“Ngôn ngữ lịch sử� không thể bất cẩn

(Nhân đ�c cuốn HẠNH C�C TH�NH TỬ �ẠO VIỆT NAM (2018) và Bài 76 : LỊCH SỬ HỘI TH�NH TẠI VIỆT NAM của Sách BẢN HỎI THƯA GI�O L� HỘI TH�NH CÔNG GI�O (2013) của HỘI �ỒNG GI�M MỤC VIỆT NAM)

Trong dịp nầy, H�GMVN đã đ� nghị cho toàn thể cộng đồng dân Chúa Việt Nam nhi�u việc làm và cách thể hiện cụ thể thực hành Năm Thánh; trong đó có việc “chiêm ngắm và h�c h�i gương sống đức tin của các Thánh Tử �ạo Việt nam�.[2]Giáo Hội Công Giáo Việt Nam đã chính thức Khai Mạc Năm Thánh mừng kính Các Thánh Tử �ạo Việt Nam nhân dịp kỷ niệm 30 năm (1988-2018) “ngày tuyên phong 117 vị Tử đạo tại Việt Nam lên hàng hiển thánh�.[1]

Và như l�i hứa của H�GMVN trong Thư Công Bố Năm Thánh : “Hội đồng giám mục sẽ phổ biến tập sách hạnh Các Thánh Tử �ạo Việt Nam, ghi lại vắn tắt gương sống đức tin và cuộc tử đạo của các thánh…�[3], thì vào đầu tháng 6 năm 2018, tác phẩm HẠNH C�C TH�NH TỬ �ẠO VIỆT NAM đã được xuất bản do HỘI �ỒNG GI�M MỤC VIỆT NAM (“đứng tên�) dưới sự chủ biên của �ức Giám Mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm.[4]

Dĩ nhiên đây là một tác phẩm thuộc “văn hoá phẩm đức tin� chính truy�n, có uy tín, đã được sự chuẩn nhận của Huấn Quy�n mà nơi trang chẵn của t� đầu tiên sau bìa, in rõ con dấu và chữ ký xác nhận “IMPRIMATUR� của �ức Giám Mục Giuse Nguyễn Chí Linh, Tổng giám mục, Tổng giáo phận Huế, Chủ tịch Hội đồng Giám mục Việt Nam.[5]

Xét v� nội dung lẫn hình thức, quả thật, tác phẩm trên xuất hiện thật đúng lúc, và như �ức cha Phêô Nguyễn Văn Khảm phát biểu trong LỜI NÓI �ẦU “quý độc giả xa gần đã và sẽ đón nhận tập sách nầy làm bạn đồng hành�[6]

 

Trong những dòng cuối của LỜI NÓI �ẦU, cho dù là những l�i mang tính “công thức�, �ức cha chủ biên đã xác nhận : “Chắc chắn việc biên soạn tập sách nầy còn nhi�u thiếu sót, ước mong đón nhận được những góp ý chân thành của quý độc giả, để công việc chung ngày càng tốt đẹp hơn�.

Trong đại gia đình con cái Chúa, chúng ta phải tin đó là những l�i chân thật của �ức Cha chứ không phải là một “công thức rập khuôn�. Vì thế, xin được mạnh dạn đạo đạt “những góp ý chân thành� sau đây :

1. NHẬN �ỊNH TỔNG QU�T

1. Lịch sử “rẻ như bèo�[7]:

Chúng ta đang đ� cập tới một tác phẩm liên quan đến Lịch Sử Giáo Hội Việt Nam trong một bối cảnh xã hội mà bộ môn lịch sử đang trở thành một “quốc nạn giáo dục�. Bằng chứng là trong những ngày nầy, cộng đồng mạng tốn khá nhi�u giấy mực v� kết quả điểm thi môn Lịch Sử của kỳ thi THPT vừa qua :

“Theo kết quả sơ bộ của kỳ thi thi THPT quốc gia năm 2018 cho thấy, gần 84% bài thi môn Lịch sử năm nay dưới điểm trung bình. So với các năm trước, điểm thi này là thấp hơn. Ví dụ điểm trung bình năm 2016 là 4,49; năm 2017 là 4,6, còn năm nay là 3,79…�[8]

Có rất nhi�u nhận định, đánh giá, “bắt mạch� cho cái căn bệnh “h�c lịch sử� khá trầm kha nầy. Có kẻ cho rằng do việc dạy môn lịch sử “sai phương pháp…, giáo dục theo hướng tiếp cận nội dung mà chưa chuyển sang tiếp cận năng lực. Nhồi nhét một mớ kiến thức có sẵn vừa nặng v� h�c thuộc ghi nhớ, vừa nặng v� tuyên truy�n mà không biết áp dụng vào đâu sẽ gây ra sự phản cảm, nhàm chán…�[9]; cũng có kẻ cho rằng khi lịch sử biến thành công cụ để hậu thuẩn cho chính trị, cho mưu đồ…dễ dàng thiếu trung thực và sẵn sàng bị bóp méo, nên không thể thuyết phục được ai ham thích, h�c h�i lịch sử. (Xem thêm bài viết : Những lừa đảo, bóp méo lịch sử…của Cao �ắc Tuấn[10] và bloger Thuận Nhân[11]).

Nếu môn “lịch sử đ�i� đã ế ẩm như thế, thì đã chắc gì môn “lịch sử đạo� khả quan hơn ?

Sở dĩ đưa ra một số nhận định hơi tiêu cực trên khi bàn đến chuyên đ� lịch sử là để dân Công Giáo chúng ta biết quý tr�ng lịch sử, ham h�c h�i lịch sử để như Chúa Giêsu dạy : nh� lịch sử mà “rút ra được những cái mới cũ từ trong kho tàng của mình� (Mt 13,52).

 

2. “Ngôn ngữ lịch sử� không thể bất cẩn :

Nhà văn khoa h�c viễn tưởng ngư�i Mỹ, Robert A Heinlein (1907-1988), đã có một nhận định v� lịch sử thật thâm thúy :

“Má»™t thế hệ ngoảnh mặt lại vá»›i lịch sá»­ là má»™t thế hệ không có quá khứ – và cÅ©ng không có tÆ°Æ¡ng lai. (A generation which ignores history has no past and no future).

Nhưng, “không ngoảnh mặt lại với lịch sử� lại không đồng nghĩa với “hiểu biết lịch sử�. Bởi vì, nếu chỉ mới dừng lại ở thích lịch sử, yêu lịch sử, hướng v� lịch sử…mà không biết chút xíu nào v� lịch sử, thì lại là đi�u đáng trách, như cách nhận định “thẳng thừng� của Marcus Tullius Cicero[12] :

“Dốt nát v� những chuyện xảy ra trước khi ta sinh chẳng khác nào luôn luôn mãi là đứa trẻ�.

(Nescire autem quid antequam natus sis acciderit, id est semper esse puerum).

 

Trong Năm Thánh mừng Các Thánh Tử đạo Việt Nam nầy, lịch sử mà chúng ta cần biết, cần h�c như H�GMVN m�i g�i trong Thư Công bố Năm Thánh đó chính là “lịch sử Hội Thánh và các Thánh Tử �ạo�, để “theo gương sống của các Ngài�.

Nhưng để tránh cái não trạng xem thư�ng lịch sử, lãnh đạm với lịch sử trong môi trư�ng sống đạo, thiết tưởng các tài liệu lịch sử mang tính “đồng hành� của Giáo Hội luôn phải “khả tín�, trung thực, không có chuyện “tài liệu nầy nói xuôi�, tài liệu kia “nói ngược�…

Nói cách khác, “ngôn ngữ lịch sử� không được tuỳ tiện, bất cẩn mà phải trung thực, chuẩn mực nghiêm túc; nhất là những tài liệu mang tính “giáo lý� như hai tác phẩm được đ� cập dưới đây lại càng phải chỉn chu, đúng mực :

– Hạnh các Thánh Tá»­ Ä�ạo Việt Nam của HÄ�GMVN vừa má»›i phát hành (nxbtg, 2018).

– Bản há»�i thÆ°a giáo lý Há»™i Thánh Công Giáo phát hành năm 2013 (nxbtg, 2013).

1. NHỮNG CHI TIẾT LỊCH SỬ CẦN ��NH CH�NH NGAY

1. Những chi tiết trong cuốn HẠNH C�C TH�NH TỬ �ẠOVIỆT NAM[13]:

1.1/. Hạnh Thánh ÉTIENNE THÉODORE CUENOT-THỂ, Giám mục Hội thừa Sai Paris (1802-1861). (Số 79. Trang 224-227) : Có 2 chi tiết sai cần được đính chính :

a/. Bà Maria Mađalêna Huỳnh Thị Lưu (Chứ không phải Lựu như sách viết : “�ức Cha dâng Thánh lễ tại gia đình bà Maria Mađalêna Huỳnh Thị Lựu.(…). M�i ngư�i trong nhà đ�u bị tra tấn, bà Lựu cũng bị đánh đòn 17 roi.� (S�D trang 226).

 

Sở dĩ cần được đính chính danh xưng nầy, vì đây là tên chính thức của một trong 20 Vị Tôi Tớ Chúa được Toà Thánh công nhận qua sắc lệnh tuyên bố ngày 12 tháng 11 năm 1918. (Xem thêm Tài liệu : các Tôi Tớ Chúa trong CẨM NANG NĂM TH�NH của Giáo phận Qui Nhơn[14], hoặc tác phẩm GI�O PHẬN QUI NHƠN QUA DÒNG THỜI GIAN[15])

b/. Thầy bốn Tuyên và chú Nghiêm : Một đại chủng sinh (Thầy Bốn Tuyên) và một tiểu chủng sinh (chú Nghiêm) chứ không phải chỉ là hai chú giúp lễnhư sách viết : “�ức Cha Cuenot – Thể và hai chú giúp lễ, Nghiêm và Tuyên…�. �ây cũng là hai vị Tôi Tớ Chúa tử đạo đã được Toà Thánh công nhận ngày 12/11/1918 và đang ch� phong Chân phước)[16]

1.2/. Hạnh Thánh ANRÊ NGUYỄN KIM THÔNG (NĂM THUÔNG) Trùm h� (1790 – 1855). (Số 87. Trang 244-245) : Có 2 chi tiết sai cần được đính chính :

a/. Trùm cả Bình �ịnh chứ không chỉ là một Trùm h� (ông trùm một giáo h�) bình thư�ng như sách để ngay từ tiêu đ� : “ANRÊ NGUYỄN KIM THÔNG (NĂM THUÔNG) Trùm h� (1790 – 1855�. Vì tài liệu được viết dựa theo nguồn tài liệu “Các Vị Tử �ạo của Giáo phận Qui Nhơn�, nên xin trích dẫn để xác minh chi tiết nầy :

“�ối với Hội Thánh, ngài là một tín hữu đạo đức, một tông đồ nhiệt thành, một c�ng tác viên khôn ngoan, vì thế ngài đã được �ức cha Stêphanô Cuénot đặt làm trùm cả Bình �ịnh. Với tư cách đó ngài đã trợ giúp �ức cha trong việc mục vụ và truy�n giáo cách tận tuỵ, không quản ngại hy sinh sức khoẻ, th�i gi� và ti�n bạc. Có thể nói, một phần chính nh� sự hy sinh và khôn khéo của ngài mà �ức cha có thể cai quản giáo phận cách bình yên và phát triển trong suốt một th�i gian rất dài gữa th�i cấm cách. Do tư cách đạo đức, ngài trở thành ngư�i có uy tín đối với tất cả m�i ngư�i không phân biệt lương giáo, nh� đó việc mở mang Nước Chúa gặp được đi�u kiện thuận lợi�[17]

 

Chi tiết trên không chỉ liên quan đến từ “TRÙM CẢ� mà là điểm nhấn cốt lõi trong “nhân đức và yếu tố thánh� của Vị Tử �ạo Năm Thuông, một chi tiết mà Sách Hạnh Các Thánh không thèm nhắc tới !

Chính cái tiêu đ� trong tài liệu trên cũng ghi rõ : TH�NH ANRÊ NGUYỄN KIM THÔNG TRÙM CẢ TỬ �ẠO (1790-1855)[18] (Xem thêm : GI�O PHẬN QUI NHƠN QUA DÒNG THỜI GIAN[19])

b/. Nguyễn Kim Thông chứ không phải Trần Kim Thông như sách viết : “Thánh Anrê Trần Kim Thông sinh năm…�.

Dĩ nhiên, ai cũng hiểu đây là do “lỗi kỹ thuật�. Tuy nhiên, ngay từ dòng đầu tiên mà sai li�n, nếu không sửa, với kỹ thuật “cắt, dán…� của th�i đại vi tính nầy, một chi tiết nh� cũng có thể dẫn đến những “ngộ nhận lịch sử� tai hại.

1.3/. Hạnh Chân phước ANRÊ PHÚ YÊN Thầy giảng (1625 – 1644). (Số 118, trang 316-318). Có một chi tiết sai trầm tr�ng cần chỉnh sửa và 1 chi tiết thiếucần bổ sung :

a/. Chi tiết sai : Không có Ông Nghè Bộ nào trấn nhiệm tỉnh Phú Yên như sách viết : “Tháng 7 năm 1644, Quan Nghè Bộ trấn nhiệm tỉnh Phú Yênnhận được sắc chỉ từ Chúa Nguyễn ra lệnh cấm truy�n đạo…�.

 

Trước hết, ngư�i viết xin được lưu ý rằng : Tài liệu liên quan đến “hồ sơ phong chân phước cho thầy giảng Anrê Phú Yên� có thể nói được là nhi�u, đầy đủ và phong phú nhất trong số các hồ sơ tử đạo tại Việt Nam. Cho nên, viết lịch sử v� cuộc tử đạo của Ngài trong một tài liệu mang tính giáo lý cho m�i tín hữu đ�c, h�c…mà sai và sai khá trầm tr�ng thì không thể chấp nhận được.

Sách Hạnh các Thánh Tử �ạo khi trình bày v� � Thánh Anrê Phú Yên đã dẫn nguồn với với 2 ghi chú (29 : Theo tài liệu “Các Vị Tử đạo của Giáo Phận Qui Nhơn�, do Giáo phận Qui Nhơn cung cấp) và (30 : Ibid.). Không biết vì chủ quan hay “sớn sát� mà viết như thế, chứ tài liệu của Qui Nhơn hoàn toàn không có chi tiết nầy. Xin trích :

– Tài liệu 1 : CÃ�C THÃ�NH TỬ Ä�ẠO GIÃ�O PHẬN : “Ngày 25 tháng 07 năm 1644, ông Nghè Bá»™ cho lính đến trụ sở Dòng Tên tại Há»™i An tìm bắt thầy Ignatio theo lệnh bà Tống Thị. (…). Trong lúc tấn bi kịch xảy ra tại Há»™i An thì cha Ä�ắc Lá»™ và các thầy giảng sắp vào dinh trấn thăm hữu nghị ông Nghè Bộ…â€�[20]

 

– Tài liệu 2 : GIÃ�O PHẬN QUI NHÆ N QUA DÃ’NG THỜI GIAN : Cha Ä�ắc Lá»™ viết lại tình hình những ngày tháng ấy tại Qui NhÆ¡n : “Khi giáo dân tỉnh Qui NhÆ¡n nghe tin thầy Anrê tá»­ đạo, há»� không chùn chân khi bị bắt mà còn thêm can đảm chống lại kẻ hung hãn. (…). Mấy ngày sau, quan trấn phái má»™t quan toà hình sá»± tá»›i. Ông vào đây truyá»�n cho giáo dân đến khai, nếu không khai mà bị khám thì sẽ bị trừng trị. Tưởng lệnh nầy làm cho các chiến binh của Chúa sợ hải không ai dám ra khai vì sợ bị phạt. NhÆ°ng ông hết sức bỡ ngỡ thấy giáo dân lÅ© lượt kéo đến ghi danh…(…). Ông muốn rút lui, nhÆ°ng thấy mình đã lấy danh dá»± mà làm thì liá»�u chá»�n trong số đó ba mÆ°Æ¡i sáu ngÆ°á»�i, bắt trói lại và Ä‘iệu tá»›i tỉnh Quảng Nam nÆ¡i có ông Nghè Bộ đang chá»�…â€�[21]

 

Theo cố h�c giả Phạm �ình Khiêm, trong tác phẩm chuyên khảo lịch sử v� � Thánh Anrê Phú Yên thuộc vào loại “hàn lâm và khả tín nhất�, cuốn “NGƯỜI CHỨNG THỨ NHẤT�, thì nơi chương sách đ� cập đến nhân vật “Ông Nghè Bộ� với tiêu đ� “Một tay đẫm máu� đã nói rất rõ. Xin trích :

“Ông quan làm tay sai cho Tống –thị[22] mà các giáo-sĩ chép là “Onghebo�, là nhân vật nào trong các chức quan nói trên ? (…). Cứ theo danh xưng như nói trên, và theo cách giáo sĩ �ắc-lộ tả v� chức vụ của ông, thì ông không phải là trấn thủ cũng không phải ký lục. Lúc ấy quan trấn thủ[23] tuy có quy�n tuyệt đối trong Dinh, song có lẽ quá bận riêng v� quân sự, nên ông cai-bộ nầy hành động như không có ai quy�n trên. Còn quan ký-lục, tuy lo việc từ tụng văn án, nhưng chắc là quy�n dưới, vả lại việc phân quy�n giữa hành pháp và tư pháp lúc ấy chưa rõ rệt. Vì thế mà ta thấy “Ông Nghè Bộ� ra lệnh bắt thầy giảng An-rê, triệu tập phiên toà (có các quan khác dự) và tuyên án xử tử. Sử liệu không ghi lại tánh danh của ông, song từ đây tiếng xưng hô “Ông Nghè Bộ� đã trở nên tên riêng của ông rồi�.[24]

 

Sở dĩ dừng lại khá nhi�u v� chi tiết lịch sử nầy, vì đây là nhân vật liên quan trực tiếp đến cuộc tử đạo của Chân phước Anrê Phú Yên, cũng giống như Philatô liên quan đến cái chết của Chúa Giêsu ! Làm sao chúng ta có thể chấp nhận được khi có tài liệu viết rằng : “Philatô đang làm Tổng trấn ở Damas sang Giêrusalem bắt Chúa Giêsu và kết án Ngài !�

 

b/. Chi tiết thiếu : Sách HẠNH C�C TH�NH TỬ �ẠO VIỆT NAM, trong chương v� Chân phước Anrê Phú Yên không đá động đến “nơi ngài chịu tử đạo�.

Xin được bổ túc chi tiết nầy :

“Thầy được cha �ắc Lộ giải tội và ban Của Ăn �àng rồi hiên ngang theo toán lính ra “Gò Xử�, một gò hoang dành để xử các tội phạm. (…). Nơi thầy bị xử ngày nay chỉ còn một gò đất nh� trong địa bàn giáo h� Phước Ki�u[25], giáo xứ Hội An, giáo phận �à Nẵng.�[26] (Xem thêm : Phạm �ình Khiêm, NGƯỜI CHỨNG THỨ NHẤT, CHƯƠNG X : � NGHĨA MỘT C�I CHẾT từ trang 151-164)

 

2. Những chi tiết trong cuốn BẢN HỎI THƯA GI�O L� HỘI TH�NH CÔNG GI�O :

 

Trong sách BẢN HỎI THƯA GI�O L� HỘI TH�NH CÔNG GI�O được UỶ BAN GI�O L� �ỨC TIN thuộc H�GMVN xuất bản năm 2013 (NXB Tôn giáo 2013) có PHẦN THỨ NĂM – HỘI TH�NH VIỆT NAM.

Sau đây xin được góp ý v� 2 chi tiết của bài 76 : LỊCH SỬ HỘI TH�NH TẠI VIỆT NAM.

2.1 : Câu h�i 656. H : Chứng nhân đức tin đầu tiên tại Việt Nam là những ai ?

T : Là anh Phanxicô, làm việc bác ái mà bị tra tấn và bị giết năm 1630, tại  �àng Ngoài và thầy Anrê Phú Yên là h�c trò của cha �ắc Lộ, bị chém đầu năm 1644, tại �àng Trong.

 

Câu “Thưa� (T) trên có thể chấp nhận được trước th�i điểm năm 2000 ; chính xác là trước ngày 05/3/2000, tức ngày Giáo Hội tuyên phong � Thánh cho thầy giảng Anrê Phú Yên với một “Danh xưng và tước hiệu� rõ ràng : ANRÊ PHÚ YÊN LÀ CHỨNG NHÂN TỬ �ẠO TIÊN KHỞI CỦA HỘI TH�NH TẠI VIỆT NAM. Xin trích nguyên văn câu tiếng La tinh trong “SẮC LỆNH TUYÊN PHONG CHÂN PHƯỚC ANRÊ PHÚ YÊN� của �ức Thánh Giáo Hoàng Gioan-Phaolô II : “IOANNES PAULUS PP-II ad perpetuam rei memoriam.

 

– In nomine Jesu omne genu flectatur caelestium et terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur : – Dominus Jesus Christus !-, in gloriam Dei Patris – Philp 2,10-11. Juvenis Andreas, protomartyr Ecclesiae Dei quae est in Vietnamia…â€�[27]

Vì là “Sách Giáo Lý� nên “ngôn ngữ ngữ� phải mang tính “giáo lý�, tức phải dựa trên n�n tảng của Huấn Quy�n. Ở đây, ngư�i viết không cố ý phủ nhận sự “có mặt� của nhân vật giáo dân Phanxicô ở �àng Ngoài bị giết vì đạo, hay còn bao nhiêu tín hữu khác làm chứng đức tin bằng chính mạng sống mình. Nhưng để đáng được g�i là “CHỨNG NHÂN TỬ �ẠO TIÊN KHỞI CỦA VIỆT NAM� (trên n�n tảng giáo lý) dứt khoát phải dành cho CHÂN PHƯỚC ANRÊ PHÚ YÊN. �ơn giản, đó chính là sự xác nhận CH�NH THỨC của HỘI TH�NH : PROTOMARTYR  ECCLESIAE DEI QUAE EST IN VIETNAMIA.  (Xem thêm bài viết THẦY GIẢNG ANRÊ VỊ TỬ �ẠO �ẦU TIÊN CỦA VIỆT NAM của Lm. Phaolô Molinari S.J. Thỉnh nguyện viên án phong chân phước cho thầy Anrê. Lm. Giuse Trần �ức Anh chuyển ý[28] và bài viết ANRÊ PHÚ YÊN VÀ GI�O HỘI VIỆT NAM của lm. Dương Hữu Nhân (Roland Jacques. Hà Huy�n Tâm chuyển ngữ)[29]

2.2 : Câu h�i : H. Linh mục đầu tiên ngư�i Việt Nam là những ai ?

 

  T : Là các linh mục Bê-nê-đic-tô Hi�n và Gio-an Huệ ở �àng Ngoài, linh mục Giuse Trang và Luca B�n ở �àng Trong. Tất cả đ�u được �ức Giám Mục Lam-be đ� la Mốt truy�n chức tại Thái Lan, ngày 31 tháng Giêng năm 1688.

 

– TrÆ°á»›c hết, không có má»™t cuá»™c truyá»�n chức linh mục nào tại Thái Lan của Ä�ức cha Lam-be Ä�á»� la Mốt ngày 31 tháng Giêng năm 1688 nhÆ° Sách Giáo Lý viết : “Tất cả Ä‘á»�u được Ä�ức Giám Mục Lam-be Ä‘á»� la Mốt truyá»�n chức tại Thái Lan, ngày 31 tháng Giêng năm 1688.â€�. Bởi vì Ä�ức Cha Lam-be Ä�á»� la Mốt đã qua Ä‘á»�i tại chủng viện Ajuthia (Thái Lan) ngày 15.06.1679.[30]

– NgÆ°á»�i Việt Nam đầu tiên duy nhất được phong chức linh mục đó là thầy Giuse Trang, 28 tuổi, quê Quảng NghÄ©a. Thầy Trang được Ä�ức cha Lambert de la Motte phong chức đúng vào ngày lá»… Vá»�ng Phục Sinh, ngày 31 tháng 3 năm 1668 tại Ajuthia Thái Lan. Cùng thụ phong linh mục vá»›i cha Trang có cha Francisco Perez, sau nầy làm Giám mục Ä�ại diện Tông toà tại Ä�àng Trong (1690-1728).[31]

– Các linh mục Việt Nam khác : Hai cha Gioan Huệ và Bênêđictô Hiá»�n được thụ phong vào tháng 6 năm 1668, tức là sau lá»… phong chức cha Giuse Trang 3 tháng. Trong khi đó cha Luca Bá»�n được phong chức vào đầu năm 1669.

– Nếu nói “thế hệ linh mục Việt nam đầu tiênâ€�, thì có thể xếp chung 4 vị linh mục có tên vừa kể; còn nếu nói linh mục ngÆ°á»�i Việt nam đầu tiên thì phải dành riêng cho linh mục GIUSE TRANG. Vì chứng liệu lịch sá»­ đã ghi thật chính xác.

Ước mong đôi đi�u “góp ý� trên sẽ được đón nhận với tinh thần cầu thị và với ý hướng cũng như mục đích mà �ức Cha chủ biên Phêrô Nguyễn Văn Khảm đã đ� nghị : “để công việc chung càng tốt đẹp hơn�[32]

Cha sở quê nhà

(Ngày 15/7/2018).

————-

[1] Thư Công Bố Năm Thánh của H�GMVN, đoạn mở đầu.

[2] Ibid. Số 2

[3] Ibid.

[4] Theo nội dung được in trong trang bìa trước của tác phẩm HẠNH C�C TH�NH TỬ �ẠO VIỆT NAM.

[5] S�D, tr. 2

[6] S�D, tr. 6

[7] Nhại lại câu thơ : “Văn chương hạ giới rẻ như bèo� trong bài thơ “HẦU TRỜI� của thi sĩ Tản �à Nguyễn Khắc Hiếu (1889-1939).

[8] Nguồn : Trang mạng vietnamnet : http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/tuyen-sinh/thi-thpt-quoc-gia-2018-ket-qua-mon-su-ngoai-ngu-la-canh-bao-nghiem-khac-voi-nganh-giao-duc-462460.html

[9] GS Phạm Hoàng Trung – Chủ biên chương trình giáo dục phổ thông mới. Nguồn (đã dẫn)

[10] Cao �ắc Tuấn. Nguồn : http://www.geocities.ws/xoathantuong/cdt_nhungLuaDaoLichSu.htm

[11] Bloger Thuận Nhân. Nguồn : https://trithucvn.net/blog/dcstq-bop-meo-bo-mon-lich-su-nhu-the-nao.html

[12] Marcus Tullius Cicero, một chính trị gia, luật gia, triết gia và là nhà hùng biện của Rôma. Ông sống vào khoảng từ năm 106 – 43 trước Công Nguyên.

[13] Chỉ xin góp ý v� các Vị Thánh liên quan đến Giáo phận Qui Nhơn. Vì đây là “quê nhà� của ngư�i viết.

[14] TOÀ GI�M MỤC QUI NHƠN, CẨM NANG NĂM TH�NH GI�O PHẬN QUI NHƠN 2017-2018. TỦ S�CH NƯỚC Mặn Qui Nhơn 2017. Trang 49.

[15] BAN BIÊN SOẠN LỊCH SỬ GI�O PHẬN, GI�O PHẬN QUI NHƠN QUA DÒNG THỜI GIAN, NXB Antôn & �uốc sáng tháng 6/2017. Trang 220 và trang 258-259)

[16] Ibid.

[17] TOÀ GI�M MỤC QUI NHƠN, CẨM NANG NĂM TH�NH GI�O PHẬN QUI NHƠN 2017-2018. TỦ S�CH NƯỚC Mặn Qui Nhơn 2017. Trang 40-41.

[18] Ibid. Tr 39.

[19] S�D. Trang 215-217

[20] TOÀ GI�M MỤC QUI NHƠN, CẨM NANG NĂM TH�NH GI�O PHẬN QUI NHƠN 2017-2018. TỦ S�CH NƯỚC Mặn Qui Nhơn 2017. Trang 31-32.

[21] BAN BIÊN SOẠN LỊCH SỬ GI�O PHẬN, GI�O PHẬN QUI NHƠN QUA DÒNG THỜI GIAN, NXB Antôn & �uốc sáng tháng 6/2017. Trang 220 và trang 75-76)

[22] S�D. Ghi chú 153 : Tống Thị là một dâm hậu rất ghét đạo. Bà được Chúa Thượng coi như chính phi, tuy trước kia bà là vợ của anh chúa. Sau nầy, sang đ�i chúa Hi�n, vì bà dung sắc đẹp mê hoặc chúa, làm lắm đi�u gian ác nên đã bị án trảm quyết�.

[23] Phạm �ình Khiêm, NGƯỜI CHỨNG THỨ NHẤT, Lịch sử tôn giáo chính trị mi�n Nam đầu thế kỷ XVII. NXB Tinh Việt 1959. Tr. 115 : “Vào khoảng năm 1644, Trấn-thủ Quảng Nam là Thế-tử Dũng-Lễ-hầu tức Nguyễn Phúc Tần, (sau là chúa Hi�n), con Công-thượng-vương, ngư�i chiến thắng hạm đội Hoà-Lan�.

[24] S�D. Tr. 115-117.

[25] Phước Ki�u hiện nay là “Giáo H� Biệt Lập� thuộc giáo hạt Hội An. Nơi đây có ��n Thánh Anrê Phú Yên Phước Ki�u, một trong những Trung Tâm hành hương của giáo phận �à Nẵng. Nguồn : Trang mạng giáo phận �à Nẵng : https://www.giaophandanang.org/den-thanh-anre-phu-yen-phuoc-kieu-trung-tam-hanh-huong-nam-thanh-ton-vinh-cac-thanh-tu-dao-viet-nam-tai-giao-phan-da-nang.html

[26] TOÀ GI�M MỤC QUI NHƠN, CẨM NANG NĂM TH�NH GI�O PHẬN QUI NHƠN 2017-2018. TỦ S�CH NƯỚC Mặn Qui Nhơn 2017. Trang 32-33.

[27] �GH Gioan-Phaolô II, Sắc lệnh phong chân phước cho thầy giảng Anrê Phú Yên.

[28] Nhi�u tác giả (Lm. Giuse Trương �ình Hi�n chủ biên) : RỰC S�NG MỘT VÌ SAO, Tìm v� chân dung � Thánh Anrê Phú Yên 1625-1644, nxb 2006. Tr. 19-28.

[29] S�D. Tr. 39-48

[30] �ỗ Quang Chính S.J. HAI GI�M MỤC �ẦU TIÊN TẠI VIỆT NAM. NXB Tôn Giáo 2008. Tr. 109. (Xem thêm : BAN BIÊN SOẠN LỊCH SỬ GI�O PHẬN, GI�O PHẬN QUI NHƠN QUA DÒNG THỜI GIAN, NXB Antôn & �uốc sáng tháng 6/2017. Trang 143)
[31][Amep, volume 121, page 748]
[Launay (Adrien), Histoire de la Mission de Siam. Documents historiques, tome I : 1657-1811, Paris, Téqui, 1920, p. 26]

Deux séminaristes se trouvant en état d’être ordonnés furent faits prêtres le dernier jour de mars, veille de Pâques [1668], « sub tilulo missionum » ; l’un se nomme Joseph, catéchiste cochinchinois, âgé de 28 à 29 ans, qui fut envoyé à ce sujet par feu Mr Hainques, et l’autre François Pérez, fils d’un Portugais originaire de Negapalan sur la côte de Coromandel, âgé de 24 à 25 ans. Ces deux sujets sont considérables pour leur piété et leur dégagement. Le premier a eu l’honneur de recevoir plusieurs coups de bâton dans les prisons de Cochinchinois, à cause qu’on le voyait assister les généreux fidèles qui y étaient détenus, et qui furent depuis condamnés à mort en haine de ce qu’ils professaient la religion chrétienne ; le second a été le seul Portugais qui ne sortit point du séminaire, lorsque l’on publia le papier contre les missionnaires sous le nom du commissaire du Saint-Office. On ne peut assez bénir Dieu de ce qu’il a donné à la mission ces deux personnes, qui ont de belles dispositions pour être quelque jour de grands missionnaires.

– (xem thêm Launay (Adrien), Histoire de la Mission de Cochinchine. tome I : 1658-1728, Paris, 2000, p. 62] :

Deux séminaristes se trouvant en état d’être ordonnés furent faits prêtres le dernier jour de mars, veille de Pâques  sub tilulo missionum ; l’un se nomme Joseph, catéchiste cochinchinois, âgé de 28 à 29 ans, qui fut envoyé à ce sujet par feu Mr Hainques ; il a eu l’ honneur de recevoir plusieurs coups de baton dans les prisons de la Cochinchine à cause qu’ on le voyait assister les généreurx fidèles qui y étaitent détenus, et qui furent depuis condamnés à mort en haine de ce qu’ ils professaient la religion chrétienne.

– (Xem thêm : BAN BIÊN SOẠN LỊCH SỬ GIÃ�O PHẬN, GIÃ�O PHẬN QUI NHÆ N QUA DÃ’NG THỜI GIAN, NXB Antôn & Ä�uốc sáng tháng 6/2017. Trang 119).

[32] HỘI �ỒNG GI�M MỤC VIỆT NAM, HẠNH C�C TH�NH TỬ �ẠO VIỆT NAM, nxb Tôn giáo 2018, tr. 6.