�ức Gioan Phaolô II và dấn thân của Tòa Thánh trong việc bảo vệ các quy�n con ngư�i

Chi�u ngày 28 tháng 7 vừa qua �ức Ông Paolo Rudelli, quan sát viên thư�ng trực của Toà Thánh cạnh Hội �ồng Âu châu Strasbourg, đã thuyết trình v�  đ� tài “Việc thăng tiến các quy�n con ngư�i  trong hoạt dộng quốc tế của Toà Thánh�, trong khuôn khổ các buổi diễn thuyết tại Rovereto, tỉnh Trento, bắc Italia. Buổi diễn thuyết do Hiệp hội “Campana dei Caduti Maria dolens “Chuông tử sĩ �ức Maria khổ đau�, tổ chức. �ây là hiệp hội cổ võ giáo dục các thế hệ trẻ yêu chuộng hoà bình và tôn tr�ng nhân quy�n qua các hoạt động văn hoá và ngoại giao.

Trong phần đầu bài tham luận �ức Ông đã duyệt qua các giáo huấn của các Giáo Hoàng Pio VI, Gregorio XVI, Pio IX, Leo XIII, Biển �ức XV, Pio XII, Gioan XXIII, và của Công �ồng Chung Vaticăng II. Từ chỗ dè dặt Toà Thánh đi đến chỗ công khai bênh vực các quy�n con ngư�i. Tiếp đến �ức Ông đã trình bầy lập trư�ng của �GH Phaolô VI và của thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II.

Nếu tri�u đại của chân phước Giáo Hoàng Phaolô VI củng cố các chiếm hữu của Thông điệp Pacem in terris của thánh Giáo Hoàng Gioan XXIII liên quan tới các quy�n con ngư�i, và ghi nhận các thử áp dụng đầu tiên từ phiá Toà Thánh trong các tương quan đa chi�u, thì với Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II các quy�n con ngư�i trở thành la bàn hướng dẫn hướng đi của  Toà Thánh trên biển của cuộc sống cộng đoàn quốc tế. Cần ghi nhận rằng việc lựa ch�n này không bắt nguồn từ một việc đơn thuần sử dụng ngôn ngữ phổ biến, lại càng không dựa trên việc duyệt xét cơ may chính trị. Sự lựa ch�n của �ức Gioan Phaolô II có các lý do thần h�c sâu rộng. Bằng chứng là Thông điệp lớn đầu tiên Redemptor hominis công bố ngày mùng 4 tháng 3 năm 1979, tức 6 tháng sau khi được bầu làm Chủ Chăn Giáo Hội công giáo hoàn vũ. Thông điệp đầu tiên này là một loại cánh cửa trang nghiêm dẫn vào huấn quy�n của �ức Gioan Phaolô II. Thông điệp �ấng Cứu �ộ con ngư�i chứa đựng suy tư v� đ� tài con ngư�i, mà �ức Gioan Phaolô II đã làm chín mùi cho tới lúc đó như là giáo sư đại h�c và là mục tử, khởi hành từ các giáo huấn của Công �ồng Chung Vaticăng II, mà ngài đã góp phần soạn thảo. Với một công thức sẽ trở thành nổi tiếng, nhưng ban đầu đã không dễ dàng được nhận ra và hiểu, �ức Gioan Phaolô II khẳng định rằng “Con ngư�i là con đư�ng của Giáo Hội�; còn hơn thế nữa “Con ngư�i là con đư�ng đầu tiên và n�n tảng của Giáo Hội�. Gốc rễ của khẳng định này là thần h�c: mỗi một ngư�i được nối li�n với Chúa Kitô một cách không thể lià tan, và vì thế việc phục vụ con ngư�i là điểm giao thoa của việc loan báo Tin Mừng và thăng tiến con ngư�i, là con đư�ng bí tích rộng mở cho thế giới, là diễn văn của Giáo Hội và là việc đối thoại với tất cả m�i ngư�i thiện chí.

** �ó là điểm neo thần h�c quan niệm của �ức Gioan Phaolô II v� các quy�n con ngư�i, là đ� tài được khai triển rộng rãi trong số 17 của Thông điệp �ấng Cứu �ộ con ngư�i, và trong đó chúng ta đã có thể nhận ra các liệt kê sẽ được khai triển trong suốt tri�u đại của ngài, cách riêng là các tư tưởng mà �ức Gioan Phaolô II sẽ diễn tả ra trong tháng 10 cùng năm 1979 trước Diễn đàn Liên Hiệp Quốc. Trong các trang của Thông điệp �ấng Cứu �ộ con ngư�i  ta nhận thấy có một sự ủng hộ công việc của Liên HIệp Quốc và các nguyên tắc chứa đựng trong Bản Tuyên Ngôn Nhân  Quy�n 1948 như chưa từng xảy ra cho tới lúc đó trên bình diện huấn quy�n giáo hoàng. �ức Gioan Phaolô II nói: “Nỗ lực tuyệt diệu đã được hoàn thành để khai sinh ra Liên Hiệp Quốc… hướng tới chỗ định nghĩa và thiết lập các mục tiêu và các quy�n bất khả xâm phạm của con ngư�i, bắt buộc các quốc gia thành viên nghiêm chỉnh tuân hành chúng. Như thế các quy�n con ngư�i được đặt định trở thành “nguyên tắc n�n tảng của hoạt động cho thiện ích của con ngư�i…. Một cách vĩnh viễn “n�n hoà bình được giản lược vào việc tôn tr�ng các quy�n bất khả xâm phạm của con ngư�i�, và vì thế việc thăng tiến các quy�n con ngư�i được gắn li�n mật thiết với sứ mệnh của Giáo Hội trong thế giới ngày nay.

Việc tôn tr�ng các quy�n con ngư�i là n�n tảng của bất cứ dự án nào muốn được định nghĩa là duy nhân bản. Cố ý ám chỉ tình hình của các chế độ độc tài cộng sản �ức Gioan Phaolô II khẳng định rằng: “Việc tôn tr�ng này cũng là “tiêu chuẩn của tất cả m�i chương trình, m�i chế độ, m�i chính quy�n�.

Chúng ta nhận thấy có ba trục quan tr�ng trong cấu trúc tư tưởng của �ức Gioan Phaolô II liên quan tới đ� tài nhân quy�n: trước hết là việc chân thành chấp nhận các tư tưởng trong Bản Tuyên Ngôn Nhân Quy�n 1948, nảy sinh từ việc thừa nhận một tính cách đồng bản tính của các quy�n con ngư�i với nguyên tắc thần h�c v� phẩm giá của từng bản vị con ngư�i; thứ hai, việc thăng tiến nhân quy�n được hiểu như chi�u kích nòng cốt sứ mệnh của Giáo Hội trên thế giới, và như vậy như là phần toàn vẹn của việc loan báo Tin Mừng; thứ ba, việc tôn tr�ng các quy�n con ngư�i như là thước đo tính cách hợp pháp của các hệ thống và chế độ chính trị khác nhau.

Bên cạnh 3 trục tư tưởng chính này còn có thêm một trục tư tưởng thứ tư nữa, đã chỉ được vạch ra trong Thông điệp �ấng Cứu �ộ con ngư�i, nhưng sẽ được đào sâu trong các can thiệp tiếp theo, nghiã là mối dây nối kết nội tại giữa các quy�n con ngư�i như là cá nhân và các quy�n của việc đào tạo nhân bản n�n tảng (gia đình, xã hội và quốc gia), phát xuất từ chi�u kích cơ cấu xã hội của con ngư�i. Liên quan tới đi�u này hồi năm 1983 như là hoa trái suy tư của Thượng Hội �ồng Giám Mục năm 1980 v� gia đình, sẽ được công bố “Hiến chương các quy�n của gia đình�, trong đó có khẳng định rằng như là xã hội tự nhiên gia đình có các quy�n riêng và bất khả xâm phạm. �� tài các quy�n của các quốc gia sẽ được �ức Gioan Phaolô II  khai triển trong diễn văn đ�c tại trụ sở UNESCO ngày mùng 2 tháng 6 năm 1980, và sẽ là đối tượng của sự chú ý đặc biệt trong diễn văn đ�c truớc Diễn đàn Liên Hiêp Quốc lần thứ hai ngày mùng 5 tháng 10 năm 1995.

** Trong cấu trúc này tự do tôn giáo có một ý nghĩa chính: nó là việc diễn tả đặc biệt phẩm giá siêu việt của con ngư�i, quy�n bất khả xâm phạm của lương tâm, và có một chi�u kích xã hội nội tại – thật thế tôn giáo được tuyên xưng một cách bình thư�ng bên trong một cộng đoàn – thư�ng gắn li�n với n�n văn hoá của một quốc gia. Việc tôn tr�ng tự do tôn giáo như thế trở thành một loại giấy quỳ đo đ� ki�m cho biết mức độ của việc tôn tr�ng đích thực các quy�n con ngư�i  từ phía một chế độ chính trị, và việc bảo vệ nó đến lượt mình trở thánh một điểm không thể khước từ trong hoạt động của Toà Thánh trên trư�ng quốc tế.

Sự quý chiếu quy�n tự do tôn giáo cũng bước vào trong n�n chính trị thoả hiệp: sự kiện ngư�i ta nhắc tới một cách rõ ràng nhi�u thoả hiệp do Toà Thánh ký kết thật ý nghĩa đối với chính sự tiến triển của dụng cụ thoả hiệp. Như sẽ được ghi nhận diễn văn của �ức Giáo Hoàng cũng đã được ghi dấu bởi đi�u kiện thê thảm, trong đó các quốc gia phải sống gồm cả Ba Lan, dưới gông cùm của chủ thuyết xã hội chủ nghĩa thực thụ, các quốc gia trong đó các quy�n con ngư�i chỉ được công bố bằng miệng, nhưng không h� được tôn tr�ng. Trong giai đoạn đầu này của tri�u đại giáo hoàng việc công bố các quy�n con ngư�i được trực tiếp gắn li�n với việc đòì h�i tự do cho những ai bị áp bức dưới chế độ độc tài toàn trị cộng sản. Như vậy chỉ chưa đầy 2 năm sau khi được bầu làm Giáo Hoàng �ức Gioan Phaolô II đã có cách trình bầy một giáo lý hoàn toàn v� nhân quy�n, khởi đầu từ một suy tư có tính cách thần h�c, có lẽ lần đầu tiên gắn li�n một cách có hệ thống sứ mệnh của Giáo Hội trong thế giới – nghĩa là việc loan báo Tin Mừng – với việc tôn tr�ng và thăng tiến nhân quy�n.

Quan điểm này đã gợi hứng cho toàn tri�u đại của �ức Gioan Phaolô II. �� tài các quy�n con ngư�i đã thư�ng xuyên được nêu lên trong Diễn văn đầu năm nói với Ngoại giao đoàn cạnh Toà Thánh: đây là một thói quen phân biệt một cách rõ ràng các diễn văn của �ức Gioan Phaolô II với các diễn văn của �ức Phaolô VI, như đã trình bầy trước đây. Thế rồi cũng có thể kể đến nhi�u sứ điệp  cho Ngày Hoà Bình Thế Giới mùng 1 tháng giêng và rất nhi�u văn bản và tài liệu khác nữa.

** Nhưng đi�u đáng chú ý hơn nữa là ghi nhận việc quy chiếu các quy�n con ngư�i từ từ trở thành một trong các tiêu chuẩn chính gợi hứng cho hoạt động của �ức Giáo Hoàng và n�n ngoại giao của Toà Thánh trên trư�ng quốc tế. Việc nhắc tới các quy�n con ngư�i trở lại một cách đ�u đặn d�c dài một chuỗi các chuyến tông du, là một trong các dụng cụ đặc thù, qua đó �ức Gioan Phaolô II đã giải thích sứ vụ Phêrô của ngài. Không phải đ� tài các quy�n con ngư�i luôn luôn là trung tâm các diễn văn của ngài: dĩ nhiên sứ điệp của �ức Gioan Phaolô II tập trung vào việc loan báo đức tin.

Tuy nhiên, việc quy chiếu các quy�n bất khả xâm phạm của con ngư�i  trở thành một nét thư�ng hằng. Nó càng có ý nghĩa khi được nói lên trong các bối cảnh khó khăn dưới chi�u kích tôn tr�ng các quy�n con ngư�i, như xảy ra trong các chuyến tông du tại Chile năm 1987, hay tại Cuba năm 1998.

Từ các giáo huấn bước sang các hoạt động trong bối cảnh quốc tế, đ� tài tôn tr�ng các quy�n con ngư�i,  đặc biệt quy�n của các công nhân, và một lần nữa quy�n tự do tôn giáo, đã thật quan tr�ng trong việc đối diện với các quy�n bính chính trị tại quê hương của ngài, d�c dài các năm khi nảy sinh ra công đoàn �ộc Lập Liên �ới Solidarnosc, của luật giới nghiêm và việc chuyển tiếp từ chế độ cộng sản độc tài sang chế độ dân chủ. Thế rồi suy tư v� tương quan giữa các quy�n con ngư�i và các quy�n của các quốc gia cho  phép hiểu lập trư�ng của Toà Thánh trong tiến trình khủng hoảng của nước Jugoslavia và việc mau mắn thừa nhận n�n độc lập của Slovenia và Croazia.

Dây nối kết nội tại giữa việc tôn tr�ng quy�n quốc tế, tôn tr�ng các quy�n con ngư�i và việc xây dựng hoà bình  sẽ là n�n tảng các sáng kiến của �ức Gioan Phaolô II trong dịp chiến tranh đầu tiên của vùng Vịnh hồi năm 1991 và dịp chiến tranh thứ hai năm 2003, với một sáng kiến ngoại giao sâu rộng từ phiá �ức Giáo Hoàng, nhưng rất tiếc đã không được thành công, trong việc khẩn thiết kêu g�i đừng can thiệp quân sự vào Iraq.

Nói chung trong tri�u đại của �ức Gioan Phaolô II việc nhắc nhớ tôn tr�ng các quy�n n�n tảng của con ngư�i, bao gồm cả việc diễn tả phẩm giá siêu việt của nó, trở thành chìa khoá đ�c hiểu tương quan Giáo Hội – thế giới. Chúng ta có thể tổng kết với các l�i chính �ức Gioan Phaolô II sẽ nói vài năm sau đó với Toà �n Nhân Quy�n Strasbourg, rằng: Giáo Hội mạnh mẽ bảo vệ các quy�n con ngư�i, bởi vì Giáo Hội coi đó như là phần cần thiết của việc thừa nhận phải được trao ban cho phẩm giá con ngư�i, đã được tạo dựng nên giống hình ảnh của Thiên  Chúa và đã được Chúa Kitô cứu chuộc�.

Linh Tiến Khải

RV