�ạo đức theo triết gia Fabrice Midal

Triết gia phủi bụi lên khái niệm, nhưng không vì thế mà ông chủ trương trở lại thứ trật đạo đức. Giải thích của triết gia Midal, chuyên gia v� thi�n. Khi gặp khó khăn, gặp mâu thuẫn chúng ta nên áp dụng thái độ nào? Trong quyển sách Khảo luận đạo đức để thắng những chuyện bực mình, triết gia Fabrice Midal đ� nghị một con đư�ng thứ ba. Ph�ng vấn. 

Từ khi nào ông lưu ý đến vấn đ� đạo đức?

Từ gần đây! Trong một th�i gian dài tôi b� qua nó, vì tôi nghĩ nó xưa cũ, lỗi th�i, giáo đi�u. Và tôi nhận ra, hiện nay việc từ b� nó lại dẫn đến một hoài nghi và bất lực chết ngư�i. Tôi tìm m�i cách để xoay xở khi đứng trước tất cả các khó khăn mà chúng ta phải đương đầu hàng ngày. Và tôi khám phá ra khi đ�c lại các triết gia, nhất là Aristote, chỉ có đạo đức và duy chỉ có đạo đức mới giúp được chúng ta.

Trong cái gì?

�ạo đức không bao gồm các quy tắc chúng ta tuân thủ một cách mù quáng nhưng đó là sự m�m dẻo dự vào thực tế để hành động tốt nhất. Tất cả chúng ta cần làm việc này: chúng ta bị vướng vào một tầm nhìn dính vào các quy tắc cứng nhắc, chúng trở thành xi�ng xích. Và thư�ng, thói quen và nguyên tắc cản trở khả năng hành động đúng của chúng ta.

Nguy cơ là đánh mất tinh thần đạo đức?

Hoàn toàn đúng, chính vì vậy mà Chúa Kitô chữa bệnh ngày xa-bát. Một tấm gương tuyệt v�i! Ngài ở trong sự thật của đạo đức vì Ngài có biệt tài nhìn đi�u tốt cho ngư�i khác. Hành động một cách đạo đức buộc chúng ta chấp nhận tiếp xúc với thực tế, nhìn thực tế trước mặt, thậm chí – và trên hết – khi nó làm chúng ta “bực mình…�. Biết bao nhiêu lần khi đứng trước vấn đ�, chúng ta muốn quay lưng đi hoặc buông b�? Loại khôn ngoan khắc kỷ đang chiến thắng hôm nay, và tôi dấn thân chiến đấu chống loại tinh thần này, chủ trương một tinh thần không bám dính, từ b�, buông b�, ngược với tinh thần kitô giáo đã được hiểu: đứng trước bất công, tinh thần kitô m�i g�i nổi dậy và dấn thân. Và đó mới đúng là minh triết. 

Biết bao nhiêu lần khi đứng trước vấn đ�, chúng ta muốn quay lưng đi hoặc buông b�?

Có phải là khôn ngoan khi dấn thân không?

Ở đây chúng ta không ngồi thi�n, bình thản, thư giãn, đi�m tỉnh. Ở đây chúng ta phải sẵn sàng dấn thân, tôn tr�ng ngư�i khác và hướng đến mục đích cao đẹp của mình. Vì thế đạo đức không ngăn cấm phải láu lỉnh! Vì thế cha mẹ có hành vi đạo đức khi lén giấu rau trong món ăn. �ó không phải là thao túng, thao túng là không quan tâm đến lợi ích của ngư�i khác. Lẫn lộn xảo quyệt và thao túng là bất lực trước thực tế. Một cách kỳ lạ, đạo đức là m�m dẻo, uyển chuyển, nó thích nghi, nó thúc đẩy sự tháo vát. Không phải chính Chúa Kitô đã nói: “Hãy khôn lanh� đó sao? Chúng ta phải đ�c lại Tin Mừng!

Mư�i �i�u Răn trong Cựu Ước là bắt buộc. Nó có gò bó khi giữ các đi�u này cho đ�i sống không?

Trên thực tế là: “Làm thế nào chúng ta ở trong cụ thể của cuộc sống mình?� Và ở đó, vấn đ� trở nên phức tạp! Chính xác tôi viết quyển sách này để vẽ lên nghệ thuật làm ngư�i, h�c để xoay xở với quan tâm cho lợi ích và các khó khăn của cuộc hiện sinh, các nghịch lý, các nhầm lẫn của chúng ta. Tôi đồng ý với triết gia Pascal: “�ạo đức coi thư�ng đạo đức.� �ạo đức là tương đối, vì mỗi tình trạng là duy nhất. Dù vậy tôi không phải là ngư�i tương đối hóa m�i chuyện, nhưng tôi tin sự thật luôn là quan hệ. Từ chối đi�u này sẽ tạo ra bạo lực, đe d�a một cách đau đớn đến cuộc sống và xã hội chúng ta.

Theo ông, đâu là n�n tảng của đạo đức?

Có một quan niệm theo kiểu nhân rộng tối đa các nhiệm vụ: với chính mình, với ngư�i khác, với quốc gia, với hành tinh v.v… .�ứng trước đạo đức, chúng ta không bao gi� cảm thấy mình ở đúng tầm cao của nó. Và một quan niệm khác ủng hộ loại luân lý thấm nhập sự bất toàn trong các tình huống của chúng ta. Dĩ nhiên tôi nghĩ chúng ta không nên nói dối, nhưng có một nghệ thuật và một cách để diễn tả sự thật. Ngư�i sếp tàn nhẫn sẽ nói mà không nhìn đến nhân viên, ông nói công việc của ngư�i này là “zero�, đó là lối nói hung bạo. Chúng ta không phải là ngư�i nắm giữ sự thật, chúng ta phục vụ cho sự thật. Giao tiếp bất bạo động là lợi thế để tránh hung hăng, giúp chúng ta đối diện với trạng huống và giúp chúng ta tiến triển.

Dĩ nhiên tôi nghĩ chúng ta không nên nói dối, nhưng có một nghệ thuật và một cách để diễn tả sự thật.

Ông cho rằng đòi h�i đạo đức là một đi�u cần thiết. Có phải đây là chuyện nghịch lý trong th�i buổi m�i ngư�i chủ trương tương đối hóa m�i sự không?

Trái lại là đàng khác! Chúng ta đã đánh mất ý nghĩa của đạo đức, và đó là thảm h�a. Không có đạo đức, đứng trước các khó khăn, chúng ta chạm trán với một loại thay thế xiêng xẹo: bạo lực (tôi phải thắng, tôi phải đè bẹp ngư�i khác) hay cự tuyệt (tôi buông tay, tôi thư giãn). �ạo đức đích thực giúp chúng ta đi ra kh�i ng� cụt này và đ� nghị một con đư�ng thứ ba, để chúng ta không phải là kẻ đi giết ngư�i, cũng không phải là ngư�i ngố. �ạo đức giúp đối diện với thực tế và hành động tốt hơn, lắng nghe tiếng nói nh� bé trong sâu thẳm tâm hồn mình, hay nói như triết gia Rousseau nói ‘nghe tiếng quan tòa nội tâm’ nói với chúng ta những gì chúng ta phải làm.

Lương tâm giác ngộ nhận thấy cái gì đúng và thẳng. Tất cả chúng ta đ�u có bản năng đạo đức?

Có, nhưng đôi khi nó bị tắt. �ó là trư�ng hợp của Eichmann, ngư�i đức quốc xã trách nhiệm v� bộ máy “giải pháp cuối cùng�, ông đã bị chấn động sau khi đi thăm các trại tập trung. Dù vậy ông vẫn tiếp tục sứ mệnh của mình vì “bổn phận�, nhân danh nguyên tắc bất bình đẳng chủng tộc mà ông tuân theo và đó là lý do cho bản năng đạo đức của ông. Và đó là đi�u tận cùng vô luân. Nhưng mỗi ngư�i có tự do để nghe (hay không nghe) tiếng nói nh� bé trong lòng mình.

Trong cuộc sống hàng ngày, đôi khi chúng ta nghe, đôi khi chúng ta không nghe… và không bao gi� đi�u này được xem như một đi�u đã thụ đắc.

Tất nhiên, chúng ta không bao gi� “tốt� một lần và mãi mãi. Cuộc sống làm chúng ta chao đảo, với các quyết định phải lấy. Chẳng hạn, tôi không công bằng như tôi muốn, tôi không dấn thân đủ khi đứng trước sự cấp bách của môi sinh. �ó là một sự đi tìm.

�ạo đức chân thực là sức mạnh của khẳng định: nhân danh đức ái kitô giáo, tôi không chấp nhận m�i hiểu lầm, chấp nhận để ngư�i khác quyết định giùm cho tôi.

Và một cách để hoàn thiện chính mình, ông có đi tới không. Trong lãnh vực nào?

�ôi khi chủ nghĩa lý tưởng làm chúng ta nghẹt thở. Một trong các cô bạn của tôi, lần đầu tiên cô từ chối không tiếp chị và cháu của cô đến chơi ngày cuối tuần, vì cô cảm thấy mình không đủ sức. Nhưng vì một ý tưởng đạo đức, cô trách mình. Chúa Giêsu không cấm chúng ta diễn tả những gì chúng ta nghĩ, những gì chúng ta mong muốn, những gì chúng ta cần. �ạo đức chân thực là sức mạnh của khẳng định: nhân danh đức ái kitô giáo, tôi không chấp nhận m�i hiểu lầm, chấp nhận để ngư�i khác quyết định giùm cho tôi. Tôi bắt đầu nhận ra phẩm giá của mình. Aristote đã khẳng định “chúng ta không bao gi� biết được ai là ngư�i công chính khi h� chưa thích thú thực hiện các hành động đúng�. �ạo đức không tách r�i với thích thú vui vẻ. Hành động đạo đức là có quyết định, thay đổi và hoàn tựu. �i�u này thay đổi phối cảnh, đúng không?

Giáo dục đạo đức bắt đầu ở nhà, ông có l�i khuyên nào cho cha mẹ?

Cha mẹ bị ám ảnh cầu toàn, lý tưởng phải đạt là có gia đình hạnh phúc và bình an. Thực tế là trẻ sơ sinh khóc, trẻ con không vâng l�i, trẻ vị thành niên lén hút thuốc. Phải buông m�i giấc mơ và các nguyên tắc cao cả của mình để xoay xở với thực tế… �ạo đức không phải là vấn đ� quy tắc hay đức hạnh, là “đừng làm cái này, đừng làm cái kia�; nó là cách sống. �ó là khái niệm Hy Lạp với ý nghĩa “làm cái gì hài lòng.� Nó t�a rộng ra trên cuộc sống, trên ti�m năng, trên sự xuất sắc của chúng ta. Tôi hạnh phúc khi tôi hành động đúng. Vì thế, dần dần tôi mở ra với ngư�i khác, tôi dấn thân, tôi giúp đỡ. Nhưng hành động này sẽ không được chỉ đạo bởi những “tôi phải�.  Sự phân biệt tinh tế này thay đổi tất cả.

�ể vượt qua các trở ngại một cách tốt hơn

Chúng ta nói “xin chào�. �ây không phải chỉ là l�i nói lịch sự: đây là hành động cam kết làm giảm bớt các khác biệt và thiết lập một quan hệ bình đẳng. Không nói lên l�i chào là chúng ta dựng lên bức tư�ng, làm cho cuộc gặp gỡ trở nên không thể. Tôi không chào vì dưới mắt tôi, bạn không tồn tại…

�ừng vướng vào than phi�n. �ừng bị mắc kẹt, bị chặn trong thoải mái của than phi�n, trong êm ấm tự cho mình là nạn nhân. Các bạn hãy chuyển động: quan sát chuyện đang xảy ra. Hãy nói không. Hãy hành động.

Hãy đi đến tiệm cắt tóc. Thay đổi kiểu tóc, thay đổi cách ăn mặc, cách nào làm cho bạn thoải mái, d�n dẹp bàn làm việc, ngẩng cao đầu. Tìm cho mình một tư thế, tìm lại thân thể mình, cho nó có một chỗ đứng trong cuộc đ�i bạn. Bạn sẽ đủ khả năng đối diện với các vấn đ� và thắng các khó khăn.

Khảo luận đạo đức để thắng những chuyện bực mình (Traité de morale pour triompher des emmerdes), Fabrice Midal, nxb. Flammarion.

Marta An Nguyễn dịch

Phanxoicovn