Tôi có thà nh công khi nói cho con cái hiểu những giá trị theo đó tôi sống suốt Ä‘á»i không? Xin các cha mẹ yên tâm: các giá trị thiết yếu, sâu Ä‘áºm, hướng ná»™i cá»§a mình sẽ được trao truyá»n, không phải qua lá»i nói nhưng qua cuá»™c sống.
Tôi có truyá»n được cho con cháu các xác quyết, những Ä‘iá»u tôi tin, những Ä‘iá»u là m cho tôi sống không? Rất nhiá»u cha mẹ, ông bà đôi khi cảm thấy mình không trao truyá»n gì được, sợi giây nối kết đã bị cắt đứt. Có phải đây là má»™t cảm nháºn sai không?
ÄÆ°Æ¡ng nhiên là các Ä‘iá»u kiện trao truyá»n đã thay đổi, như sá» gia Marc Ferro đã giải thÃch trong quyển sách “Chúng ta trao truyá»n gì cho con cái chúng taâ€, quyển sách ông cùng viết vá»›i bác sÄ© tâm thần cho trẻ em và trẻ vị thà nh niên Philippe Jeammet. Ông nhắc lại, “Cách đây không lâu, con cái lặp lại cùng sinh hoạt cá»§a cha mẹ. Di sản nghá» nghiệp (và các giá trị liên hệ đến) ngà y nay hoà n toà n không còn. Thá»i mà cha là công nhân cá»™ng sản, con công nhân cá»™ng sản, cha trưởng giả công giáo, con trưởng giả công giáo đã không còn.â€
Trẻ con chịu nhiá»u ảnh hưởng khác nhau
Song song và o đó, từ 40 năm nay, các thể chế, trưá»ng há»c, Quốc gia, Giáo há»™i đã mất uy tÃn; đạo đức truyá»n thống bị xáo trá»™n. Lương tâm cá nhân bị dân chá»§ hóa, trẻ con cà ng ngà y cà ng sá»›m đòi có ý kiến riêng. Từ những năm 1970, ngưá»i dân không tham gia và o bất cứ hệ thống nà o mà há» không bà n cãi, thương thảo và “tá»± do chá»n lá»±aâ€. Nhà xã há»™i há»c Olivier Galland kể giai thoại sau minh há»a đúng cho trưá»ng hợp nà y: “Khi tôi 10 tuổi, cha tôi đưa cho tôi Ä‘á»c các tiểu thuyết trong thư viện cá»§a ông để giá»›i thiệu các gương mặt lá»›n trong văn chương. Tôi cÅ©ng muốn là m như váºy vá»›i đứa con trai 10 tuổi cá»§a tôi: má»™t thất bại hoà n toà n. Vì nó muốn chá»n sách nà o nó muốn Ä‘á»c!â€
Trong lãnh vá»±c nà y, gia đình không còn đóng vai trò trao truyá»n duy nhất. Từ còn rất nhá», trẻ con đã chịu rất nhiá»u ảnh hưởng, tứ phÃa từ trưá»ng há»c, hệ thống truyá»n thông báo chÃ, đôi khi các hệ thống nà y lại chuyển tải những giá trị ngược vá»›i các giá trị cá»§a gia đình. “Văn hóa truyá»n thông mà trẻ con giao tiếp má»—i ngà y, các chương trình cá»§a tuổi trẻ góp má»™t phần và o đó và thưá»ng đưa ra những giá trị ngược vá»›i nhà trưá»ng: cổ động sá»± thà nh công phi thưá»ng không cần cố gắng, cổ xúy việc phô bà y Ä‘á»i sống riêng tư, khuyến khÃch những việc có tÃnh chốc lát, thá»a mãn chốc lát, bình thưá»ng hóa các lối ứng xá» lệch lạc, sa Ä‘á»a, tá»™i ác…â€
Ngạn ngữ Ả ráºp có câu: “Con ngưá»i giống thá»i buổi cá»§a mình hÆ¡n giống chaâ€. Nhà xã há»™i há»c cho giá»›i trẻ Michel Fize đã cho thấy, là m sao trong ba mươi năm, ảnh hưởng cá»§a cha mẹ bị giảm trước ảnh hưởng cá»§a trà o lưu xã há»™i. Äặc biệt là “nhóm đồng bạn†ở tuổi vị thà nh niên. Ông giải thÃch, “Giá»›i trẻ ngà y nay có văn hóa riêng, có mã quy chiếu riêng, có mẫu căn tÃnh riêng, có những giá trị dưới má»™t và i hình thức như tá»± do, tá»± láºp, cá nhân chá»§ nghÄ©a nhưng cÅ©ng có giá trị cá»§a lòng tương trợ. Theo ông, khi ảnh hưởng cá»§a loại văn hóa nà y lá»›n dần thì ảnh hưởng cá»§a cha mẹ bị giảm. Nhưng Ä‘iá»u đó không có nghÄ©a là tiến trình “thấm nhiá»…m cha mẹ†không tiến hà nh, má»™t khi ảnh hưởng cá»§a tuổi vị thà nh niên qua Ä‘i thì ảnh hưởng gia đình sẽ trồi lên.â€
Bầu khà tin tưởng giúp cho sá»± trao truyá»n
Các ná»n văn hóa khác nhau, các thay đổi lối sống không ngăn cản sá»± trao truyá»n. Äó là ý kiến cá»§a bà Jeannine Marroncle, trị liệu gia cho các cặp vợ chồng. Bà nói, “chúng ta không ở trong cùng má»™t thuyá»n vá»›i con cái, vá»›i cháu chắt nhưng chúng ta vẫn là mốc quy chiếu cá»§a chúng.†Và dụ sá»± chung thá»§y cá»§a các cặp. Bà nói tiếp, “con cái chúng ta không sống như chúng ta, chúng không đám cưới, không cam kết gắn bó sống suốt Ä‘á»i vá»›i nhau như chúng ta đã cam kết. Nhưng lương tâm chúng lúc nà o cÅ©ng chất vấn: là m sao để có thể sống chung thá»§y? Chung thá»§y có thể là má»™t giá trị không?â€
Bà nói tiếp, “Những gì chúng ta trao truyá»n lá»t ra khá»i bà n tay chúng ta. Tôi đã thấy có rất nhiá»u ngưá»i hỠđã là m được công việc nà y, trao truyá»n cá»§a hỠđã được cắm rá»…. Những gì được trao truyá»n không phải ở trong thứ tráºt cái chúng ta muốn, nhưng trong thứ tráºt cái chúng ta có, cốt lõi nhân bản sâu Ä‘áºm cá»§a chúng ta. Äiá»u là m trở ngại cho sá»± trao truyá»n là ná»—i lo, ná»—i sợ, sá»± khước từ cá»§a chúng ta, chúng ta cÅ©ng truyá»n Ä‘i ná»—i lo, ná»—i sợ, sá»± khước từ nà y.â€
Cha mẹ vẫn phải tiếp tục trao truyá»n các giá trị thiết yếu, sâu Ä‘áºm, hướng ná»™i, không phải bằng lá»i mà bằng cuá»™c sống, đó là ý tưởng mà bác sÄ© tâm thần và nhà phân tâm Philippe Jeammet triển khai. “Những gì chúng ta truyá»n cho con cái không phải là những gì trong bà n tay chúng ta nắm được nhưng là tinh thần chúng ta. Và tinh thần nà y trước hết là sá»± tin tưởng nÆ¡i ngưá»i lá»›n, nÆ¡i thế giá»›i chung quanh mình.â€
Ông giải thÃch, lòng tin tưởng nÆ¡i chÃnh mình và nÆ¡i ngưá»i khác, qua cha mẹ chúng, sẽ xây dá»±ng nÆ¡i đứa bé khi nó còn nhá» má»™t cái nhìn mà chúng nhìn vá» chÃnh nó và vá» thế giá»›i, cảm nháºn “an toà n†mà thế giá»›i chung quanh có cho nó hay không. Ngược lại, đứa bé cảm thấy bất an, thì nó sẽ thiếu tin tưởng và o thế giá»›i bên ngoà i, nó sẽ sợ sá»± thay đổi. ChÃnh bầu khà tin tưởng kết nối được sợi giây trao truyá»n. Ông Philippe Jeammet giải thÃch, “nếu trẻ con bất an thì nó sẽ thiếu tá»± tin, sẽ thấy cần để bám và o các giá trị tê cứng vì khi có má»™t cái gì thay đổi, dịch chuyển thì nó cảm thấy bị Ä‘e dá»a. Khi bị lo lắng, con ngưá»i có khuynh hướng trao truyá»n má»™t cách hoảng sợ tÃnh lá»… độ, các giá trị váºt chất, má»™t địa vị xã há»™i, há» nghÄ© má»™t khi có được là xong tất cả má»i sá»±. Váºy, trong chÃnh sá»± trao truyá»n là trao truyá»n má»™t Ãt cái chết: các xã há»™i sÆ¡ khai mà các táºp tục tê cứng bị chết vì cứ trao truyá»n cùng má»™t chuyện. Cuá»™c sống là mở ra vá»›i các thay đổi. Ông nói rõ thêm, chắc chắn các thay đổi đã quá nhanh trong những năm vừa qua. Các ngưá»i trẻ có lối sống khác vá»›i lối sống cá»§a cha mẹ, có văn hóa, có táºp tục xã há»™i khác nên má»›i có cảm tưởng “má»i thứ bị cuốn trôi hếtâ€.
Khi cho rằng “chẳng còn giá trị gì†thì đó là một ảo tưởng: hình thức thay đổi nhưng nội dung vẫn còn.
Các giá trị được đem ra thực hiện một cách khác nhau
Ông Jeammet nhắc lại, “chúng ta mang trong mình Ä‘iá»u thiết yếu mà cha mẹ chúng ta đã trao truyá»n. Äến lượt mình, chúng ta trao truyá»n các giá trị cá»§a chúng ta và chấp nháºn những giá trị nà y sẽ được Ä‘em ra thá»±c hiện má»™t cách khác. Không nên hoảng sợ khi con cái mình xa các giá trị nà y và không sống theo lối sống cá»§a mình. Äiá»u đó không có nghÄ©a là không có trao truyá»n. Chìa khóa cá»§a sá»± ngá»™ nháºn giữa các thế hệ ở trong ngịch lý nà y: ngưá»i ta có khuynh hướng chống vá»›i những ngưá»i ở gần chúng ta nhất, khuynh hướng nà y là m gay gắt nÆ¡i tuổi vị thà nh niên.
Ông nhấn mạnh, “ngưá»i lá»›n có khi nghÄ© những gì mình trao truyá»n không quan trá»ng. Há» lầm: há» có vô số Ä‘iá»u để trao truyá»n. Và há» phải bỠảo tưởng rằng má»i sá»± phải được kiểm soát, há» không được bá» cuá»™c, há» phải trao truyá»n hà nh lý tin tưởng và o ngưá»i lá»›n, và o con ngưá»i, và o khả năng tin và o cái đẹp cá»§a cuá»™c sống và trong sá»± sáng tạo cá»§a nó cho con cái mình…â€
Và o thá»i buổi mà các ná»—i sợ và cảm nháºn bất an đôi khi thắng thế, thì thông Ä‘iệp nà y cà ng được trao truyá»n hÆ¡n.
Marta An Nguyễn dịch
Phanxicovn

