Hướng đến Ngày Nhà Giáo Việt Nam: nghĩ v� truy�n thống ‘tôn sư tr�ng đạo� Khắc Bá, SJ – CTV Vatican News

‘Tôn sư tr�ng đạo’ của ngư�i Việt hẳn chịu ảnh hưởng lớn từ Nho giáo. Ở th�i khởi đầu, nghĩa của chữ ‘đạo’ dư�ng như được nhấn mạnh ở khía cạnh nhân văn và tri thức. Trong sách �ại H�c, �ức Khổng nói: “�ạo của cái h�c lớn (đại h�c) là: làm sáng đức sáng, đổi mới m�i ngư�i, ở yên nơi chỗ toàn thiện… Vật có gốc, ng�n; việc có đuôi, đầu. Biết trước sau, tức gần với �ạo vậy… Biết chu đáo ở tại tìm đến cùng sự vật�.[1] V� sau, khi đã phát triển thành một hình thức tôn giáo, chữ ‘đạo’ trong Nho giáo được mở rộng đến rất nhi�u tầng nghĩa: một phương thế, một con đư�ng, một n�n đạo đức (l� luật), một mục đích, một nguyên lý siêu hình, vụ trụ, tâm linh, một lối sống, một cách thế cư xử, một nguyên lý sống, vv.[2] Một cách chung, trong phạm vi của giáo dục, thiết tưởng nghĩa của chữ ‘đạo’ v� cơ bản có thể tìm thấy ngay trong nghĩa của chữ ‘Nho’. Trong Hán tự, chữ 儒 (Nho) gồm chữ ‘Nhân’ (ngư�i) đứng gần chữ ‘Nhu’, nhằm ám chỉ vai trò uốn nắn, giáo hoá của những ngư�i đ�c sách thánh hi�n, giúp ngư�i đ�i biết ăn ở hợp luân thư�ng đạo lý. Vì vậy, chữ ‘đạo’ có thể hiểu chung nhất là lẽ sống để xứng đáng là một con ngư�i theo chuẩn mực của Lễ, tức thành kẻ có văn hoá, biết tuân theo lễ nghĩa, sống phù hợp các chuẩn mực luân lý của �ạo Nhân – �ạo Tr�i.

Ngư�i xưa g�i một ngư�i là thầy không phải chỉ vì ngư�i ấy uyên bác v� tri thức, mà vì tư cách đạo đức khiến ngư�i ấy có khả năng trao truy�n ‘�ạo’ cho h�c trò. Vì lẽ đó, ngư�i ta phải ‘tầm sư h�c đạo’, tức tìm thầy tốt để h�c chính đạo. Bởi xem thầy như cha của mình, ngư�i h�c trò g�i thầy là ‘sư phụ’. Vì vậy, kính tr�ng thầy không phải chỉ vì thầy mang lại con chữ, nếu như con chữ đó chỉ được xét theo nghĩa của tri thức thuần tuý. Ngược lại, kính tr�ng thầy đúng nghĩa phải xét theo lý do này: vì thầy đã chuyển tải đạo làm ngư�i cho h�c trò. Nói cách khác, kính tr�ng thầy đồng nghĩa với việc sống đúng theo đạo lý, chứ không chỉ dừng lại ở biểu hiện yêu mến thầy trong tâm hồn, lại càng không phải chỉ là thực hiện những l�i xưng tụng hay trao tặng quà cáp mang tính đãi bôi cho thầy.

Ở chi�u ngược lại, cũng vì vai trò quan tr�ng như thế, nên bản thân ngư�i thầy luôn phải gìn giữ tư cách đạo đức của mình. Sách Lễ Ký – H�c Ký viết, “Sư nghiêm, nhiên hậu đạo tôn; �ạo tôn, nhiên hậu dân tri kính h�c.� Tạm dịch: thầy nghiêm, thì �ạo được tôn kính; �ạo được tôn sùng, thì dân biết kính tr�ng sự h�c. Theo nghĩa đó, ngư�i thầy phải ý thức rằng ông không phải đang làm một ‘công việc’ của một ‘ngh� nghiệp’, mà đang mang lấy một sứ mạng: trở thành trung gian chuyển tải �ạo Tr�i-�ạo Nhân cho ngư�i khác. Vì thế, bản thân ông tiên vàn phải yêu mến và sống theo đúng �ạo đã.

Ôn cố tri tân! Có lẽ chúng ta phải tìm cách trở lại với ý nghĩa này của tinh thần ‘tôn sư tr�ng đạo’, nhất là trước hoàn cảnh đất nước hiện nay.

Trong một bài viết ngắn, nhà báo Nguyễn Tiến Tư�ng phát biểu khá xác đáng rằng giá trị một quốc gia được đo định ở sự phồn thịnh, nhưng sự tồn vong quốc gia phụ thuộc vào độ dày phẩm cách của quốc gia đó, vốn được hun đúc từ phẩm hạnh của các cá nhân trong xã hội. Ông cũng nhận định thêm rằng nếu so với th�i trước, tức th�i Phong Kiến, phẩm cách quốc gia của chúng ta hiện đã bị “trượt dài từ gừng cay muối mặn đến mạnh ai nấy sống […] linh khí quốc gia đang dần rệu rã.�[3] Tôi cho rằng, nếu có thao thức nào v� việc chấn hưng sự suy vong này thì ni�m hy v�ng lớn nhất mà chúng ta có thể tìm thấy chính là ở giáo dục.

Chuyện kể rằng Khổng Tử có h�c trò tên Mỗ, ngư�i nước �ằng. Mỗ h�c vào loại trung bình, song luôn tự cho mình là gi�i nhất. H�c được vài năm, Mỗ xin v� nước vì tưởng đã h�c hết đạo của thầy. H�c trò Tử Cống thấy vậy li�n dò ý Khổng Tử trong trư�ng hợp nếu Mỗ có các dự định v� làm quan, làm tướng, hoặc thậm chí làm giặc. Nhưng Khổng Tử chẳng lấy gì làm lo lắng v� những chuyện đó. Tuy nhiên, khi nghe Tử Cống cho biết rằng Mỗ xin v� nước chỉ để làm thầy dạy h�c, Khổng Tử li�n vội chạy đi mà không kịp x� giày hay buộc giải. Tử Cống chạy theo h�i nguyên do, thì Khổng Tử vừa thở vừa đáp: “thầy sang ngay nước �ằng để ngăn không cho tên Mỗ làm thầy. Hắn có làm quan thì cùng lắm chỉ hại đến một ấp. Làm tướng cũng chỉ hại đến một thành. Thậm chí có làm giặc cũng chưa chắc đã hại nổi ai. Nhưng nếu hắn làm thầy thì sẽ hại đến muôn đ�i. Ngay cả ta cũng khó mà tránh kh�i liên luỵ!�

Ngẫm lại, l�i nói của �ức Khổng quả không sai! Ngày nay, dư�ng như chẳng ai có thể phản bác vai trò n�n tảng này của giáo dục. Cố Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela phát biểu: “để phá huỷ bất kỳ quốc gia nào, không cần phải sử dụng bom nguyên tử hoặc tên lửa tầm xa. Chỉ cần hạ thấp chất lượng giáo dục và cho phép gian lận trong các kỳ thi của sinh viên.� Khi hệ thống giáo dục tệ hại, xã hội phải mang lấy đủ thứ ung nh�t, quốc gia sẽ đi đến chỗ điêu tàn. Vì thế, chấn hưng giáo dục là đi�u căn bản nhất khi nghĩ đến việc chấn hưng quốc gia.

Nhưng phải bắt đầu từ đâu? Thiết tưởng, tinh thần ‘tôn sư tr�ng đạo’ của ngư�i xưa đã hướng cho ta câu trả l�i, vì xét cho cùng, căn cốt của giáo dục là để giúp dân sống tr�n vẹn đạo làm ngư�i. Giáo dục không phải chỉ để mở mang trí tuệ, mà quan tr�ng nhất là để mở rộng tâm hồn, có lòng quý tr�ng từng sinh mệnh lẫn lòng tôn kính �ấng Tạo Hoá. Cổ nhân tôn kính ngư�i thầy, vì thầy có đạo, vì thầy giúp trò khởi xướng lòng nhân và sống theo mệnh Tr�i. Thầy không tự hào vì mình có con chữ, mà vì mình có sứ mệnh gìn giữ và truy�n lại sự tôn nghiêm của �ạo. Vì thế, cả thầy lẫn trò đ�u phải tu dưỡng đạo đức cao thượng, để xã hội phát triển theo luân lý, và để đạo nghĩa bừng nở cho muôn đ�i sau.

[1] Khổng Tử, �ại H�c – Trung Dung – Luận Ngữ, bản dịch Việt ngữ của Trần Công Tiến (California: Văn Gia, 2000), tr. 3-7.

[2] Trần Văn �oàn, “Nguyên lý Sinh của Hiếu �ạo trong �ạo Th� Kính Tổ Tiên,� đăng tại: <http://www.simonhoadalat.com/HOCHOI/TRIETHOC/Hieu%20Dao%20trong%20Nho%20Giao.htm>. cập nhật 11/11/2019.

[3] Nguyễn Tiến Tư�ng, “Phẩm Cách Quốc Gia, Phẩm Hạnh Con Ngư�i,� đăng tại: https://www.facebook.com/nguyentuong.tuongnguyen.5, ngày 3/11/2019.