Chống khủng bố theo tinh thần kitô: �ức Phanxicô, bạo lực và tôn giáo

Xem lại các l�i tuyên bố gây tranh cãi v� nạn khủng bố, hồi giáo và bạo lực tôn giáo. Các l�i tuyên bố trong đư�ng thẳng của tư tưởng và ngoại giao công giáo gần đây nhất từ �ức Piô XII và �ức Bênêđictô XVI.

�ây không phải lần đầu tiên một giáo hoàng bị phản đối trên máy bay. Khi nói v� bạo lực công giáo với bạo lực hồi giáo. �ức Phanxicô không nhẹ l�i. �ức Bênêđictô XVI trên đư�ng từ Phi Châu v� cũng không kém, khi ngài nghi ng� v� các phản ứng tích cực của bao ngừa thai. Toàn thế giới đã la ó. �i�u mới đối với �ức Phanxicô là có nhi�u tín hữu kitô cũng hùa theo la ó.

Suy nghĩ ở trong tư thế của �ức Giáo hoàng

Trong bối cảnh chiến tranh – chính �ức Giáo hoàng nói – sau một loạt tấn công khủng bố và vụ ám sát bỉ ổi linh mục Hamel khi cha đang làm lễ trên bàn th�, thì thần kinh bị căng thẳng, vì vậy khó mà có một khoảng cách để suy nghĩ vấn đ�.

Ngư�i ta có thể trách các l�i nói cụt ngủn của �ức Giáo hoàng, cho đó là gây “hoang mang� và có tác động tiêu cực. Nhưng nếu ngư�i công giáo không cố gắng để hiểu và tiếp tay trong chi�u hướng sâu đậm của ngài thì ai sẽ là ngư�i làm?

�ức Giáo hoàng này có phương pháp, có dấu ấn của mình và ngài gây phi�n hà. �i�u ông Rémi Brague nói v� hồi giáo – đừng nghĩ tôn giáo theo mô thức công giáo – có thể áp dụng với �ức Phanxicô: đừng nghĩ v� ngài theo khuôn mẫu của các giáo hoàng khác. Các vị ti�n nhiệm của ngài là những ngư�i ở trong môi trư�ng đại h�c, không phải ngài. Ngài là giáo hoàng, ngư�i lãnh đạo Giáo hội công giáo được các hồng y bầu lên để mình vẫn là mình, chứ không phải bản sao của một ngư�i khác. �ể hiểu ngài, ngư�i ta phải suy nghĩ, phải hiểu theo tinh thần công giáo, có nghĩa là dưới ánh sáng của truy�n thống và của giáo huấn của các vị ti�n nhiệm của ngài. Ví dụ �ức Gioan-Phaolô II ở Casablanca (1985), �ức Bênêđictô XVI ở Ratisbonne (2006). �ây là vấn đ� tuy�n tri thức và thiêng liêng. Sau đó phải đón nhận các l�i của ngài trong cương vị giáo hoàng, với ơn chức phận giáo hoàng, chứ không phải như một nhà lãnh đạo chính trị hay lãnh đạo quân đội. Và nếu có một sự nghi ng�, phải nắm vững l�i của ngài trong toàn bộ bối cảnh của nó, thì nên im lặng thay vì chỉ trích công khai và luôn tự vấn v� cái gì là thích đáng trong phản ứng của mình đối với Giáo hội, đối với thế giới.

�ức Phanxicô đã muốn nói gì?

�ược h�i v� các vụ tấn công nhân danh hồi giáo, �ức Phanxicô đã đưa ra hai câu trả l�i gây sốc: 1/ không thể nói hồi giáo là khủng bố; 2/ bạo lực khắp nơi, ngay cả nơi ngư�i công giáo. Ngư�i ta hiểu: ngư�i rể công giáo giết mẹ vợ thì cũng bỉ ổi như tên sát nhân giết linh mục Hamel nhân danh hồi giáo. Nói cách khác, bạo lực hồi giáo là tương đối. Sự dữ của tín hữu kitô phản bội Phúc Âm thì cũng cùng bản chất với sự dữ của tội ác giết ngư�i nhân danh tôn giáo.

�ức Giáo hoàng không nói như vậy. Giáo sư đại h�c Jean-Marie Salamito lưu ý, ngư�i ta đã dịch sai l�i của �ức Phanxicô: violenza islamica trong tiếng � không có nghĩa là bạo lực hồi giáo, nhưng là bạo lực của những ngư�i hồi giáo. Như thế, �ức Giáo hoàng không đối chiếu giữa một bạo lực xuất xứ từ một tôn giáo này với bạo lực xuất xứ từ một tôn giáo khác; ngài chỉ đơn giản nói đến bạo lực giữa con ngư�i, một số ngư�i viện đến lý do của một tôn giáo, ngư�i khác thì không, nhưng để nêu lên, bạo lực trước hết ở trong tâm hồn của tất cả m�i ngư�i. Thông điệp chính của ngài không đổi: đây không phải là tôn giáo giết. Nêu ra một tôn giáo nào là nguyên do của bạo lực sẽ góp phần duy trì sự dữ, và nó quay ngược lại chống tất cả m�i ngư�i (kể cả tín hữu kitô), và nhất là còn kích động các căng thẳng, đáng kể nơi những ngư�i cần làm dịu xuống.

Gốc rễ của sự dữ

Như thế cần phải có hai cách đ�c l�i của �ức Giáo hoàng.

1/ ��c theo nghĩa thần nghiệm của sự dữ trong thế giới. Sự dữ ở khắp nơi, trước hết là nơi tôi và trong tôi. Từ đó mới có những chữ rất nghiêm khắc: “Nạn khủng bố là ti�n bạc.� Nguyên do chính của bạo lực và chiến tranh trên thế giới là ở sự hám ti�n bạc của con ngư�i bị thương tổn bởi tội.

2/ ��c theo nghĩa thực tiễn: chúng ta đang có chiến tranh chống sự dữ v� mặt đạo đức trước hết, kể cả chống nạn khủng bố. �ức Giáo hoàng nói đến việc tỉnh ngộ lương tâm, không phải theo chiến lược quân đội, nhưng khi làm như vậy, ngài tấn công sự dữ tận gốc rễ. Nạn khủng bố được định nghĩa như một sự biểu lộ của một hình thức tuyệt v�ng. Vì cái gì mà xã hội chúng ta tạo nên một sự tuyệt v�ng như thế? �ó là câu h�i phải đặt ra. Cũng như phá thai là trở ngại chính của hòa bình (theo Mẹ Têrêxa), cũng như ti�n bạc – tương tự với tất cả dục v�ng khác: quy�n lực, thú vui ích kỷ – là nguyên do chính của bạo lực và chiến tranh. Tại đất nước chúng ta, các tên lưu manh bị những ngư�i trong tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng lèo lái, thì h� cũng là nạn nhân của một nước Pháp theo chủ nghĩa vật chất, đã không biết yêu thương mình.

Tiếp đó, cho kẻ thù căn tính là khủng bố thì khép h� vĩnh viễn trong một quy trình mà bằng m�i giá phải kéo h� ra. Tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng không phải là hồi giáo. Nếu muốn làm cho tất cả các ngư�i hồi giáo thành những ngư�i khủng bố, thì chúng ta nói hồi giáo là khủng bố. Như thế là đi quá xa.

“�ó là sai khi chống lại Phương Tây và hồi giáo� (�ức Bênêđictô XVI)

Tôi đ�c thấy tiếp cận này là tự sát: không muốn có chiến tranh vì hại đến sự thật, thì vừa có chiến tranh vừa mất danh dự. Nhưng �ức Giáo hoàng không bao gi� nói các Quốc gia không được bảo vệ, cũng không được chỉ rõ ra kẻ thù. Chính xác ngài còn nói ngược lại, cách chính xác hơn các vị ti�n nhiệm của ngài. Là nhà lãnh đạo tôn giáo, ngài muốn bình an trong các tâm hồn. Là nhà lãnh đạo Giáo hội, ngài biết luật thánh, một tín hữu kitô làm sự dữ thì tổn hại đến hòa bình nhi�u hơn là một ngư�i hồi giáo điên vì giận dữ. Ngài biết huy�n bí của sự dữ chạm đến toàn nhân loại. Chủ nghĩa phát xít và cộng sản được sinh ra trong các xã hội kitô giáo: tại sao? �i�u này không có nghĩa Giáo hội chịu trách nhiệm, Giáo hội là một trong những nạn nhân chính. Các vụ thảm sát ở Rwanda đập vào một trong các nước có nhi�u tín hữu kitô nhất Phi Châu: vì sao?

�i�u này có nghĩa là ngài không nói sự thật v� hồi giáo? Không, chắc chắn không. Giáo hội và các giáo hoàng nói rất nhi�u v� đ� tài này. Bài diễn văn Ratisbonne nói lên rất nhi�u, và đặc biệt rất tinh tế. Nhưng những gì �ức Bênêđictô XVI nói trước các trư�ng đại h�c �ức thì ít mang tính cách chỉ trích hồi giáo hơn là một l�i tự phê mang lý do Tây phương nói chung, và kitô giáo nói riêng. �i�u kiện đối thoại giữa các văn hóa và tôn giáo, đó là trở v� với lý trí. Không có cảm xúc, không đơn giản quá mức, huống là th�a thuê dễ dàng chống con dê tế thần nhân danh sự thiện chống sự ác.

Trong một bài diễn văn trước, nhân dịp kỷ niệm sáu mươi năm quân �ồng minh đổ bộ xuống Normandie, �ức Joseph Ratzinger đã trình bày các đi�u kiện để có hòa bình trong một thế giới bị vẫn đục bởi sự thông đồng giữa Phương Tây và hồi giáo: “Ngư�i này ngư�i kia là những thế giới đa hình (…) tương tác qua v� với nhau. Trong chừng mực này, đó là sai khi chống toàn bộ Phương Tây và hồi giáo.� Ngư�i ta không trả l�i bệnh lý của tôn giáo bằng bệnh lý của lý trí, cả hai đ�u phải chia sẻ với nhau.

Chính xác, đó là những gì �ức Phanxicô nói: bạo lực hồi giáo – hay bạo lực của những ngư�i hồi giáo – thì không phải là chủ đ�, mà bạo lực như bệnh lý của một tôn giáo đã quên đi lý trí, và bạo lực như bệnh lý của một lý trí đã quên đi tôn giáo, như thế xã hội kitô giáo sẽ không vô sự.

Chống khủng bố theo tinh thần kitô giáo là tấn công vào nguyên do của sự dữ. �ể cho Quốc gia đảm nhận các trách nhiệm của mình. Các tên vô lại phải bị khống chế và lên án. Bị lùng tìm, bị đưa tên. Nhưng lý trí đòi h�i phải chăm sóc sự dữ ở gốc rễ và tránh không cho nó tái phát. Vinh dự của ngư�i công giáo là mang lại hòn đá của mình cho công việc này, đó là sứ mệnh đặc biệt của h�, kể cả sứ mệnh chính trị: giúp các Quốc gia đi xa hơn là chỉ đơn giản giải quyết các xung đột, mà phải chạm trán với nguồn cội đạo đức và văn hóa của nó.

Hành động cẩn thận

Một lập luận cuối cùng cần phải giữ lại: đó là cơ hội. �ức Giáo hoàng biết mình phải nói gì, làm gì. Chắc chắn ngài cũng ngạc nhiên khi Giáo hội đã không có bài diễn văn tổng hợp v� hồi giáo và thực tế của nó, cả v� mặt tôn giáo, xã hội và chính trị. Nhưng các tình huống biện hộ để có một cách thích ứng cho bối cảnh chiến tranh riêng của chúng ta, với một sự kháng cự sát cạnh. Nói một cách khác, làm nhi�u việc cùng một lúc.

Một vài ví dụ gần đây nhắc lại, chẳng hạn qua linh mục Christian Vénard hay qua nhà sử h�c Christophe Dickès. Ngư�i ta trách �ức Piô XII im lặng trong th�i chiến tranh, một im lặng do ngài muốn và vì cẩn thận: đi�u này không có nghĩa Giáo hội không nói gì v� chế độ phát xít hay khuyến khích chống lại phát xít. Ngài có cả một thông điệp. Chúng ta biết, có những tín hữu kitô công khai chống Hitler và không bao gi� bị Rôma lên án. Cũng vậy, chúng ta cũng không bao gi� nghe �ức ông von Galen, �ức hồng y Saliège hay xơ Têrêxa-Bênêđictô Thánh giá (Édith Stein) chỉ trích �ức giáo hoàng Piô XII.

Với vụ Ostpolitik cũng vậy: bộ máy giáo đi�u dùng để lên án của cộng sản cũng không thể hoàn chỉnh hơn, Giáo Hội cũng chống cự lại. Tuy nhiên, ngoại giao Vatican của �ức Hồng Y Casaroli rõ ràng đã làm m�i chuyện để làm dịu xuống, dù rõ ràng phải chịu thiệt hại cho lợi ích của sự thật. �ây này không phải muốn nói là không có các l�i giải thích thư�ng xuyên trầm tr�ng giữa Rôma và Giáo Hội địa phương, nhưng nó được làm một cách kín đáo. Chúng ta đã nghe �ức Hồng Y Wojtyla nổ chống �ức Phaolô VI? Có, rất nhi�u ngư�i công giáo �ông Âu thư�ng cảm thấy mình bị b� rơi, có, chúng tôi đã có thể làm tốt hơn. �ó là toàn nhân loại của Giáo Hội trong tình trạng căng thẳng của mình đã nói lên, và sẽ không bao gi� thoát kh�i giới hạn của nó trên trái đất.

Chấp nhận các yếu kém này, nhưng cũng chấp nhận sức mạnh của Giáo hội, không bao gi� một mình và m�i ngư�i đ�u có phần trách nhiệm của mình, theo ơn g�i của mình: trong đơn vị của hy v�ng, không bao gi� lầm, nhưng không vội vã, ngư�i phải im lặng dựa trên ngư�i nói sự thật; ngư�i nói được không quên những ngư�i không thể nói được. Ai hiểu được thì hiểu: Giáo Hội không phải là một n�n dân chủ cũng không phải là một lực lượng quân sự, cũng không phải một tổ chức Phi Chính Phủ. Nhưng Giáo hội đã thắng thế gian.

Giuse Nguyễn Tùng Lâm chuyển dịch