Dạy trẻ lòng biết ơn

Có lần, trên đư�ng đi làm, tôi bắt gặp một cô bé chạy xe máy với cái chống xe chưa gác. Tôi trở ngang bảo: “Gác chống xe, cháu!�. Chỉ thế thôi, rồi tôi v�t xe lên phía trước. Nhưng thật bất ng� cho tôi, sau vài phút, khi dừng trước vạch đèn đ�, tôi phát hiện cô bé đang nỗ lực nhích xe lên ngang tôi và cúi đầu lễ phép: “Cháu cảm ơn chú!�. Một câu nói nh� nhặt. Vậy mà nó biến thành một đi�u tuyệt diệu, khiến tôi vui suốt ngày hôm ấy.

Thật ra, hàng ngàn năm trước, lòng biết ơn – hành động trả ơn đã là một đi�u gì đó thiêng liêng, ăn sâu vào máu thịt của mỗi ngư�i Việt Nam rồi. Ông bà ta đúc kết lại rằng: “Thi ân mặc niệm, th� ân mặc vong� (Ngư�i làm ơn có thể không cần nhớ, nhưng ngư�i th� ơn chắc chắn không được phép quên). Cái ơn lớn nhất, ngư�i Việt Nam vốn coi tr�ng nhất thư�ng dành cho tổ tiên, ông bà, cha mẹ; thứ đến là thầy cô, những anh hùng xả thân vì nước, hay những ngư�i đã vất vả khó nh�c mang lại cuộc sống bình yên, đầy đủ cho mình.

Từ xa xưa, ngư�i bình dân dù một chữ bẻ đôi không biết vẫn có thể thuộc nằm lòng những câu ca dao như: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây / Ăn gạo nhớ kẻ đâm, xay, giần, sàng�. Trong các kỳ thi Hương, thi Hội, thi �ình, trước khi xướng tên sĩ tử vào trư�ng thi, vẫn có lệ một ngư�i lính sẽ xướng to:“Báo ân giả tiên nhập, báo oán giả thứ nhập, sĩ tử thứ thứ nhập� (Các vong hồn muốn báo ân cho sĩ tử được vào trước, các vong hồn muốn báo oán vào sau, cuối cùng mới đến sĩ tử). Với những tiến sĩ may mắn vượt qua kỳ thi �ình dưới th�i phong kiến, thì Lễ Vinh quy bái tổ luôn là một nghi thức không thể thiếu, một ân huệ lớn lao vua ban cho để v� quê quán lạy tạ tổ tiên, cha mẹ và nhất là ngư�i thầy dạy mình. Giai thoại Việt Nam không ít lần nhắc đến chuyện các quan trạng áo gấm xênh xang, vừa v� đến làng đã lật đật xuống ngựa, quỳ thụp trước th�m lạy thầy mình – dù ngư�i thầy đầu tiên ấy có khi chỉ là một ông đồ nghèo, chỉ dạy cho dăm chữ cái “Tam Tự Kinh� thuở ban đầu…

Ngày nay, dư�ng như việc cám ơn và bày t� lòng biết ơn bằng những việc làm chân thành trở nên ít được quan tâm hơn trong bối cảnh cuộc sống hiện đại. Nhi�u ngư�i cho rằng nói “Cảm ơn� nghe có vẻ khách khí. Nhi�u ngư�i khác lại lý giải cuộc sống này đã quá đủ bận rộn rồi, có cần duy trì những “nghi lễ� hay hành động bày t� lòng cảm ơn nhau hay không? Nhưng có bao gi� chúng ta thử đặt ra câu h�i: “Cuộc sống phương Tây còn nhanh hơn ở ta gấp nhi�u lần, tại sao h� vẫn có thể nói cảm ơn luôn miệng hằng ngày?� Một cái thùng rác vô tri ở nơi công cộng các nước phương Tây còn thư�ng có dòng chữ in sẵn: “Cảm ơn đã b� rác vào tôi�. Câu cảm ơn luôn xuất hiện trên môi ngư�i phương Tây bất cứ lúc nào. �ối với h�, đó là phép lịch sự, là li�u thuốc giúp cuộc sống tuyệt diệu hơn…

Tôi từng được tham gia buổi h�c “Biết ơn� của một trư�ng tiểu h�c ở nước ngoài. Tại đây, hằng tuần vào ngày thứ sáu đ�u có một buổi chơi trò chơi: Nói v� bất cứ đi�u gì các em cảm thấy biết ơn trong tuần qua, và suy nghĩ cách để cảm ơn bằng hành động. Cả lớp rộn ràng, ồn ào, sôi nổi. Các em bật cư�i thích thú khi nghe bạn nào đấy bảo rằng: “Em biết ơn bạn A đã cho em mượn cây bút chì hôm thứ hai, khi em để quên�, “Em biết ơn con siêu nhân vì nó làm em vui�, “Em biết ơn cô đã cho em điểm cao�, “Em biết ơn cô lao công đã quét lớp sạch sẽ�… Hàng loạt l�i cảm ơn và cũng từ đó, hàng loạt ý tưởng bày t� lòng biết ơn ngộ nghĩnh ra đ�i. Các em giành nhau đưa tay để nói ra các ý tưởng của mình, chẳng hạn như: “Em sẽ tặng cô lao công cái kẹo của em�, “Em sẽ phụ bạn A. trực nhật để cảm ơn bạn�, “Em sẽ mang vào lớp một chậu hoa để cô được vui�… Thật sự, nghe những ý tưởng, những l�i hứa ấy, ngư�i ta có quy�n tự hào và tin rằng một đứa trẻ có thể quên đi nhi�u kiến thức, nhưng khi bước vào đ�i, chúng sẽ không bao gi� quên được những gi� h�c “Biết ơn� sôi nổi như thế, để rồi trở thành một công dân hiện đại, lịch thiệp, sống nhân hậu và luôn biết nghĩ đến m�i ngư�i.

GS.TS Nguyễn Lân Dũng