Trong khi có má»™t số ngưá»i lo ngại có sá»± rạn nứt vá»›i má»™t phần ngưá»i công giáo Mỹ, thì Äức Phanxicô “không sợ ly giáoâ€. Äối vá»›i nhà sá» há»c Massimo Faggioli, giáo sư nghiên cứu tôn giáo ở Äại há»c Villanova, Mỹ thì Giáo há»™i công giáo Mỹ đã ở trong tình trạng “bán-ly giáo.â€
![]()
Äức Phanxicô trong buổi há»p báo trên chuyến bay từ Madagascar vá» Rôma ngà y 10 tháng 9 – 2019. Alessandra Tarantino/EPA/MaxPPP
La Croix: Theo ông, nguy cÆ¡ ly giáo ở Mỹ có tháºt không?
Massimo Faggioli: Không, nếu hiểu theo nghÄ©a kinh Ä‘iển cá»§a thá»i Trung cổ, đó là tạo ra má»™t Giáo há»™i song song, má»™t giáo há»™i được dẫn dắt bởi má»™t ngưá»i Mỹ chống giáo hoà ng thì tôi không nghÄ© có ly giáo ở Mỹ. Nhưng lịch sỠđã biết các chá»§ nghÄ©a ly giáo ở nhiá»u dạng khác nhau, và nguy cÆ¡ đối vá»›i tôi là có tháºt, vì trên thá»±c tế, Giáo há»™i công giáo Mỹ bị chia rẽ sâu sắc và sá»± hiệp thông ná»™i bá»™ đã bị rạn nứt. Theo má»™t cách nà o đó, nước Mỹ đã ở trong tình trạng bán-ly giáo.
Má»—i ngưá»i công giáo Mỹ Ä‘á»u biết, trong cùng má»™t giáo pháºn có các giáo xứ khác nhau, vá»›i các nghi thức và các bà i giảng rất khác nhau. Và nó luôn là như váºy, nhưng đã nặng hÆ¡n vá»›i Äức Phanxicô vì ngà i đã tạo nên các phản ứng dữ dá»™i.
Các nhà trà thức, các nhân váºt trong giá»›i tà i chánh và truyá»n thông công khai chỉ trÃch ngà i. Như váºy, ngoà i trưá»ng hợp cụ thể cá»§a hồng y Burke, má»™t hồng y cá»§a Giáo triá»u thì các giám mục Mỹ, gần đây nhất là giám mục Joseph Strickland cá»§a giáo pháºn Tyler bang Texas đã công khai tuyên bố, Äức Phanxicô sai tất cả. Há» là má»™t số khoảng hai mươi ngưá»i, cách đây má»™t năm đã há»— trợ cá»±u sứ thần Washington, Tổng Giám mục Carlo Maria Vigano khi ông yêu cầu Äức Phanxicô từ chức, cáo buá»™c ngà i bao che các tá»™i phạm…
Nhưng chỉ trÃch giáo hoà ng có phải là ly giáo không?
Massimo Faggioli: Vấn đỠkhông phải là chỉ trÃch. Chỉ trÃch là hợp pháp và nó phải có chá»— đứng trong Giáo há»™i. Sau Công đồng Vatican II, rất nhiá»u ngưá»i công giáo gay gắt chỉ trÃch quan Ä‘iểm cá»§a Äức Phaolô-VI vá» phụ nữ trong Tông huấn Sá»± sống Con ngưá»i (Humanae Vitae). Nhưng há» chưa bao giá» lên án ngà i là dị giáo, cÅ©ng không đặt lại vấn đỠhợp pháp trong tư cách giáo hoà ng cá»§a ngà i. Äiá»u má»›i ở đây, là bây giá» má»™t và i nÆ¡i ở Mỹ, há» công khai cáo buá»™c giáo hoà ng Ä‘ang trên bá» vá»±c dị giáo, nếu chưa nói hẳn là dị giáo.
Từ triá»u giáo hoà ng cá»§a ngà i năm 2013, các nhà phê bình đã lên tiếng không phải từ nhiá»u ý kiến khác nhau, nhưng nhân danh chÃnh thống. Äiá»u nà y là m ngưá»i ta nghÄ© đến ly giáo. Các giám mục Mỹ rõ rà ng nghÄ© Äức Phanxicô đã phản bá»™i truyá»n thống cá»§a Giáo há»™i vá» tình dục, đặc biệt vá» gia đình, chỉ trÃch đã mở ra vỠđối thoại liên tôn giáo, phụng vụ, sinh thái từ ba năm nay.Â
Äiá»u nà y đã bắt đầu từ Thượng há»™i đồng vá» gia đình năm 2014-2015 ?
Massimo Faggioli: Má»™t cách công khai, có. Nhưng từ mùa xuân năm 2013, tháºm chà trước khi công bố vá» thượng há»™i đồng nà y, má»™t và i giá»›i ở Mỹ đã cho rằng Äức Phanxicô không đủ chÃnh thống và tháºm chà có thể là dị giáo, vì ngà i bắt đầu nói vá» ngưá»i nghèo, vá» lòng thương xót…
Äức Gioan-Phaolô II và Äức Bênêđictô XVI cÅ©ng nói vá» ngưá»i nghèo và lòng thương xót…
Massimo Faggioli: Chắc chắn, nhưng hoà n toà n khác, vì ngưá»i nói vá» ngưá»i nghèo đến từ Giáo há»™i nghèo ở Châu Mỹ La Tinh. Trong não trạng ngưá»i Mỹ, má»™t tu sÄ© Dòng Tên Châu Mỹ La Tinh là m giáo hoà ng là cú sốc và bây giá» há» vẫn còn nghÄ© váºy. Má»™t mặt vì ở Mỹ có má»™t loại chống-Dòng Tên má»™t cách nà o đó. Mặt khác vì dưới mắt Äức Phanxicô, nước Mỹ không phải là trá»ng tâm thế giá»›i mà chỉ là má»™t nước như các nước khác.
Thá»±c chất, dù Äức Phanxicô có chÃnh xác trÃch dẫn các lá»i cá»§a Äức Gioan-Phaolô II hay cá»§a Äức Bênêđictô XVI nhưng những lá»i từ miệng ngà i, láºp tức bị xem như từ má»™t giáo hoà ng nguy hiểm, có má»™t ý tưởng công giáo không chÃnh thống. Äối vá»›i ngưá»i châu Âu chúng ta, ngà i khác các giáo hoà ng khác, còn đối vá»›i ngưá»i Mỹ, ngà i ngược vá»›i các vị tiá»n nhiệm. Các phản ứng đầu tiên viết vá» ngà i năm 2013 đã nói đến má»™t “giáo hoà ng chống Mỹâ€, “ngưá»i cách mạngâ€â€¦ trước khi ngà i đưa ra các quyết định quan trá»ng nhất! Và theo thá»i gian, Ä‘iá»u nà y cà ng nặng thêm.
Má»™t trong các lý do cho sá»± phản đối nà y có thể do đây là lần đầu tiên trong lịch sá» có má»™t giáo hoà ng danh dá»± sống bên cạnh giáo hoà ng Ä‘ang tại chức, và vì ngưá»i ta chưa là m xong việc “thương nhớ†Äức Bênêđictô XVI chăng?
Massimo Faggioli: ChÃnh xác váºy. Sá»± việc ngà i từ chức là má»™t yếu tố quan trá»ng để hiểu những gì Ä‘ang xảy ra ở Mỹ. Thưá»ng thưá»ng máºt nghị bầu giáo hoà ng diá»…n ra và i ngà y sau tang lá»… vị tiá»n nhiệm. Má»™t cách tâm lý, đó là má»™t hình thức nà o đó để chôn cha… Nhưng năm 2013, chuyện nà y đã không xảy ra. Äức Bênêđictô XVI từ nhiệm nhưng ngà i luôn ở đó. Chúng ta chưa để tang. Và ngà i rất má»™t và i giá»›i ở Mỹ rất yêu chuá»™ng, kể cả bên ngoà i những ngưá»i bảo thá»§. Äối vá»›i há», Äức Bênêđictô XVI vẫn tiếp tục là giáo hoà ng vì ngưá»i kế nhiệm ngà i quá khác biệt.
Chúng ta có thể nói có các chia rẽ giữa những ngưá»i “nghiêm khắc†và ngưá»i “cải cách†không?
Massimo Faggioli: Äúng. Các vấn đỠgia đình, hôn nhân, đồng tÃnh chuyển tÃnh đóng má»™t vai trò trá»ng tâm giữa má»™t Giáo há»™i kế thừa Công đồng Vatican II muốn có thể đối thoại vá»›i thế giá»›i và má»™t Giáo há»™i đã quyết định rằng đối thoại nà y là không thể, sẽ phá há»§y Giáo há»™i và xóa tan Giáo há»™i trong thế giá»›i hiện đại.
Khi nói ly giáo, giáo hoà ng có nguy cÆ¡ quan trá»ng hóa tình trạng và tạo thà nh má»™t thá»±c tế mà ngà i nêu ra không?
Massimo Faggioli: Tôi không nghÄ© váºy. Ngà i chỉ đơn giản đặt các từ trên những chuyện gì đã tồn tại. Quyển sách cá»§a tác giả ngưá»i Pháp Nicolas Senèze – Là m thế nà o ngưá»i Mỹ muốn thay đổi giáo hoà ng (Comment l’Amérique veut changer de pape, nxb. Bayard) đã nghiên cứu tình trạng, ngà i không tạo ra nó.
Äức Phanxicô chỉ đơn giản kêu gá»i có trách nhiệm: không những chỉ các giám mục nhưng vá»›i tất cả những ai có quyá»n lá»±c trong Giáo há»™i, các nhà trà thức, các nhà tà i chánh, các nhà báo. Äức Phanxicô không muốn ngăn cháºn má»™t tiến trình nhưng láºt ngược má»™t tiến trình đã bắt đầu từ nhiá»u năm nay. Tôi đã Ä‘i nhiá»u nước trên thế giá»›i nhưng tôi chưa thấy Giáo há»™i nà o bị chia rẽ đến mức như váºy.
Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch
Phanxicovn

