Bị giằng co bởi các đại văn hào

Nữ văn sĩ ngư�i Anh A.S. Byatt có lẽ là tiểu thuyết gia viết bằng tiếng Anh hàng đầu ngày nay. Chắc chắn một ngày nào đó bà sẽ được trao tặng Giải Nobel văn chương.

Cuốn tiểu thuyết mới nhất của bà, Quyển sách của Trẻ em (The Children’s Book), giống như m�i tiểu thuyết của bà, cô đặc, đầy thách thức, và không dễ đ�c. Khó đ�c không phải chỉ vì dày (hơn 600 trang) và hòa trộn rất nhi�u lịch sử, nghệ thuật, kiến trúc, chính trị, kinh tế, áp bức, ý thức hệ, thần thoại, tình yêu, tình dục, lạm dụng, cuộc sống gia đình, mà còn vì nó làm đảo lộn một suy nghĩ đã có sẵn. Cuộc sống, như bà dàn ra, không đi theo những đư�ng luân lý rõ ràng, dễ dàng xác định. Bất kỳ nhận thức dễ dãi nào v� lịch sử, luân lý, gia đình hay tình dục, đ�u tan vụn khi bạn đ�c bà. Như tất cả các đại văn hào, Byatt đã đảo lộn và kéo căng tâm trí.

Và phải nói đi�u gì đây v� sự đảo lộn này? Có lành mạnh không? Nếu là Ki-tô hữu với những ni�m tin đã rõ ràng v� cuộc đ�i, luân lý, tính dục, gia đình, thì có lành mạnh không nếu chúng ta tiếp xúc với loại gây đảo lộn này? Chẳng lẽ chúng ta không nên đ�c những loại củng cố đức tin và luân lý sao? Tại sao lại cố tình mò vào hang c�p tri thức và luân lý?

Bởi lẽ, tôi tin rằng, cái hang c�p này chứa đựng một phần chìa khóa dẫn tới luân lý và đức tin trưởng thành.

Một đức tin trưởng thành là một đức tin đã qua thử thách và bất kỳ các nguyên tắc luân lý nào đáng để chúng ta bái ngưỡng đ�u không được chùn bước trước những cái phức tạp thật sự của đ�i sống. Quan tr�ng là chúng ta có được gốc rễ vững chắc và được nuôi dưỡng trong giáo lý đức tin và các nguyên tắc luân lý của mình; nhưng để đạt đến mức độ trưởng thành, chúng ta cũng phải bị/được kéo căng và buộc phải đi qua những mi�n hoang vắng mà, đặc biệt là ban đầu, có thể có vẻ hỗn độn, bất ổn, và đầy đe d�a. �i�u nghịch lý là bất ổn này lại có tính chất nuôi dưỡng. Nếu con tim và trí óc chúng ta rộng mở, chúng ta có thể tìm thấy trong khoảng không gian bất ổn đó đôi đi�u quan tr�ng và phong phú, nó sẽ mở rộng và làm giàu v� nhân tính lẫn trong đức tin và luân lý của chúng ta.

�ây là cách Byatt đã mô tả trong cuốn Quyển sách của Trẻ em: Philip Warren, một trong những nhân vật của bà, một nghệ sĩ trẻ đầy khát v�ng, anh sống trong bảo b�c, thậm chí còn thiếu cả h�c vấn cơ bản. �ược một số nhà bảo trợ giàu có đưa đến Paris, anh nhìn lại mình, một thanh niên non nớt không được giáo dục, đứng trong phòng triển lãm của điêu khắc gia Rodin, chăm chú nhìn tác phẩm của bậc thầy vĩ đại này. Những gì anh nhìn thấy đã phá tung thế giới của anh, nhưng anh cũng cảm nhận một đi�u gì đó khác:

Những hình thể điêu khắc lớn lao của da thịt và cơ bắp lù lù ẩn hiện. Những khuôn mặt phụ nữ lạnh lẽo thanh tú nổi lên từ đá tảng xù xì, hay ẩn rút trong đó. �âu đâu cũng thấy một sinh lực khủng khiếp – quằn quại, rướn sức, săn đuổi, chạy trốn, ôm siết, gào thét, nhìn chòng ch�c. Phản ứng bản năng đầu tiên của Philip là quay đầu b� chạy. Những cái đó là quá sức. Quá mạnh tới mức sẽ hủy hoại anh – khi đối diện với cơn lốc xoáy sáng tạo điêu luyện này, làm sao anh còn có thể tạo ra những hình ngư�i lưới mắt cáo và những chai l� đơn sơ được nữa? Vậy nhưng lại có một thôi thúc ngược lại. Cái này quá tuyệt v�i, phản ứng duy nhất trước nó là tạo ra một cái gì đó. Anh suy nghĩ bằng các ngón tay và đôi mắt. Anh li�u lĩnh lướt bàn tay trên những hông, những b� môi, những ngón chân và những món tóc chạm khắc, để cảm thấy cho được chúng đã được tạo ra như thế nào.

Có một bài h�c ở đây, tôi tin như vậy: Chúng ta phải cẩn tr�ng v� những gì chúng ta cho phép bước vào cuộc đ�i mình. �ôi khi sinh lực có thể dữ dội đến mức phá hủy, hay tiêu diệt đức tin và luân lý chúng ta. Một tinh thần lành mạnh gắn keo làm cho chúng ta vững chắc, còn phơi ra quá mức trước những gì hoang dã có thể làm cho nó tan vụn ra. Nhưng đi�u ngược lại cũng đúng: Chúng ta không thể nào che chắn cho đức tin và luân lý của mình bằng cách giam mình trong một căn phòng để được an toàn mà hoàn toàn đoạn tuyệt với tư duy và nghệ thuật, một căn phòng trong đó các nghệ sĩ vĩ đại và nhà văn thế tục bị coi là những mối đe d�a.

Khi h�c triết ở trư�ng dòng, tôi có hai loại giáo sư: Một nói với tôi rằng, là h�c viên trư�ng dòng, chúng tôi phải đ�c những tư tưởng vĩ đại như Kant, Hegel, Feuerbach, Durkheim, và Marx chỉ để chúng tôi có thể phản bác h�. Loại thứ hai khuyên khác: “Cứ công nhận như vậy, vì đó là những bộ óc có đôi đi�u để dạy anh, đi�u gì đó sẽ giúp ích cho anh rất nhi�u, ngay cả đối với đức tin của anh. Hãy cẩn tr�ng, nhưng hãy rộng mở!�

Cẩn tr�ng, nhưng rộng mở, thật sự đó là chìa khóa: M�i vương quốc đ�u cần được bảo vệ. Tin khác đi là ngây thơ. Có những mối nguy hiểm trong việc đơn giản mở rộng lòng mình một cách ngây thơ và bừa bãi với tất cả m�i thứ và bất kỳ thứ gì rực rỡ, tràn đầy năng lượng tình cảm hay căng đầy sức sống. �ôi khi sức mạnh nguyên sơ của nó có thể tràn ngập và chôn vùi chúng ta. Ở xã hội phương Tây ngày nay không phải vì thiếu sinh lực mà chúng ta có vấn đ�. Trái lại, ngày nay chuyện quá thư�ng xảy ra là ngư�i ta thiếu một đi�u gì đó để có thể bám víu v� mặt luân lý và tín ngưỡng.

Nhưng đôi khi trong giới giáo hội của chúng ta, đi�u ngược lại là đúng. Chúng ta quá khiếp sợ trước sinh lực, đặc biệt khi nó biểu hiện ra trong nghệ thuật và văn chương. Goethe từng viết: Có nhi�u mối nguy hiểm đối với cuộc đ�i, và sự an toàn là một trong những mối nguy hiểm đó. Có thể việc đ�c những cuốn sách như Quyển sách của Trẻ em của A. S. Byatt sẽ khiến chúng ta bị đảo lộn, nhưng có lẽ, trên dặm đ�i xa thẳm, chúng ta sẽ còn bị đảo lộn hơn nữa nếu không đ�c.

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn