Những đêm đen tăm tối sẽ cho chúng ta những gì

Sau khi qua đ�i, nhật ký của mẹ Têrêxa đã tiết lộ nhi�u chuyện gây sốc, cụ thể trong suốt sáu mươi năm cuối đ�i, nghĩa là từ tuổi 27 cho đến lúc qua đ�i ở tuổi 87, mẹ đã cố gắng hình dung một Thiên Chúa hiện hữu nhưng không có trải nghiệm xúc cảm nào v� nhiệm thể lẫn sự hiện diện của Thiên Chúa. Nhưng, suốt những năm tháng này, m�i sự trong đ�i mẹ vẫn nở hoa và lan t�a một tinh thần vị tha, buông b�, tận hiến trong đức tin một cách khác thư�ng, có thể nói là hàng trăm triệu ngư�i mới có một.

Xét bên ngoài, đi�u này có vẻ phi lý, thậm chí là nghịch lý, nhưng trong đó, hai điểm, cảm nhận Thiên Chúa vắng mặt và tinh thần buông b� phi thư�ng không phải là không dính với nhau. Ngược lại. �iểm thứ hai, chính xác, là dựa trên điểm thứ nhất, sự bất lực không thể cảm nhận Thiên Chúa, héo hon trong cảm thức đức tin, đêm đen đang lớn lên trong tâm hồn, chính là lý do vì sao đức tin của mẹ quá nguyên tuy�n và hành động của mẹ quá vô vị lợi như vây. Tóm lại, khi tất cả những cảm xúc mãnh liệt không có và trí tưởng tượng bất lực không thể tạo nên những hình ảnh v� Thiên Chúa và khái niệm v� sự hiện hữu của Ngài, thì mẹ không thể vận dụng cảm thức của mình có v� Thiên Chúa, không tái định hình nó sao cho hợp với nhu cầu riêng của mình. Mẹ phải đón nhận Thiên Chúa theo cách của Ngài, chứ không phải theo cách của mình. Sự héo hon trong đức tin của mẹ chính là đi�u làm cho đức tin đó nên nguyên tuy�n. Việc Thiên Chúa dư�ng như vắng mặt cũng giúp bảo đảm cho sự vắng mặt cái tôi của chính mẹ.

�ể hiểu được tr�n vẹn những đi�u trên, có lẽ cần đối chiếu mẹ Têrêxa, trong sự héo hon các cảm thức đức tin và tác động của việc này lên đ�i mẹ, với vô số những nhân vật tôn giáo nổi danh, trong quá khứ và hiện tại, những ngư�i, đáng buồn thay, lại thư�ng t�a ra một hình ảnh ngược lại. H� bừng lên một đức tin mạnh mẽ đầy cảm xúc, nhắc đi nhắc lại rằng Thiên Chúa quá đỗi hiện thực trong đ�i h� và h� nhận thức được sự hiện diện của Chúa Giêsu sâu đậm đến thế nào. Và thật sự không có  lý do gì để nghi ng� sự thành tâm và chân thực của h�, vì h� có một lòng nhiệt thành đang cuồn cuộn chảy trong lòng h�. Nhưng, h� không giống mẹ Têrêxa, vì l�i giảng và đ�i sống của h� thư�ng phô ra quá nhi�u cái tôi, ái kỷ, viễn tượng, dùng tôn giáo và Chúa cho lợi ích riêng của mình. Nói một cách công tâm không ác ý, thì chúng ta, và thực sự là cả thế giới, không bao gi� nhầm lẫn mẹ Têrêxa với các nhà giáo, các ngòi bút tôn giáo nổi tiếng. Chúng ta thấy trong lòng nhiệt thành tôn giáo của h� có quá nhi�u cái tôi, và thấy cảm thức tôn giáo của h� lại làm lợi cho h�. Nực cư�i là, quá nhi�u nhà giáo và ngòi bút tôn giáo nổi tiếng, khoe khoang có một đức tin mạnh mẽ hơn đức tin của mẹ Têrêxa, nhưng cảm thức v� Thiên Chúa của h� khi thể hiện ra trong đ�i sống thì ít có tinh thần vị tha.

Ludwig Feuerbach và Friedrich Nietzsche đã viết những dòng phê phán có lẽ là thâm thúy nhất v� tôn giáo và cảm thức tôn giáo. Lý lẽ của h� là tất cả m�i cảm thức tôn giáo xét cho cùng đ�u là phóng chiếu của con ngư�i, và chúng ta tạo nên một Thiên Chúa theo hình tượng và giống với chúng ta, rồi sử dụng hình ảnh đó vì lợi ích của mình. Với hai triết gia này, tất cả m�i cảm thức tôn giáo xét tận cùng chỉ là thứ mà chúng ta tự tạo ra vì lợi ích của mình. Trong quan điểm của h�, tất cả m�i cảm thức tôn giáo, luôn có một yếu tố vận dụng, lý luận, và không lương thiện, dù ngư�i đó bị bịt mắt không nhận thấy được. Những ngư�i đó tin chắc, chính Thiên Chúa, bằng cách nào đó, đặt để những gì đang xảy ra trong tâm hồn h�, dù những gì đang có trong tâm hồn h� thực ra gần như chính là lòng tư lợi, và đó là lý do vì sao chúng ta quá thư�ng phải chứng kiến một sự trái ngược đáng buồn giữa lòng sốt sắng mộ đạo bên trong nhi�u ngư�i chúng ta với thói tư lợi xét đến cùng đang lạm dụng lòng đạo đó.

Vậy thì chúng ta nói được gì v� đi�u này? Tôi đoán là Nietzsche và Feuerbach đúng đến 95%. Tuy nhiên h� sai 5% và 5% đó chính là sự khác biệt. Nhi�u bằng chứng cho thấy 95% th�i gian chúng ta lạm dụng cảm thức Thiên Chúa để phục vụ cho lợi ích của riêng mình. Tuy nhiên, Thiên Chúa sắp đặt m�i sự sao cho chúng ta không thể lúc nào cũng làm thế. Khuynh hướng của chúng ta là dựng nên một Thiên Chúa để phục vụ cho tư lợi của mình, và Thiên Chúa chỉnh đốn nó bằng cách gởi đến cho chúng ta, như Ngài đã làm với mẹ Têrêxa, những đêm đem tan nát của linh hồn, cụ thể là th�i gian khô cằn trong tưởng tượng và cảm xúc, đơn giản là chúng ta không thể tưởng tượng và cảm xúc v� sự Thiên Chúa hay tình yêu Ngài dành cho chúng ta. Trong khi chúng ta, bằng cách nào đó, vẫn tiếp tục «nhận biết» Thiên Chúa với một mức độ thấp hơn, thì trí tưởng tượng và xúc cảm của chúng ta bị triệt tiêu hoàn toàn. Và khi đi�u này xảy ra, chúng ta thấy mình bất lực không thể vận dụng cảm thức v� Thiên Chúa, như thế chắc chắn không thể dùng nó để tư lợi cho mình. Rồi Thiên Chúa có thể đi vào tâm hồn chúng ta một cách nguyên tuy�n, khi cái tôi, tính ái kỷ, và ích kỷ của chúng ta gi� đây đã không thể tự tô màu cho cảm thức này.

Leonard Cohen đã viết lên dòng trứ danh này: M�i thứ đ�u có vết rạn, nhưng qua đó ánh sáng mới l�t vào! Vì chúng ta không thể cự lại cái thói lạm dụng đức tin và cảm thức tôn giáo để phục vụ cho tư lợi của mình, nên Thiên Chúa cuối cùng đã cho nó một điểm dừng. Như đã làm với mẹ Têrêxa, Thiên Chúa gởi cho chúng ta những đêm đen tan nát để thanh luyện chúng ta, khi chúng ta không tự làm được.

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn