�ón Xuân, ăn Tết, giữ Chay

�ón Xuân, ăn Tết, giữ Chay

Vui cùng nhân thế, khóc loài phàm nhân

Trăm năm chồng chất lỗi lầm

Vui Xuân mà vẫn khóc thầm ăn năn

�ối với Việt Nam (nói riêng) và đối với � �ông (nói chung), Mùa Chay khởi đầu khi Mùa Xuân khởi đầu, đặc biệt là năm nay – 2016, Xuân Bính Thân, Thứ Tư Lễ Tro đúng vào ngày Mùng 3 Tết. Một sự ngẫu nhiên thú vị và đầy ý nghĩa đối với ngư�i Công giáo. Chúng ta g�i là “ngẫu nhiên� nhưng chắc hẳn đó là � Chúa muốn chúng ta “xé lòng� để nhớ mình là bụi tro ngay khi chúng ta vui tưng bừng đón Xuân, ăn Tết.

Không ai thấy Xuân sao lại đón? Chẳng ai thấy Tết sao lại ăn? Phải chăng Xuân ẩn hiện trong hoa Mai, hoa �ào,… được ngư�i ta “rước� vào nhà nên g�i là đón Xuân v�? Những ngư�i ở xa trông mong ngày v� quê đoàn tụ và luôn được ngư�i thân ch� đón v� quây quần trong ngày Tết nên ngư�i ta g�i là đón Xuân. Có thể như vậy đúng hơn chăng?

Có phải Tết là bánh, mứt, kẹo, dưa hấu,… nên ngư�i ta mới có thể ăn Tết? Cũng có thể lắm.

Quả thật, khi Tết đến Xuân v�, ngày xưa ngư�i Việt thư�ng có truy�n thống dùng câu đối:

Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đ�

Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh

Trong 6 món đó có 3 thứ ăn được: Thịt mỡ, dưa hành, bánh chưng xanh. Tết là thế nên ngư�i ta mới có thể ăn được chứ! Có 3 thứ không ăn được: Câu đối đ�, cây nêu, tràng pháo. Ngày nay, 3 thứ không ăn được đã trở nên xa lạ, thậm chí giới trẻ có thể không biết rõ thế nào là câu đối đ�, cây nêu, và tràng pháo.

Có nhi�u thứ “sống� cùng ngày Tết cổ truy�n và luôn hiện hữu trong những ngày tết, câu đối (vừa nêu trên) là một nét văn hóa khó phai m�, vẫn có thể in đậm dấu ấn trong tâm thức ngư�i Việt, mặc dù có thể không hiểu nhi�u v� câu đối, nhưng chắc hẳn nhi�u ngư�i còn thuộc lòng và hứng thú khi cần dẫn chứng câu đối đó.

Khó có thể xác định câu đối này ra đ�i từ khi nào, nhưng căn cứ theo những khái niệm được dùng chỉ vật trong đó thì có thể xác định câu đối kia phải bắt đầu từ lúc nước Việt có chữ viết và chắc chắn là chữ Hán, đặc biệt là khi dân gian có thú chơi câu đối Tết. Theo các văn bản tồn tại đ�u thống nhất tên g�i sáu thứ là danh từ, nhưng có một bản dùng “tiếng pháo� và một bản dùng “xác pháo� thay cho danh từ “tràng pháo�. Tiếng pháo, tràng pháo hoặc xác pháo thì cũng là pháo – cuộn giấy đ� tròn và chắc, có thuốc nổ bên trong, có ngòi nổ, khi ngòi nổ được châm cháy thì sẽ nổ “banh xác pháo�.

Xét v� ngữ âm, có sự “đối nhau� gần chỉnh tuyệt đối: “Trắc trắc, bằng bằng, bằng trắc trắc� đối với “bằng bằng, bằng trắc, trắc bằng bằng�. Nếu vế hai dùng chữ “xác� hoặc “tiếng� thay cho “tràng� thì đối âm chỉnh tuyệt đối. Tuy nhiên, cuộc đ�i chẳng có gì hoàn chỉnh tuyệt đối. Tương đối cũng là tốt lắm rồi!

Có sáu yếu tố được lựa ch�n tiêu biểu cho hương vị Tết. Trong đó có ba yếu tố vật chất (thịt mỡ, dưa hành, bánh chưng xanh) là những thứ ăn được. Kèm theo ba yếu tố tinh thần (câu đối đ�, cây nêu, tràng pháo) là những thứ không ăn được. �ó là sự cân đối và hài hòa tạo nên số sáu (lục), mà chữ “lục� được phát âm tương tự chữ “lộc�, tức là Lộc Xuân được tr�i đất trao tặng, nghĩa là âm dương hòa hợp.

Hai màu xanh và đ� là những sắc màu nổi bật và sinh động trong mùa Xuân vui tươi, đồng th�i có cả tiếng pháo nổ, tạo âm thanh giòn giã như tiếng reo vui giữa đất tr�i bao la. Còn “câu đối đ�� chính là “góc trí tuệ� và cần thiết cho tâm hồn. Chỉ có vật chất mà không có tâm hồn thì vô nghĩa. �úng như Khổng Tử nói: “Ưa làm đi�u nhân mà không ham h�c thì bị cái mối hại che lấp thành ra ngu muội�. Vừa thực tế vừa thâm thúy!

Yếu tố tâm linh là “cây nêu�. Ngày nay hầu như dân gian không còn quan tâm. Cây nêu thư�ng được dựng vào ngày 23 tháng Chạp, ngày Táo quân cưỡi Cá Chép v� tr�i. Cây nêu là một cây tre cao khoảng 5-6m. Ở ng�n thư�ng treo nhi�u thứ: Bùa trừ tà, vàng mã, bầu rượu bện bằng rơm, cá chép giấy (cho ông Táo bay lên tr�i), giải c� vải đi�u, những chiếc khánh nh� bằng đất nung (g�i là chuông gió),…

Buổi tối, ngư�i ta treo một chiếc đèn lồng ở cây nêu để tổ tiên biết đư�ng v� nhà ăn Tết với con cháu. Trịnh Hoài �ức ghi trong sách Gia �ịnh Thành Thông Chí thế này: “Bữa trừ tịch (tức ngày cuối năm), m�i nhà ở trước cửa lớn đ�u dựng một cây tre, trên buộc cái gi� bằng tre, trong gi� đựng trầu, cau, vôi, ở bên gi� có treo giấy vàng bạc, g�i là “lên nêu�… có ý nghĩa là để làm tiêu biểu cho năm mới mà tảo trừ những xấu xa trong năm cũ�. Ngày 7 tháng Giêng, ngư�i ta “hạ nêu� (triệt hạ), ngư�i Việt kiêng đòi nợ ngư�i khác để tạo mối quan hệ tốt đẹp ấm cúng của cộng đồng trong những ngày vui Xuân. Cây nêu còn có nghĩa là “cột mốc�, là ranh giới ma quỷ không được xâm phạm theo giao kèo giữa loài ngư�i với chúng.

Câu đối mang đậm dấu ấn của cộng đồng cư dân làm ngh� lúa nước theo âm lịch với văn hóa ẩm thực là sản phẩm nuôi trồng và thú chơi trí tuệ tao nhã của một th�i “mực Tàu giấy đ��, cùng với tín ngưỡng dân gian mang tính truy�n thuyết.

�i�u đó chứng t� con ngư�i rất tâm linh, ngay cả những ngư�i vô tín ngưỡng hoặc không theo tôn giáo nào cũng vẫn mang dấu ấn tâm linh vậy. Nếu không tâm linh sao lại cúng tổ tiên và rước ông bà v� cùng ăn tết?

Năm mới khởi đầu, ai cũng muốn “đêm hai chín, co cẳng đạp thằng Bần ra cửa�, và “sáng mồng một, giơ tay bồng ông Phú vào nhà�. Không chỉ vậy, cuộc đ�i còn cần phải sống với những từ kép bắt đầu bằng chữ T, biểu hiện những đức tính: Tích cực, Tin kính, Tha thứ, Thương yêu, Tiết kiệm, Từ tốn, Tu thân, Tĩnh tâm, Tu nghiệp, Trầm tĩnh, Th�a hiệp, Thoải mái, Thánh thiện, Tự tr�ng và Tôn tr�ng ngư�i khác,…

Mùa Xuân vừa v� thì cũng là lúc mùa Chay Thánh tiếp đến đặc biệt là chúng ta đang sống trong Năm Tân Phúc Âm hóa ��i Sống Xã Hội trong Lòng Thương Xót của Chúa. Năm nay (2016), Mùa Chay được khởi đầu với ngày Thứ Tư Lễ Tro, ngày 10-2-2016, nhằm ngày Mùng 3 Tết Bính Thân. Như vậy, Giáo Hội Công giáo Việt Nam bước vào Mùa Chay đúng vào dịp Tết cổ truy�n của dân tộc.

Với ngư�i � �ông, đó là sự nối kết kỳ lạ. Mừng Xuân và vui Tết, nhưng phải luôn ghi nhớ “mình là bụi đất, và sẽ trở v� với bụi đất� (St 3:19). Ăn chay cũng phải khéo léo, nội tại quan tr�ng hơn ngoại tại: “�ừng xé áo, nhưng hãy xé lòng. Hãy trở v� cùng �ức Chúa là Thiên Chúa của anh em, bởi vì Ngư�i từ bi và nhân hậu, chậm giận và giàu tình thương, Ngư�i hối tiếc vì đã giáng hoạ� (Ge 2:13).

�ặc biệt là Chúa Giêsu đã căn dặn kỹ lưỡng và rõ ràng: “Khi ăn chay, anh em chớ làm bộ rầu rĩ như b�n đạo đức giả: chúng làm cho ra vẻ thiểu não, để thiên hạ thấy là chúng ăn chay. Thầy bảo thật anh em, chúng đã được phần thưởng rồi. Còn anh, khi ăn chay, nên rửa mặt cho sạch, chải đầu cho thơm, để không ai thấy là anh ăn chay ngoại trừ Cha của anh, �ấng hiện diện nơi kín đáo. Và Cha của anh, �ấng thấu suốt những gì kín đáo, sẽ trả lại cho anh� (Mt 6:16-18).

Tro tương đương với cát bụi, thân xác con ngư�i được tạo thành từ đất: “Thiên Chúa lấy bụi từ đất nặn ra con ngư�i, thổi sinh khí vào lỗ mũi, và con ngư�i trở nên một sinh vật� (St 2:27). Khi thân xác hư nát, nó sẽ trở v� đất cát hoặc bụi tro.

Tổ phụ �p-ra-ham đã thưa với Chúa: “Con chỉ là thân tro bụi� (St 18:27). �ó là ám chỉ cái chết của nhân loại. Còn ngôn sứ Giê-rê-mi-a mô tả cái chết là “thung lũng tử thi và tro thiêu xác� (Gr 31:10).

Tro là đi�m gở. Chúng ta dùng tro vào ngày Thứ Tư Lễ Tro để nhắc nhớ v� cái chết chắc chắn sẽ đến với chúng ta. Cái chết có thể đến sớm, cũng có thể đến chậm, nhưng chắc chắn nó sẽ đến. Nếu cái chết đến, chúng ta cần chuẩn bị, và th�i gian chuẩn bị là ngay từ bây gi�, còn cách chuẩn bị là sống theo phương cách của Chúa.

Tro là l�i khẩn thiết cầu xin Chúa ân ban lòng thương xót, lòng trắc ẩn, và ơn tha thứ. Chúng ta đ�u là những tội nhân. Chịu tro trong ngày Thứ Tư Lễ Tro là chúng ta xin lỗi Chúa v� tội lỗi mình, và chúng ta muốn dùng Mùa Chay để sửa sai để thanh tẩy tâm hồn, để kiểm soát ước muốn, và tiến bộ trong sự thánh thiện, nh� đó chúng ta sẽ chuẩn bị mừng �ại Lễ Phục Sinh.

Nào, chúng ta cùng đón Xuân, cùng ăn Tết, nhất là phải một lòng tôn kính Thiên Chúa là Chúa Tể Càn Khôn, là Chúa Xuân đích thực, và yêu thương m�i ngư�i trong tình huynh đệ liên đới!

Lạy Thiên Chúa, xin giúp chúng con trong Mùa Chay Thánh này biết nhận ra đâu là cùng đích của đ�i mình mà thành tâm ăn năn sám hối và trở v� với Ngài. Chúng con cầu xin nhân danh Thánh Tử Giêsu, �ấng cứu độ chúng con. Amen.

TRẦM THIÊN THU