vì sao khi giáo dục chân lý thì cần dạy cho ngưá»i ta biết phân định, đánh giá và thấu hiểu những ham muốn và khuynh hướng sâu xa nhất cá»§a chúng ta, để chúng ta đừng đánh mất cái nhìn hướng thiện khiến ta phải đầu hà ng các cÆ¡n cám dá»—.
3. “Sá»± tháºt sẽ giải thoát anh em†(Ga 8:32)
Sá»± ô nhiá»…m liên tục bởi ngôn ngữ lừa dối có thể là m Ä‘en tối cuá»™c sống ná»™i tâm cá»§a chúng ta. Lá»i nháºn xét cá»§a Dostoevsky tháºt là chà lý: “Những ngưá»i cứ tá»± lừa dối mình và nghe theo sá»± dối trá cá»§a chÃnh há», đến má»™t lúc nà o đó, sẽ không còn phân biệt nổi đâu là sá»± tháºt trong há», hoặc xung quanh há», và vì thế đánh mất má»i sá»± tôn trá»ng dà nh cho bản thân và ngưá»i khác. Không có lòng tôn trá»ng, há» cÅ©ng không còn biết yêu thương, rồi để lấp đầy chÃnh mình và khuây khá»a, há» lao và o những Ä‘am mê cùng những lạc thú tầm thưá»ng và chìm sâu trong thú tÃnh cá»§a thói hư táºt xấu, tất cả Ä‘á»u do liên tục dối trá vá»›i ngưá»i và vá»›i mình mà ra†(Anh em nhà Karamazov, II, 2).
Váºy là m thế nà o để chúng ta tá»± bảo vệ mình? Thuốc giải độc hiệu nghiệm nhất để khá» vi khuẩn giả dối là sá»± thanh lá»c trong chân lý. Trong Kitô giáo, chân lý không chỉ là má»™t thá»±c tại nháºn thức (conceptual reality) liên quan đến cách thức chúng ta đánh giá sá»± váºt, xác định xem chúng là đúng hay sai. Sá»± tháºt không chỉ là mang ra ánh sáng những thứ được che giấu, “phÆ¡i bà y thá»±c tạiâ€, như thuáºt ngữ Hy Lạp xưa là aletheia (từ chữ “a-lethèsâ€, “không ẩn giấuâ€) mà còn có thể là m chúng ta tin. Sá»± tháºt liên quan đến toà n bá»™ cuá»™c Ä‘á»i cá»§a chúng ta. Trong Kinh Thánh, nó có nghÄ©a là sá»± há»— trợ, sá»± vững chắc và tin cáºy, như được bao hà m trong từ gốc ‘aman’, là nguồn gốc cá»§a thà nh ngữ phụng vụ Amen. Sá»± tháºt là cái bạn có thể dá»±a và o, để không bị ngã. Theo ý nghÄ©a tương quan nà y, chỉ má»™t Äấng duy nhất tháºt sá»± đáng tin cáºy – Äấng chúng ta đặt niá»m tin và o – là Thiên Chúa hằng sống. Vì thế, Chúa Giêsu má»›i nói: “Ta là sá»± tháºt†(Ga 14:6). Chúng ta khám phá và tái khám phá sá»± tháºt khi chúng ta trải nghiệm Ä‘iá»u nà y trong lòng mình vá»›i niá»m trung thà nh và tin tưởng và o Äấng yêu thương chúng ta. Chỉ Ä‘iá»u nà y thôi má»›i có thể giải thoát chúng ta: “Sá»± tháºt sẽ giải thoát anh em†(Ga 8:32).
Tá»± do khá»i sá»± giả trá và tìm xây dá»±ng mối tương quan: đây là hai thà nh phần không thể thiếu, nếu muốn những lá»i nói và cá» chỉ cá»§a chúng ta được chân thá»±c, có thế giá và đáng tin cáºy. Äể phân biệt sá»± tháºt, chúng ta cần phải phân định được những gì động viên sá»± hiệp thông và cổ vÅ© Ä‘iá»u thiện nÆ¡i má»i sá»±, không hướng đến việc cách ly, chia rẽ, và chống đối. Vì váºy, sẽ không thể có được sá»± tháºt khi nó bị áp đặt từ bên ngoà i như là má»™t Ä‘iá»u gì đó không liên quan đến con ngưá»i, nhưng chỉ khi nó tuôn chảy từ những mối quan hệ tá»± do giữa con ngưá»i vá»›i nhau, từ việc lắng nghe nhau. Chúng ta cÅ©ng không bao giỠđược phép ngừng tìm kiếm sá»± tháºt, bởi vì sá»± giả dối luôn luôn có thể len và o, ngay cả khi chúng ta nói ra những Ä‘iá»u đúng. Má»™t lý luáºn cho dù không ai bắt bẻ và o đâu được, và dá»±a trên những sá»± kiện không thể phá»§ nháºn, nhưng nếu nó được dùng để là m tổn thương ngưá»i khác và là m mất uy tÃn cá»§a ngưá»i đó trước mắt ngưá»i khác, thì bất kể nó có vẻ đúng đến đâu Ä‘i nữa, nó cÅ©ng không phải là sá»± tháºt. Chúng ta có thể nháºn ra tÃnh chân thá»±c cá»§a những lá»i phát biểu qua hoa trái cá»§a chúng: chúng gây tranh cãi, chia rẽ, là m nhụt chÃ; hay chúng thúc đẩy những những suy tư đầy hiểu biết và kỹ cà ng, dẫn đến sá»± đối thoại xây dá»±ng và những thà nh quả phong phú.
4. Hòa bình là bản tin đúng
Thuốc giải độc hiệu nghiệm nhất để khá» trừ sá»± giả dối không phải là những chiến lược, nhưng là con ngưá»i: những ngưá»i không tham lam nhưng sẵn sáng lắng nghe, những ngưá»i ná»— lá»±c tham gia và o cuá»™c đối thoại chân thà nh để sá»± tháºt có thể nổi lên; những ngưá»i được cuốn hút bởi sá»± thiện và chịu trách nhiệm vá» cách há» sá» dụng ngôn ngữ. Nếu con ngưá»i phải chịu trách nhiệm trước sá»± lan trà n những bản tin giả, thì trách nhiệm đó đặt nặng trên vai những ngưá»i là m công việc cung cấp thông tin, cụ thể đó là các nhà báo, những ngưá»i bảo vệ tin tức. Hiểu theo má»™t ý nghÄ©a tròn đầy thì trong thế giá»›i hôm nay, công việc cá»§a há» không chỉ là má»™t nghá» mà là má»™t sứ mạng. Giữa những cạnh tranh ác liệt và chạy Ä‘ua ráo riết, há» phải nhá»› rằng trái tim cá»§a thông tin không phải là tốc độ đưa tin hay sức ảnh hưởng đối vá»›i độc giả, nhưng là con ngưá»i. Thông tin cho ngưá»i khác có nghÄ©a là đà o tạo ngưá»i khác; nó có nghÄ©a là động chạm đến Ä‘á»i sống cá»§a con ngưá»i. Äó là lý do tại sao việc bảo đảm tÃnh chÃnh xác cá»§a các nguồn tin và bảo vệ việc truyá»n thông là những phương tiện thá»±c sá»± để quảng bá sá»± thiện, tạo ra lòng tin và mở đưá»ng cho sá»± hiệp thông và hoà bình.
Như thế, tôi muốn má»i gá»i tất cả má»i ngưá»i cổ vÅ© má»™t ná»n báo chà vì hòa bình. Khi nói như thế, tôi không có ý muốn nói đến loại hình báo chà đầy máºt ngá»t và từ chối thừa nháºn sá»± tồn tại cá»§a những vấn đỠnghiêm trá»ng; hay loại hình báo chà chỉ đầy cảm tÃnh. Ngược lại, tôi muốn nói đến má»™t ná»n báo chà trung thá»±c chống lại những giả dối, những thứ khẩu hiệu khoa trương, và các tiêu đỠgiáºt gân. Má»™t ná»n báo chà do con ngưá»i tạo ra và vì con ngưá»i; má»™t ná»n báo chà phục vụ tất cả má»i ngưá»i, đặc biệt là những ngưá»i không có tiếng nói- và há» là đa số trong thế giá»›i cá»§a chúng ta. Má»™t ná»n báo chà bá»›t táºp trung và o các tin tức giáºt gân và táºp chú nhiá»u hÆ¡n và o việc tìm ra các nguyên nhân ẩn sau những xung đột, nhằm thúc đẩy sá»± hiểu biết sâu sắc hÆ¡n và góp phần giải quyết bằng cách thiết láºp các quy trình đạo đức. Má»™t ná»n báo chà dấn thân và o việc chỉ ra những lá»±a chá»n khác hÆ¡n là sá»± leo thang các tráºn chiến la hét và bạo lá»±c bằng lá»i nói.
Äể đạt được mục Ä‘Ãch nà y, lấy cảm hứng từ má»™t lá»i cầu cá»§a Thánh Phanxicô, chúng ta có thể hướng lòng vá» Äấng là Chân Lý:
Lạy Chúa, xin là m cho chúng con nên những khà cụ bình an của Chúa.
Giúp chúng con nháºn ra sá»± ác len lá»i trong thứ truyá»n thông không kiến tạo sá»± hiệp thông.
Giúp chúng con biết loại bá» ná»c độc khá»i những phán Ä‘oán cá»§a chúng con.
Giúp chúng con nói vỠtha nhân như anh chị em của chúng con.
Chúa là Äấng trung tÃn và đáng tin cáºy, xin là m cho lá»i nói cá»§a chúng con thà nh những hạt giống sá»± thiện cho thế giá»›i.
Nơi đâu có tiếng kêu la, xin cho chúng con biết lắng nghe;
nơi đâu có bấn loạn, xin cho chúng con biết khơi gợi lên sự hòa hợp;
nơi đâu có những mơ hồ, xin cho chúng con biết mang đến sự rõ rà ng ;
nơi đâu có sự loại trừ, xin để chúng con mang đến tình liên đới;
nÆ¡i đâu có kÃch động, xin để chúng mang lại sá»± Ä‘iá»m tÄ©nh;
nÆ¡i đâu há»i hợt, xin để chúng con nêu lên những câu há»i thá»±c sá»±;
nÆ¡i đâu có thà nh kiến, xin giúp chúng con đánh thức niá»m tin;
nÆ¡i đâu có háºn thù, xin để chúng con mang đến sá»± tôn trá»ng;
nÆ¡i đâu có giả dối, xin để chúng con mang đến sá»± tháºt. Amen.
Vatican, ngà y 24 tháng 1 năm 2018,
+ Phanxicô
Chuyển ngữ: Ban Biên táºp WGPSG

